Ο Βασίλης Τομανάς είναι ένας από τους σπουδαιότερους Έλληνες μεταφραστές. Θέλω να πω ο σπουδαιότερος, αλλά ξέρω ότι καθόλου δεν θα του άρεσε μια τόσο πομπώδης περιγραφή. Όμως ποιος δεν γίνεται πομπώδης τις στιγμές που θέλει να αποτίσει έναν ελάχιστο φόρο τιμής ή όταν θέλει με λέξεις να «ξεχρεώσει» τις σημαντικές λέξεις που διάβασε και που τον έχουν τουλάχιστον μερικώς προσανατολίσει μέσα στον τόσο συχνά ακατανόητο κόσμο μας.
Τελικά, ποιος δεν γίνεται πομπώδης όταν θέλει να εκφράσει την εκτίμησή του, ακόμα και την αγάπη του για τους ανθρώπους που μπορεί να μην τους γνωρίζει καλά-καλά, αλλά κατά βάθος τούς ξέρει μέσα από το έργο τους, κι αν όχι συνολικά ως ανθρώπους –πράγμα που δεν το ξέρει κανείς, ούτε καν οι ίδιοι–, σίγουρα κάποιες βασικές πτυχές τους.
Η ποιότητα, η ποσότητα και ο όγκος των κειμένων που έχει μεταφράσει ή/και που έχει επιμεληθεί ο Βασίλης Τομανάς φανερώνουν γι’ αυτόν πολύ περισσότερα ίσως και από αυτά που θα ήθελε να μοιραστεί ο ίδιος δημόσια. Και το λέω αυτό γιατί έπρεπε σχεδόν να τον παρακαλέσω να μιλήσει λίγο για τον εαυτό του, πέρα από τις εκδόσεις.
Σκοπός μου ήταν να εκδώσω βιβλία που θα ήθελα να διαβάσω όταν, μικρότερος, προσπαθούσα να προσανατολιστώ στον κόσμο, αμειβόμενος, φυσικά, για τις μεταφράσεις μου. Με τα βιβλία που εκδίδω δεν επιθυμώ να δώσω γραμμή στον αναγνώστη, απλώς προσπαθώ να ερεθίσω τη σκέψη του.
Η παράκλησή μου προσέκρουσε αρχικά στην αυστηρή του άρνηση, «η βιογραφία μου δεν ενδιαφέρει, αυτό που νομίζω ότι έχει ενδιαφέρον είναι τα βιβλία μου», τόνισε. «Εμένα αυτό για το οποίο με ενδιαφέρει να μιλήσω είναι οι Νησίδες».
«Θέλω με τις Νησίδες να δώσω στον κόσμο βιβλία τα οποία τα είχα ανάγκη εγώ, όταν ήμουν μικρός, για να πορευτώ στη ζωή μου. Δηλαδή να μου ανοίξουν το μυαλό και κατά βάση να μου θέσουν ενδιαφέροντα ερωτήματα».
Τον ενδιαφέρει να προσφέρει στους αναγνώστες και στις αναγνώστριές τους τις απαραίτητες βάσεις και από εκεί και πέρα «ας χτίσουν πάνω σε αυτές ό,τι νομίζουν», όπως μου λέει. Και σε αυτόν τον σκοπό ο Βασίλης Τομανάς έχει αφιερώσει τη ζωή του.
— Πού γεννηθήκατε, κ. Τομανά;
Γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη το 1953, στο Ρωσικό Νοσοκομείο, το δημόσιο μαιευτήριο της οδού Παπαναστασίου, πρώτος από δύο γιους μιας μικροαστικής οικογένειας. Φοίτησα στο Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Μπαίναμε στην Α' Δημοτικού με κλήρωση και, πλην ελάχιστων εξαιρέσεων, αποφοιτούσαμε μετά από δώδεκα έτη.
— Οπότε το 1973 ήσασταν 20 χρονών. Τι κάνατε τότε και πώς σας επηρέασε η δικτατορία;
Σπούδαζα Φυσική στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, οι σπουδές μου συνέπεσαν με την περίοδο της χούντας. Ήμουν απλός πεζικάριος στο αντιχουντικό φοιτητικό κίνημα και ως τέτοιος συμμετείχα στην κατάληψη του Πολυτεχνείου Θεσσαλονίκης τον Νοέμβριο του 1973.
Δεν ήμουν στέλεχος κάποιας οργάνωσης. Στη Θεσσαλονίκη ήμασταν 1.500-2.000 άτομα. Ένα από αυτά ήμουν κι εγώ, χωρίς καμία ιδιότητα και χωρίς τίποτα παραπέρα. Απλώς με τον ενθουσιασμό της νιότης. Όλοι οι άνθρωποι που εναντιωνόμασταν τότε φυσικά και θα ήμασταν εκεί. Ήταν αυτονόητο.
Τα χρόνια εκείνα, που κανένας δεν περίμενε πως θα φτάναμε σε μια κοινωνία όπως η σημερινή, εξοικειωθήκαμε όλοι με τον μαρξισμό –σε όλες τις τάσεις του- και την αναρχία. Τότε με προσέλκυσε η σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 εξέδωσα, με χρήματα από τα μαθήματα που παρέδιδα σε μαθητές και φοιτητές, επτά τευχίδια με (πολύ κακή) μεταφρασμένα κείμενα του Καστοριάδη, που τα αντιμετώπισαν ευμενώς οι γέροντες του εργατικού κινήματος Γιάννης Ταμτάκος και Άγις Στίνας, αλλά τα αποκήρυξε ο ίδιος ο Καστοριάδης.
Έτυχε τότε να γνωρίσω σπουδαίους ανθρώπους που με επηρέασαν ιδιαίτερα με την αντικομφορμιστική τους στάση και την ακεραιότητά τους.
— Πότε ξεκινήσατε να ασχολείστε με τη μετάφραση;
Από το 1980 ασχολήθηκα με τη μετάφραση και την επιμέλεια κειμένων, αρχικά σε εκδότες της Θεσσαλονίκης και κατόπιν των Αθηνών. Αλλά ήταν πολύ δύσκολο να πληρωθώ για τον κόπο μου. Έτυχε πολλές φορές να πάρω τα χρήματα που μου οφείλονταν πουλώντας βιβλία που μου έδιναν αντί αμοιβής.
— Τότε ξεκινήσατε τις εκδόσεις Νησίδες; Γιατί τις ονομάσατε έτσι;
Ναι. Το 1993 ίδρυσα τις Νησίδες στη Σκόπελο, όπου κατοικούσα τότε. Τις ονόμασα έτσι επειδή έβγαζαν βιβλία διάσπαρτα στον ωκεανό της βιβλιοπαραγωγής. Ως αρχικό κεφάλαιο χρησιμοποίησα τα χρήματα από τα μαθήματα που παρέδιδα και τις μεταφράσεις που έκανα για άλλους εκδότες. Οι Νησίδες δεν θα υπήρχαν χωρίς την αμέριστη, πάσης φύσεως υποστήριξη της Μ. Ρ.
Σκοπός μου ήταν να εκδώσω βιβλία που θα ήθελα να διαβάσω όταν μικρότερος προσπαθούσα να προσανατολιστώ στον κόσμο, αμειβόμενος, φυσικά, για τις μεταφράσεις μου. Ήθελα, επίσης, να εκδώσω τα χειρόγραφα του πατέρα μου που μελετούσε επί πολλά χρόνια την ιστορία και την καθημερινή ζωή της Θεσσαλονίκης μέχρι το 1944.
Με τα βιβλία που εκδίδω δεν επιθυμώ να δώσω γραμμή στον αναγνώστη, απλώς προσπαθώ να ερεθίσω τη σκέψη του. Μέχρι να επιστρέψω στη Θεσσαλονίκη, τον Σεπτέμβριο του 2004, εργαζόμουν στη Σκόπελο και τύπωνα τα βιβλία μου στη Θεσσαλονίκη.
Δύσκολη η κατάσταση τότε που δεν υπήρχαν τα e-mails και τα δοκίμια έπρεπε να πηγαινοέρχονται Σκόπελο - Θεσσαλονίκη και τανάπαλιν με το ταχυδρομείο. Αφού και τα βιβλιοπωλεία με τα οποία συνεργαζόμουν ήταν στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα, ήμουν υποχρεωμένος να έχω συνεργάτη στη Θεσσαλονίκη, όπου ήταν και η (μικρή) αποθήκη των εκδόσεών μου.
— Σας ενδιέφεραν εξαρχής οι μεταφράσεις που έπρεπε να κάνετε για άλλους εκδοτικούς οίκους; Πώς τις δουλεύετε;
Είχα την τύχη να μεταφράσω για εκδότες των Αθηνών βιβλία που μου άρεσαν. Για τη μετάφραση των έργων του Αυστριακού Τόμας Μπέρνχαρντ μου απονεμήθηκε το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης το 1999, συγκεκριμένα για το μυθιστόρημά του «Διόρθωση». Για τις Νησίδες μετέφρασα και τα πιο σημαντικά έργα του Φραντς Κάφκα («Η δίκη», «Ο Πύργος», «Αμερική», «Η μεταμόρφωση»), γιατί διαπίστωσα ότι παλαιότεροι μεταφραστές του, φτασμένοι λογοτέχνες, είχαν «εκλογοτεχνίσει» την απλή γλώσσα του.
Η μετάφραση βιβλίων που με ενδιαφέρουν είναι μεγάλη πρόκληση και μεγάλη απόλαυση. Βυθίζομαι στη ζωή του συγγραφέα, στην εποχή του, προσπαθώ να διαβάσω όσο περισσότερα έργα του μπορώ. Δεν μπορείς να κάνεις καλή μετάφραση αν δεν αφοσιωθείς στο έργο που έχεις μπροστά σου. Εννοώ ότι πολλές φορές οι λύσεις στα προβλήματα που αντιμετωπίζεις σού έρχονται στον ύπνο σου.
Αλλά όλα αυτά κινδυνεύουν να γίνουν παρελθόν και να ισχύουν μόνο για παλαιά έργα (που δεν έχουν copyright).
— Τι προβλήματα σας δημιουργεί το copyright;
Σήμερα, όταν ένας εκδότης υπογράφει συμβόλαιο με ξένους εκδότες, «παίρνει το copyright» όπως λέμε, έχει τη δυνατότητα να διακινεί κάθε βιβλίο για πέντε με επτά χρόνια συνήθως. Μετά, ή επεκτείνει το συμβόλαιο, ξαναπληρώνοντας, ή παίρνει το βιβλίο άλλος εκδότης.
Έτσι, η μετάφραση καταντάει εφήμερη, με αποτέλεσμα να είναι αντιοικονομικό το να δίνεσαι σε αυτή και να την παιδεύεις όσο χρειάζεται για να βγει καλή. Για παράδειγμα, έχω μεταφράσει –πολύ καλά, απ' όσα έχω ακούσει– τον «Θαυμαστό καινούργιο κόσμο» του Άλντους Χάξλεϊ και «Το μηδέν και το άπειρο» του Άρθουρ Κέσλερ.
Αλλά οι μεταφράσεις μου έχουν αποσυρθεί από την αγορά, επειδή άλλοι εκδότες έχουν πάρει τα πνευματικά δικαιώματα για τα συγκεκριμένα βιβλία και τα έχουν εκδώσει σε μεταφράσεις άλλων, δικών τους μεταφραστών. Σύμπτωμα και αυτό του καζινοκαπιταλισμού/άγριου φιλελευθερισμού που επικρατεί παγκοσμίως σήμερα.
Μπορούμε να ελπίζουμε πως θα αλλάξει αυτό το αίσχος; Λέγεται πως είναι πιο εύκολο να διανοηθούμε το τέλος της ανθρωπότητας παρά το τέλος του καπιταλισμού. Αν μας ενδιαφέρει η μοίρα της κοινωνίας (η μοίρα μας), θα θυμηθούμε πως η ιστορία έχει βιώσει πολλές μεγάλες αλλαγές, άλλες προς το κακό και άλλες προς το καλό. Ελπίζω η αλλαγή που θα έρθει να είναι προς το καλό, και ας δείχνουν όλα πως πηγαίνουμε κατά διαόλου. Ελπίδα…
— Ξέρω ότι η λίστα είναι μεγάλη, αλλά πείτε μας ποια βιβλία έχετε εκδώσει από τις Νησίδες.
Πρώτα-πρώτα, τα δώδεκα βιβλία του πατέρα μου για διάφορες πτυχές της ζωής στην παλιά Θεσσαλονίκη (μέχρι το 1944).
Αφού ζούσα ολοχρονίς στη Σκόπελο, που την αγάπησα και την περπάτησα από άκρου εις άκρον, εξέδωσα τον «Οδηγό της Σκοπέλου» (στα ελληνικά και στα αγγλικά) και δύο τομίδια με ακέραια έργα των Σκοπελιτών συγγραφέων (Κωνσταντίνου-Καισάριου Δαπόντε, Παύλου Νιρβάνα, Ιωάννη Δρακιώτη) και ένα με διηγήματα του κοντονησιώτη, του Σκιαθίτη Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, με εισαγωγικά κείμενα του Παύλου Νιρβάνα και επίμετρο του Γιάννη Κορδάτου.
Ξεκίνησα την έκδοση έργων για τον προσανατολισμό μας στην κοινωνία με τον σπουδαίο Αμερικανό στοχαστή Λιούις Μάμφορντ: «Τέχνη και τεχνική», «Η ιστορία των Ουτοπιών», «Οι μεταμορφώσεις του ανθρώπου» και το δίτομο κύκνειο άσμα του «Ο μύθος της μηχανής».
Για μένα ο Μάμφορντ είναι ένα είδος προφήτη, ακόμα ισχύουν αυτά που είχε πει. Νομίζω ότι είναι ο σπουδαιότερος από αυτούς που έχω μεταφράσει. Είναι μεγάλο και απαιτητικό βιβλίο, αλλά αξίζει τον κόπο.
Πιάνει σχεδόν όλα τα ζητήματα, έχοντας μια λογοτεχνική και ξεκούραστη γραφή και βέβαια έχει μια ιστορική αισιοδοξία που φαίνεται και στην τελευταία φράση του «Μύθου της μηχανής»: «οι πόρτες της τεχνοκρατικής φυλακής θα ανοίξουν αυτόματα, παρά τους σκουριασμένους παλιούς μεντεσέδες τους, μόλις επιλέξουμε να βγούμε έξω».
Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 εκδόθηκαν στις Νησίδες, για πρώτη φορά στα ελληνικά, τα σημαντικότερα έργα του Φρίντριχ Νίτσε σε μετάφραση Ζήση Σαρίκα. Η συνεργασία μας διακόπηκε στα τέλη του 2006.
— Έχετε εκδώσει, όμως, κι άλλους, πολύ σημαντικούς στοχαστές.
Ναι, Χάνα Άρεντ, Ιβάν Ίλιτς, Πολ Βιριλιό, Ζαν Μποντριγιάρ, Ζακ Ελίλ, Τσβετάν Τοντορόφ, Μαρκ Φερό, Ανρί Μπερξόν, Ζιλ Λιποβετσκί, Σερζ Τισερόν, Ναταλί Ζαλτσμάν, Ντέιβιντ Ρίσμαν, Κρίστοφερ Λας, Ρίτσαρντ Σένετ, Πίτερ Γκέι, Μάρτιν Τζέι, Ράσελ Τζάκομπι, Ουίλιαμ Τζέιημς, Ζίγκμουντ Μπάουμαν, Έντουαρντ-Πάλμερ Τόμσον, αλλά και τα κλασικά έργα «Ο μεγάλος μετασχηματισμός» (σε μετάφραση Κώστα Γαγανάκη) του Καρλ Πολάνυι και «Βεεμώθ» του Φραντς Νόιμαν για τη δομή της ναζιστικής Γερμανίας.
Βιβλία των αναρχικών Πιοτρ Κροπότκιν και Ερίκο Μαλατέστα, τα βιβλία για την ουτοπία της αναρχικής Μαρία-Λουίζα Μπερνέρι («Περιήγηση στην Ουτοπία») και του φιλοσόφου Μάρτιν Μπούμπερ («Μονοπάτια στην Ουτοπία»). Το κλασικό έργο του Νόρμαν Κον για τα κοινωνικά κινήματα του Μεσαίωνα, που εμφανίζονταν τότε με θρησκευτικό ένδυμα.
Βιβλία τέχνης του Φρανσίσκο Γκόγια («Οι συμφορές του πολέμου»), του Τζορτζ Γκρος («Το πρόσωπο της άρχουσας τάξης»), του Άσγκερ Γιορν («Περί μορφής», σε μετάφραση Γιάννη Ιωαννίδη), του Μαρκ Ρόθκο («Κείμενα για την τέχνη»), της Εύα Φοργκάς («Μπάουχαους: Ιδέες και πραγματικότητα»), του Έριχ Μέντελσον («Το δημιουργικό νόημα της κρίσης», σε μετάφραση Δήμητρας Φύγκα).
Επίσης, έχω εκδώσει έργα του Γερμανού πολέμιου της κατεστημένης ψυχιατρικής Πέτερ Λέμαν (σε μετάφραση της Άννας Εμμανουηλίδου) για την απεξάρτηση από τα ψυχοφάρμακα, για την επιστροφή του ηλεκτροσόκ, για μεθόδους αποδέσμευσης από την επίσημη ψυχιατρική.
Τον Ιανουάριο του 2022 εξέδωσα μια αυτοεθνογραφία των συνόρων, τον «Παράνομο Ταξιδιώτη» του Ιρανού Σαχράμ Χοσράβι. Λογοτεχνικά διαμάντια όπως του Λώρενς Στερν («Αισθηματικό ταξίδι στη Γαλλία και στην Ιταλία», σε μετάφραση Έφης Καλλιφατίδη), του Τζέφρι Τσόσερ («Οι ιστορίες του Κάντερμπερι», σε έμμετρη μετάφραση του Γιώργου Χαλβατζόγλου), του Γιάν Νέρουντα («Ιστορίες από την παλιά Πράγα», σε μετάφραση από τα τσέχικα της Σοφίας Λάθαμ), της Ετέλ Αντνάν («Περί πόλεων και γυναικών»), του Αλφρέ Ζαρί («Υμπύ δεσμώτης»), του Τόμας Μπέρνχαρντ («Οι φτηνοφαγάδες»), του Ερνέστο Σάμπατο («Ετεροδοξία», σε μετάφραση Κώστα Παναγιωτίδη), του Γκέοργκ Τρακλ («Ένας οδοιπόρος στον μαύρο άνεμο», σε μετάφραση Ιωάννας Αβραμίδου), του Μαρσέλ Κοέν («Γράμμα στον Αντόνιο Σάουρα», δίγλωσση έκδοση, ελληνικά και ισπανοεβραϊκά, σε μετάφραση Σάμη Ταμπώχ), του Χουάν Γκοϊτισόλο («Δον Χουλιάν», σε μετάφραση Λευτέρη Μακεδόνα), του Πιερ-Πάολο Παζολίνι («Μυθοπλασία», σε μετάφραση Φαίδωνα Χατζηαντωνίου).
Βιβλία, επίσης, των γερόντων της αριστεράς (Μωυσή Μιχαήλ Μπουρλά, «Έλληνας, Εβραίος και αριστερός», Γιώργου Φαρσακίδη, «Ένδεκα ημέρες και τρεις χρονιές του Εμφυλίου», Αλέκου Γρίμπα, «Αναμνήσεις: 65 χρόνια Αριστερά»).
Σε συνεργασία με τον ραδιοφωνικό σταθμό 9.58 της ΕΡΤ-3, υπό τη διεύθυνση της Βάνας Χαραλαμπίδου, εξέδωσα βιβλία των αείμνηστων καθηγητών Χρίστου Τσολάκη («Τη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική»), του Γιώργου Χουρμουζιάδη («Λόγια από χώμα») και Νικολάου Μουτσόπουλου («Διαδρομή αυτογνωσίας», «Συναισθηματική τοπογραφία»).
Έχω εκδώσει και πολλά αξιόλογα βιβλία Ελληνίδων και Ελλήνων με μελέτες, διηγήματα, μυθιστορήματα και ποιήματα.
Βρείτε περισσότερες πληροφορίες για τις εκδόσεις Νησίδες εδώ.
