Από το ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία» μέχρι την Ομόνοια, η οδός Πανεπιστημίου, που λίγοι την αποκαλούν με την επίσημη αλλά ανενεργό ονομασία της, αφηγείται δεκάδες ιστορίες. Βουλεβάρτο, λεωφόρος: διαδοχικές ονομασίες αποδίδουν τον χαρακτήρα και την αστική ταυτότητα ενός δρόμου που τα ιδιωτικά και δημόσια κτίρια που τον πλαισίωσαν έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην Ιστορία της πρωτεύουσας. Χώρος περιπάτου, κοινωνικών συναναστροφών, εμπορικής δραστηριότητας, βιτρίνα της πόλης με την Αθηναϊκή Τριλογία να δεσπόζει, είναι «ένας δρόμος που μοιάζει με κοίτη ποταμού και παρασύρει τους πάντες χωρίς περιορισμούς και απαγορεύσεις», όπως γράφουν οι συγγραφείς του βιβλίου «Οδός Πανεπιστημίου (19ος-20ός αιώνας) - Ιστορία και ιστορίες», Θανάσης Γιοχάλας και Ζωή Βαΐου.
Για τους συγγραφείς η Πανεπιστημίου δεν είναι ένας δρόμος στον οποίο ρίχνουν απλώς μια νοσταλγική ματιά αλλά ένας τόπος συνδεδεμένος με την Ιστορία και τις κοινωνικοπολιτικές αλλαγές, την οικονομική ευμάρεια και τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης, μια κεντρική αρτηρία την οποία πλημμυρίζουν κατά τις εργάσιμες ημέρες αλλά και τις μέρες γιορτής και σχόλης αστοί, μικροαστοί, υπάλληλοι, φοιτητές, εργάτες, βιοπαλαιστές, άνθρωποι του περιθωρίου, επαρχιώτες και ξένοι. Η Πανεπιστημίου είναι ένας δρόμος αναμνήσεων για τους κατοίκους της Αθήνας, αλλά συνδεδεμένη και με φοιτητικές κινητοποιήσεις που συμπορεύονται με τον κοινοβουλευτικό βίο της νεότερης Ελλάδας.
Σήμερα βλέπουμε την Πανεπιστημίου αφενός ως μια νευραλγική, θορυβώδη οδική αρτηρία της πόλης και αφετέρου ως έναν προορισμό τουριστικού ή περιηγητικού ενδιαφέροντος.
Στα εκατόν εξήντα πέντε χρόνια της ιστορίας της συναντά κανείς όλες τις φάσεις της πόλης, από τότε που λειτουργούσε το καφενείο Βύρων και ο θερινός κινηματογράφος Μογκαντόρ, οι μουσικοί και εκδοτικοί οίκοι, τα ξενοδοχεία και τα εστιατόρια μέχρι σήμερα που, αφού υποδέχτηκε όλες τις αλλαγές μιας μεγαλούπολης, ενηλικιώθηκε, έχασε τη φρεσκάδα της, η εμπορική της κίνηση μεταμορφώθηκε, έχασε σημεία συλλογικής μνήμης, έπαψε να είναι στο επίκεντρο της ζωής της πόλης και μαράζωσε, με τα κομμάτια της να μοιάζουν να μην μπορούν να συγκολληθούν εύκολα. Έδωσε τον τόνο και τον παλμό της πόλης, συνδέοντας δυο τοπόσημα, το Σύνταγμα και την Ομόνοια, που σήμερα έχουν εντελώς διαφορετική σημασία για τους κατοίκους της πόλης.
Εξακολουθεί ωστόσο να είναι ένας δρόμος ζωντανός, αναξιοποίητος σε πολλά σημεία του, που αναζητά το φιλί της ζωής, που δεν θα γίνει ποτέ όπως ήταν πριν και όπως ίσως την ονειρεύονται κάποιοι ρομαντικοί. Στο υλικό της μνήμης της συνυπάρχουν μεγάλες ιστορικές στιγμές, μικρές προσωπικές ιστορίες, σκληρές εικόνες της δύσκολης καθημερινότητας. Οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την πολυσημία της και αναζητούν τον δικό τους ρόλο στο σύγχρονο αστικό τοπίο, στο οποίο οργανικά εντάσσεται η οδός Πανεπιστημίου.
Στις σελίδες του βιβλίου συναντάμε φωτισμένους πλούσιους ευεργέτες, με τη συμβολή των οποίων διαμορφώθηκε η όψη του δρόμου και το περιεχόμενο των εμβληματικών κτιρίων της, συγγραφείς, μελετητές, ιστορικούς που ζωντανεύουν τη ζωή του δρόμου μέσα από τις προσωπικές τους αφηγήσεις, ιστορίες με σάρκα και αίμα, φωνές και αισθήματα, για τις οποίες έχω πειστεί ότι είναι οι μόνες που μπορούν να κάνουν έναν μελλοντικό άνθρωπο να αγαπήσει μια πόλη που αποχρωματίζεται συστηματικά και λίγο απρεπώς.
«Έζησε και ζει στη διαδρομή τριών αιώνων, όλες τις φάσεις της πόλης που συνεχώς αλλάζει· άλλοτε αποκόπτεται βίαια από το παρελθόν της και άλλοτε επιστρέφει ενοχικά σ’ αυτό, προσπαθώντας να σώσει ό,τι σώζεται», γράφουν οι συγγραφείς του βιβλίου. «Η Πανεπιστημίου είναι εδώ, όπως ήταν χθες, όπως θα είναι αύριο· θα υπάρχει όσο υπάρχει η πόλη. Ο χρόνος θα προσθέτει στρώματα ζωής που θα αιμοδοτούν τους αρμούς της και θα κρατούν ζωντανή την ψυχή της». Στη συνάντησή μας με τον Θανάση Γιοχάλα και τη Ζωή Βαΐου αναδύεται μια μικρή ιστορία της Αθήνας μέσα από τα ίχνη, ορατά και αόρατα, υπαρκτά και ξεχασμένα, του πιο διάσημου δρόμου της πόλης.
― Πώς θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε την Πανεπιστημίου διαχρονικά;
Η οδός Πανεπιστημίου, ως δρόμος που «πατάει» σε τρεις αιώνες, έχει διασφαλίσει τη διαχρονία του. Από τα μέσα του 19ου αιώνα, όταν τυπικά ολοκληρώνεται, μέχρι το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα, που διανύει σήμερα, είναι αναντίρρητα σημείο αναφοράς της Αθήνας, εμβληματικός δρόμος με ποικίλες συνδηλώσεις, χώρος όπου συνυπάρχουν το παρελθόν και το παρόν της πόλης. Το παλιό «βουλεβάρτο» θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως η «λεωφόρος των προσδοκιών». Το κτίριο του Πανεπιστημίου, το πρώτο της νεοκλασικής τριλογίας που αποτελούν η Ακαδημία, το Πανεπιστήμιο και η Εθνική Βιβλιοθήκη, είναι η δυναμική προβολή στο μέλλον, η ελπίδα του νεαρού κράτους για πρόοδο και προκοπή μέσω της παιδείας. Η πλαισίωση του δρόμου με καλαίσθητα μέγαρα και πολυτελείς οικίες διαμορφώνει από τον 19ο αιώνα το αστικό προφίλ του, με εμφανή την παρουσία της οικονομικής ισχύος, ενώ οι τραπεζικές και εμπορικές δραστηριότητες πυκνώνουν. Ό,τι γίνεται στην Πανεπιστημίου επενδύει στο μέλλον της Αθήνας, στο μέλλον της Ελλάδας.
― Γιατί μας ενδιαφέρει σήμερα η Πανεπιστημίου;
Γιατί μας ενδιαφέρει σήμερα η Πανεπιστημίου; Μια πρώτη αυθόρμητη απάντηση θα μπορούσε να είναι «γιατί είναι όμορφη». Διατηρεί σε αρκετά σημεία της αρχιτεκτονικά κοσμήματα –Αθηναϊκή Τριλογία, Ιλίου Μέλαθρον (Νομισματικό Μουσείο), κτίριο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού (City Link), Οφθαλμιατρείο, Αρσάκειο–, έχει πλατιά πεζοδρόμια, είναι πολύβουη και ζωντανή, είναι η βιτρίνα της πόλης. Όμως μια προσεκτικότερη περιδιάβαση του δρόμου σήμερα, με εφόδιο τη γνώση του παρελθόντος του, αποκαλύπτει πληγές και καταδεικνύει ασυγχώρητη αδιαφορία για το πολύτιμο απόθεμά του που παραγνωρίζεται, βεβηλώνεται, αφήνεται απροστάτευτο.
― Ποιος είναι ο ρόλος της, κοινωνικοπολιτικά, μέσα στον χρόνο και πώς καθόρισε την πόλη;
Η οδός Πανεπιστημίου διαχρονικά φιλοξένησε και φιλοξενεί όλες τις κοινωνικές κατηγορίες. Μεγαλοαστοί, αστοί, έμποροι, διανοούμενοι, καλλιτέχνες, φοιτητές, άνθρωποι της βιοπάλης, παραβατικοί τύποι, περιηγητές, τουρίστες. Χώρος περιπάτου και συναναστροφών άλλοτε, δρόμος που υποφέρει σήμερα από την κυκλοφοριακή ασφυξία της πρωτεύουσας, με ανοίγματα όμως και ανάσες για τους πεζούς. Η ίδρυση και λειτουργία του Πανεπιστημίου από τον 19ο αι. καθόρισε εν πολλοίς το ιδιαίτερο προφίλ της οδού, που μια πτυχή του σχετίζεται με το φοιτητικό κίνημα και τις μαζικές διαδηλώσεις με πολιτικοκοινωνικά αιτήματα. Το Πανεπιστήμιο συμμετείχε ενεργά στις πολιτικές ανακατατάξεις του πολυτάραχου κοινοβουλευτικού βίου της νεότερης Ελλάδας ως «φλογερό καμίνι», όπως είχε χαρακτηριστεί από τον 19ο αιώνα. Ο δρόμος έζησε την οδύνη και τη δυστυχία της Κατοχής, τον τρόμο των Δεκεμβριανών και του Εμφυλίου, αφού είχε πανηγυρίσει την Απελευθέρωση και το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Τα Προπύλαια είναι σήμερα σημείο εκκίνησης πολυάνθρωπων συγκεντρώσεων και πορειών προς τη Βουλή. Η οδός Πανεπιστημίου ζει τον παλμό της Αθήνας, συμμετέχει στη διαμόρφωση του πολιτικού σκηνικού της Ελλάδας.
― Τι αλλαγές έχει υποστεί μέσα στον χρόνο και ποιοι είναι οι βασικοί λόγοι της παρακμής σε ορισμένα σημεία της, όχι πολύ μακριά από τα πιο ζωντανά τετράγωνα της πόλης, που είναι σήμερα τα πιο κοντινά στο Σύνταγμα;
Η οδός Πανεπιστημίου υπέστη και αυτή τις αλλοιώσεις και τις κατεδαφίσεις κτιρίων με τα οποία, αν υπήρχαν σήμερα, το κέντρο της Αθήνας θα μπορούσε να συναγωνιστεί, στη δική του κλίμακα, πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Οπωσδήποτε τα εμβληματικά κτίρια που διασώθηκαν και συντηρήθηκαν διατηρούν τα ίχνη της παλιάς αίγλης και δίνουν ζωντάνια και λάμψη. Η Πανεπιστημίου δείχνει την παρακμή της από το ύψος της Ιπποκράτους μέχρι την Ομόνοια. Δημοφιλή καφενεία και εστιατόρια δεν υπάρχουν πια. Εμπορικά καταστήματα υψηλού επιπέδου έχουν κλείσει. Τελευταίο πλήγμα, η απώλεια του κινηματογράφου Ιντεάλ. Τα πολυσύχναστα πλατιά πεζοδρόμια ερημώνουν το βράδυ και απωθούν τους περιπατητές. Το εν εξελίξει πρότζεκτ της ανάπλασης της Στοάς Αρσακείου αναμένεται να ολοκληρωθεί και τότε θα το αποτιμήσουμε, όπως και εκείνο του μεγάρου Σλήμαν-Μελά, σε βάθος χρόνου αυτό. Μπορούμε να πούμε ότι η Πανεπιστημίου είναι άνισος δρόμος, με ένα λαμπερό και ένα ωχρό πρόσωπο.
―Τι βλέπουμε σήμερα στην Πανεπιστημίου και πώς αυτή η εικόνα συνάδει με τον πρωταγωνιστικό ρόλο που παίζει στην πρωτεύουσα;
Σήμερα βλέπουμε την Πανεπιστημίου αφενός ως μια νευραλγική, θορυβώδη οδική αρτηρία της πόλης και αφετέρου ως έναν προορισμό τουριστικού ή περιηγητικού ενδιαφέροντος. Η εμπορική κίνηση είναι περιορισμένη και εντοπίζεται στο πολυτελές άνω τμήμα, γύρω από την οδό Βουκουρεστίου και το Attica, και στον αντίποδά του, πλησιάζοντας στην πλατεία Ομονοίας. Ας λάβουμε υπόψη ότι η οδός Ερμού είναι ο διαχρονικά απόλυτος κυρίαρχος του εμπορικού κέντρου της Αθήνας.
Η οδός Πανεπιστημίου όμως είναι ίσως ο μόνος φιλικός προς τον πεζό δρόμος. Παρά την πυκνή κυκλοφορία αυτοκινήτων και συγκοινωνιακών μέσων, τα πλατιά πεζοδρόμιά της προσφέρονται για άνετο περπάτημα. Τα όμορφα κτίρια δημιουργούν ψυχική ευφορία, ο ορίζοντας είναι ανοιχτός, το αίσθημα ασφυξίας του πεζού της Αθήνας ελαττώνεται σημαντικά. Είναι πολλοί αυτοί που απολαμβάνουν μια βόλτα στην Πανεπιστημίου με το βλέμμα τους να σαρώνει τον περιβάλλοντα χώρο, ή απλώς διέρχονται υποχρεωτικά, βιαστικά, κλεισμένοι στο κέλυφος της καθημερινής ρουτίνας τους. Υπάρχουν οι μαθητές που γεμίζουν τον δρόμο με τις χαρούμενες φωνές τους στις εκπαιδευτικές επισκέψεις τους. Υπάρχουν οι ξένοι τουρίστες καθώς και οι συμμετέχοντες στα προγράμματα του δήμου που ξεναγούνται. Υπάρχουν πολλοί μοναχικοί περιπατητές με πνευματικά ενδιαφέροντα και δημιουργική περιέργεια. Και φυσικά υπάρχουν οι διαδηλωτές που πλημμυρίζουν τον δρόμο, με αφετηρία τα Προπύλαια και προορισμό τη Βουλή, οι οποίοι ενδιαφέρονται κυρίως για την κατάληψη του οδοστρώματος. Η οδός Πανεπιστημίου έχει πρωταγωνιστική θέση στη λειτουργία μιας δυσλειτουργικής Αθήνας, γι’ αυτό και το συνεχές ενδιαφέρον της Δημοτικής Αρχής για παρεμβάσεις και σχέδια ανάπλασης, καθώς και το ζωηρό επιχειρηματικό ενδιαφέρον για έργα που αφορούν κυρίως τον τουρισμό.
― Πώς μπορούμε να διατηρήσουμε τη μνήμη της, που συνδέεται με την ιστορία της πόλης;
Η διατήρηση της μνήμης της πολυεπίπεδης Αθήνας, με αρχαίες καταβολές ορατές, λανθάνουσες και υποκείμενες, σ’ αυτό το παλίμψηστο όπου εγγράφεται η ζωή της πόλης, θα μπορούσε να είναι μια εύκολη υπόθεση αν υπήρχε πραγματικό ενδιαφέρον, συνεχής επιδίωξη με γνώση, φροντίδα και αγάπη γι’ αυτό που είχαμε και προπαντός γι’ αυτό που σήμερα έχουμε. Από την πλευρά της πολιτείας, επιδεικνύεται σήμερα ασυγχώρητη ακηδία, αδιαφορία ή ατολμία για την αντιμετώπιση του προβλήματος της ασφάλειας και προστασίας των μνημείων της Πανεπιστημίου. Η παραβατικότητα είναι παρούσα στο πιο προβεβλημένο, μετά την Ακρόπολη, σημείο της πόλης. Στον αύλειο χώρο του Πανεπιστημίου και της Βιβλιοθήκης βλέπει κανείς πολυάριθμες χρησιμοποιημένες σύριγγες, γιατί οι ουσιοεξαρτημένοι επιλέγουν την περιοχή αυτή, όπως και την έρημη συνήθως πλατεία Δικαιοσύνης για τις συναλλαγές και τη χρήση τους, ακόμα και στο άπλετο φως της ημέρας. Οι βανδαλισμοί των αγαλμάτων έχουν αφήσει τα ίχνη τους, η Ακαδημία έχει θωρακιστεί με ακαλαίσθητα αλουμινένια τοιχία και η αστυνομία είναι απούσα. Μόνο η διάσωση, συντήρηση, προστασία και ανάδειξη των σημείων της πόλης με ιστορικό βάθος και σύγχρονο αποτύπωμα διατηρεί τη μνήμη και εμπνέει στους πολίτες τον σεβασμό και την ενσυναίσθηση.
― Ποια είναι τα σημεία της Πανεπιστημίου που έχουν αλλάξει ριζικά; Τι υπήρχε εκεί και τι συμβαίνει σήμερα;
Είναι το οικοδομικό τετράγωνο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού, το σημερινό City Link, που βρίσκεται στη θέση των βασιλικών στάβλων του 19ου αι. Η Τράπεζα της Ελλάδος αγόρασε τμηματικά οικίες και καταστήματα που βρίσκονταν στο οικοδομικό τετράγωνο, τα οποία φυσικά κατεδάφισε, προκειμένου να οικοδομήσει το επιβλητικό μέγαρό της. Η οικία Λιντερμάγιερ, στη συμβολή των οδών Ιπποκράτους και Πανεπιστημίου, η οποία στέγασε για ένα διάστημα τη Φοιτητική Λέσχη, που σήμερα βρίσκεται στη συμβολή των οδών Ακαδημίας και Ιπποκράτους, κατεδαφίστηκε και στη θέση της υψώθηκε πολυώροφο κτίριο γραφείων. Η Στοά Αρσακείου, που αλλάζει ύφος και χρήσεις, υιοθετώντας ένα τουριστικό προφίλ. Το σινεμά Ιντεάλ, που έκλεισε οριστικά με τη μορφή που το γνώρισαν και το αγάπησαν οι κινηματογραφόφιλοι. Το μέγαρο Σλήμαν-Μελά, στο οποίο στεγαζόταν, πρόκειται να μετατραπεί σε πολυτελές ξενοδοχείο. Και βέβαια, ονομαστά και δημοφιλή καφενεία, όπως το Πανελλήνιον ή τα Ηνωμένα Βουστάσια, εξαφανίστηκαν από τον χάρτη της πόλης και στη θέση τους υψώθηκαν πολυώροφα κτίρια επαγγελματικών χρήσεων.
