Πέθανε σε ηλικία 96 ετών στο Παρίσι η Ετέλ Αντνάν, Λιβανοαμερικανίδα ποιήτρια, δοκιμιογράφος και εικαστικός. Το 2003 η Αντνάν θεωρήθηκε «η πιο διάσημη και επιτυχημένη Αραβοαμερικανή σύγχρονη συγγραφέας» από το ακαδημαϊκό περιοδικό MELUS: Multi-Ethnic Literature of the United States.
Εκτός από τη λογοτεχνική της παραγωγή, η Αντνάν έκανε εικαστικά έργα με διάφορα μέσα, όπως ελαιογραφίες, λεπορέλος και ταπισερί, που έχουν εκτεθεί τα τελευταία χρόνια σε γκαλερί σε όλο τον κόσμο.
Η Ετέλ Αντνάν γεννήθηκε το 1925 στη Βηρυτό του Λιβάνου. Ο πατέρας της ήταν Σουνίτης Μουσουλμάνος-Τούρκος υψηλόβαθμος και συμμαθητής του Κεμάλ Ατατούρκ από πλούσια οικογένεια ενώ η μητέρα της ήταν Ελληνορθόδοξη από τη Σμύρνη, από οικογένεια που ζούσε σε ακραία φτώχεια. Γνωρίστηκαν στη Σμύρνη κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ ο πατέρας της υπηρετούσε ως κυβερνήτης της πόλης. Μετά την καταστροφή της Σμύρνης μετανάστευσαν στη Βηρυτό.
Η φήμη της άρχισε να μεγαλώνει και η Αντνάν απόλαυσε διεθνή αναγνώριση και οικονομική επιτυχία του έργου της μετά τα 80 της, με τους ήσυχους διαλογιστικούς καμβάδες της, αναγνωρίζοντας τον αναπόσπαστο ρόλο της και το μοναδικό αισθητικό της όραμα στον διεθνή κανόνα τέχνης. Θεωρείται σήμερα ένα παράδειγμα για τους νέους καλλιτέχνες.
Η Αντνάν έχει πει ότι η μητέρα της ήταν 16 ετών όταν γνώρισε τον πατέρα της, σε μια εποχή που «οι Έλληνες στην Τουρκία βρίσκονταν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης». Η ίδια εκπαιδεύτηκε σε μοναστηριακά γαλλικά σχολεία και τα γαλλικά έγιναν η γλώσσα στην οποία γράφτηκε για πρώτη φορά το πρώιμο έργο της. Σπούδασε αγγλικά και το μεγαλύτερο μέρος της μεταγενέστερης δουλειάς της γράφτηκε σε αυτή τη γλώσσα.
Στα 24 της η Αντνάν ταξίδεψε στο Παρίσι όπου πήρε πτυχίο στη φιλοσοφία από το Πανεπιστήμιο του Παρισιού. Στη συνέχεια ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου συνέχισε μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ και στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Από το 1958 έως το 1972 δίδαξε φιλοσοφία της τέχνης στο Δομινικανό Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Σαν Ραφαέλ.
Η Αντνάν επέστρεψε από τις ΗΠΑ στον Λίβανο και εργάστηκε ως δημοσιογράφος και πολιτιστική συντάκτρια στη γαλλόφωνη εφημερίδα Al-Safa στη Βηρυτό. Στην ίδια εφημερίδα έκανε σκίτσα. Επιπλέον, βοήθησε στη δημιουργία του πολιτιστικού τμήματος της εφημερίδας, συνεισφέροντας περιστασιακά με κινούμενα σχέδια και εικονογραφήσεις. Η θητεία της στην Al-Safa ήταν αξιοσημείωτη για τα πρωτοσέλιδα σχόλιά της σε σημαντικά πολιτικά ζητήματα της εποχής.
Το πεζογράφημά της Σιττ Μαρί-Ροζ πρωτοδημοσιεύθηκε στις γαλλικές πρωτοποριακές Εκδόσεις των Γυναικών το 1977 (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Άγρα), μετά τους εμφύλιους πολέμους του Λιβάνου, και απέκτησε αμέσως εμβληματικές διαστάσεις.
«Θέλετε να με ανταλλάξετε; Δεν είμαι αντικείμενο. Πώς το ξέρετε ότι δεν προτιμώ να πεθάνω από το να χρησιμεύσω ως φραγκοδίφραγκα στις συναλλαγές σας; Πρέπει ακόμα και στον πόλεμο να παραμένετε έμποροι χαλιών;» γράφει μέσα από τα λόγια της ηρωίδας της, μιας γυναίκας που διευθύνει ένα σχολείο για κωφά παιδιά, αγωνίζεται για την κοινωνική δικαιοσύνη και τη γυναικεία απελευθέρωση στον αραβικό κόσμο και πληρώνει με τη ζωή της μια κατάσταση όπου τα όπλα έχουν πάρει τη θέση του διαλόγου, σε μια από τις πιο τραγικές παρεξηγήσεις της σύγχρονης ιστορίας.
Το βιβλίο της Περί Πόλεων και Γυναικών (γράμματα στον Φαουάζ), που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2000 από τις εκδόσεις Νησίδες, περιλαμβάνει την αλληλογραφία της με τον καθηγητή ιστορίας Fawwaz Traboulsi από τη Βαρκελώνη, την Εξ-αν-Προβάνς, τη Σκόπελο, τη Mούρθια, το Άμστερνταμ, το Βερολίνο, τη Βηρυτό, από τον Ιούνιο του 1990 μέχρι τον Αύγουστο του 1992.
Συνάμα αλληλογραφία και δοκίμιο, συνοψίζει την ευαισθησία και την οξυδέρκειά της, που της έχουν χαρίσει παγκόσμια φήμη. «Στο τέλος του αιώνα και της χιλιετίας μας, με υπόβαθρο τον πόλεμο στον Κόλπο και τον εμφύλιο στον Λίβανο, τα γράμματα αυτά μετατρέπονται τώρα σε γράμματα σε πόλεις και σε γυναίκες, για να μπορέσουμε, πριν είναι πάρα πολύ αργά, να βρούμε τη σωστή γεωγραφία για τις αποκαλύψεις μας» γράφει για το βιβλίο η Barbara Harlow.
«Η θάλασσα έχει πάρει τα πιο ασυνήθιστα χρώματά της. Αναγνωρίζω τη Μεσόγειό μου με τη λαμπρότητά της και όλες μου οι ιδέες απογειώνονται σαν περιστέρια. Τι καλά! Ποιος χρειάζεται ιδέες όταν μπορεί να κάθεται σ' ένα ζεστό ακόμα πέτρινο τοιχάκι και ν' αγναντεύει την εκθαμβωτική θέα; Μήπως έχουμε ξεχάσει ποιο πρωινό ξημερώνει»;
«... η παραμικρότερη ατέλεια σε μια γυναίκα σ' αυτή τη χώρα (Ελλάδα) είναι σαν πληγή στη σάρκα ενός χασάπη: μύγες και σφήκες αρχίζουν αμέσως να τη ροκανίζουν…» γράφει από τη Σκόπελο στις 19 Αυγούστου 1990.
Έλκοντας την καταγωγή της από δύο διαφορετικούς κόσμους, η Αντνάν προσπαθεί να κατανοήσει τις διαφορές τους και ταυτόχρονα, με το δυνατό ανθρωπιστικό της βλέμμα, όπως ξεπηδάει από τα γραπτά της, να τους συνθέσει. Με νεανικό πάθος αλλά και την ηρεμία της γνώσης, η Αντνάν επιχειρεί με τις «εξόριστες λέξεις» της να διεισδύσει στον σύγχρονο λαβύρινθο της παγκοσμιοποίησης και στις δυσκολίες που κρύβει η αποδοχή της διαφορετικότητας. Χάρη στη συμμετοχή της στο κίνημα των ποιητών ενάντια στον πόλεμο τού Βιετνάμ, άρχισε να γράφει ποιήματα και έγινε, σύμφωνα με τα λόγια της, «μια Αμερικανίδα ποιήτρια».
Ποιήματά της έχουν μελοποιηθεί από σύγχρονους συνθέτες και έχουν παρουσιαστεί σε διεθνή φεστιβάλ. Έργα της για το θέατρο έχουν παρουσιαστεί σε όλο τον κόσμο. Μεταξύ άλλων, έγραψε για τον Αμερικανό σκηνοθέτη Bob Wilson το γαλλικό κείμενο της πολύγλωσσης όπεράς του Civil wars, το 1985.
Το ποίημά της Τζενίν διασκευάστηκε και παρουσιάστηκε στο Θέατρο Άττις, στην Αθήνα το 2005. Έργο της βασισμένο στο ποίημα To Be In a Time of War, με κείμενα του Heiner Muller, παραστάθηκε στο Forum Freies Theater στο Ντίσελντορφ, το Βερολίνο και τη Βηρυτό το 2011.
Οι σημαντικότερες διακρίσεις της περιλαμβάνουν: Βραβείο France-Pays Arabes για το Sitt Marie Rose (1977)· Arab American Book Award για το σύνολο του έργου της και PEN Oakland Award για το Master of the Eclipse (2010)· California Book Award for Poetry για τη συλλογή Sea and Fog και Lambda Literary Award για το σύνολο του έργου της ως ομοφυλόφιλης συγγραφέως (2013). Το 2014 αναγορεύτηκε Ιππότης των Γραμμάτων και των Τεχνών της Γαλλικής Δημοκρατίας.
Η Aντνάν εργάστηκε επίσης ως ζωγράφος, τα πρώτα της αφηρημένα έργα δημιουργήθηκαν χρησιμοποιώντας ένα μαχαίρι για να εφαρμόσει λαδομπογιά στον καμβά και στην επιφάνεια της εικόνας. Το επίκεντρο των συνθέσεων είναι συχνά ένα κόκκινο τετράγωνο, που δείχνει το ενδιαφέρον της για την «άμεση ομορφιά του χρώματος και τον ήλιο». Έχει ζωγραφίσει το όρος Tamalpais, μέσα σε χιλιάδες καμβάδες.
Στη δεκαετία του 1960 άρχισε να ενσωματώνει την αραβική καλλιγραφία στα έργα τέχνης και τα βιβλία της, τα «leporellos» της, εντυπωσιακά φυλλάδια σε μέγεθος βιβλίου τσέπης με σχέδια τοπίων και αποσπάσματα αραβικής ποίησης. Η ίδια θυμάται τον εαυτό της να κάθεται για ώρες αντιγράφοντας λέξεις από μια αραβική γραμματική χωρίς να προσπαθεί να καταλάβει το νόημά τους.
Η τέχνη της είναι πολύ επηρεασμένη από τους πρώιμους καλλιτέχνες της Hurufiyya, ενός κινήματος που αναπτύχθηκε στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα μεταξύ των Αράβων καλλιτεχνών όπως ο Ιρακινός Jawad Salim, ο Παλαιστίνιος Jabra Ibrahim Jabra και ο Ιρακινός Shakir Hassan al Said, οι οποίοι απέρριψαν τη δυτική αισθητική και αγκάλιασαν μια νέα μορφή τέχνης που ήταν ταυτόχρονα μοντέρνα, αν και αναφερόταν στον παραδοσιακό πολιτισμό, τα μέσα και τις τεχνικές του.
Παρά την αφοσίωσή της στην πρακτική της στην εικαστική τέχνη, η Αντνάν δεν έτυχε ευρείας αναγνώρισης έως ότου η επιμελήτρια τέχνης Carolyn Christov-Bakargiev είδε τη δουλειά της στη Galerie Sfeir-Semler της Βηρυτού το 2010 και τα πτυσσόμενα βιβλία σε στυλ ακορντεόν που συγχωνεύουν τις λέξεις και τα σχέδιά της.
Η Μπακαρτζίεφ, ως καλλιτεχνική διευθύντρια της documenta12, το 2013 στο Κάσελ, της πρόσφερε μια εξέχουσα θέση στην έκθεση με δική της αίθουσα και μια σειρά από 38 αφηρημένα έργα ζωγραφικής και λεπορέλος στον χώρο.
Ακολούθησε μια σειρά από μεγάλες διεθνείς ομαδικές εκθέσεις. Το New Museum την παρουσίασε σε μια έκθεση τέχνης από τον αραβικό κόσμο το 2014, ενώ το Whitney Museum of American Art τη συμπεριέλαβε στην Μπιενάλε του την ίδια χρονιά. Η αναδρομική έκθεση στο Mathaf: Arab Museum of Modern Art στην Ντόχα, με τίτλο Etel Adnan In All Her Dimensions και επιμέλεια Hans Ulrich Obrist, περιλάμβανε τα πρώτα της έργα, τη λογοτεχνία της, τα χαλιά της.
Η υπερπαραγωγή του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης (MoMA), το 2017, Making Space: Women Artists και το Postwar Abstraction την τοποθέτησε σε ένα σημαντικό, παγκόσμιο κίνημα στην ιστορία της τέχνης, δίπλα στις Ruth Asawa, Gertrudes Altschul, Anni Albers, Magdalena Abakanowicz, Lygia Clark και Lygia Pape. Ο μικρός καμβάς της Αντνάν που παρουσιάστηκε στην έκθεση έγινε μέρος μιας ιστορίας που περιελάμβανε τη Lee Krasner, την Helen Frankenthaler και τη Yayoi Kusama.
Η φήμη της άρχισε να μεγαλώνει και η Αντνάν απόλαυσε διεθνή αναγνώριση και οικονομική επιτυχία του έργου της μετά τα 80 της, με τους ήσυχους διαλογιστικούς καμβάδες της, να αναγνωρίζονται ως μέρος του αναπόσπαστου ρόλου της και του μοναδικού αισθητικού της οράματος στον διεθνή κανόνα τέχνης. Θεωρείται σήμερα ένα παράδειγμα για τους νέους καλλιτέχνες.
Η Ετέλ Αντνάν ήταν ανοιχτά λεσβία. Ζούσε με την σύντροφό της, τη γλύπτρια Σιμόν Φατάλ, με την οποία είχαν γνωριστεί στις αρχές της δεκαετίας του ’70. Οι γυναίκες έγιναν ζευγάρι όταν γνωρίστηκαν στη Βηρυτό και έφυγαν για τη βόρεια Καλιφόρνια το 1977. «Δεν είχαμε κανένα πρόβλημα με τη σχέση μας» έχει πει η Φατάλ στους Financial Times. «Αν και οι ΗΠΑ ήταν πολύ πιο "φρόνιμες" και συντηρητικές από τη Βηρυτό».
Το 2018 κυκλοφόρησε η βιογραφία της, Etel Adnan, από την Kaelen Wilson-Goldie, που ερευνά τη δουλειά της και την ακτιβιστική της δράση. Το 2020, το Βραβείο Ποίησης Γκρίφιν απονεμήθηκε στο βιβλίο της Time. Η τελευταία έκθεση με τα έργα της, Εtel Adnan: Light’s New Measure, στο Μουσείο Solomon R Guggenheim στη Νέα Υόρκη θα διαρκέσει μέχρι τις 10 Ιανουαρίου 2022.
