Η Ελένη της Τροίας, ας το θυμηθούμε, δεν είχε πιστοποιητικό λευκότητας.
Ήταν πρόσωπο ενός πανάρχαιου μύθου, όχι δελτίο ταυτότητας. Μια γυναίκα γεννημένη από θεϊκή βία, από αυγό κύκνου, από την ανάγκη της αρχαιότητας να φτιάξει ένα πρόσωπο τόσο ωραίο ώστε να μπορεί να φορτωθεί πάνω του ένας πόλεμος.
Κι όμως, το 2026, η είδηση ότι η Λουπίτα Νιόνγκο θα υποδυθεί την Ελένη της Τροίας στην επερχόμενη Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν αρκούσε για να ξυπνήσει ξανά μια παλιά φαντασίωση: ότι οι μύθοι της Δύσης πρέπει να παραμένουν λευκοί για να θεωρούνται αυθεντικοί.
Ο Έλον Μασκ ήταν από τους πιο ηχηρούς επικριτές της επιλογής. Κατηγόρησε τον Νόλαν ότι «βεβηλώνει» τον Όμηρο, ενώ δεξιοί σχολιαστές και influencers είδαν στο casting της Νιόνγκο άλλη μια απόδειξη ότι το Χόλιγουντ έχει παραδοθεί στη woke κουλτούρα, στο DEI, στην υποτιθέμενη αντιστροφή ενός «φυσικού» πολιτισμικού κανόνα.
Η οργή τους παρουσιάστηκε, όπως πάντα, ως υπεράσπιση της ιστορικής ακρίβειας.
Μόνο που μιλάμε για την Ελένη της Τροίας. Δηλαδή για μυθολογικό πρόσωπο.
Και ακόμη κι αν κάποιος ήθελε να παίξει το παιχνίδι της «ιστορικής» εμφάνισης, η Ελένη δεν ήταν κάποια βόρεια Ευρωπαία πριγκίπισσα που μόλις βγήκε από πίνακα προραφαηλίτη. Η αρχαιότητα, οι μετακινήσεις, οι μύθοι και οι παραδόσεις της Μεσογείου είναι πολύ πιο σύνθετα πράγματα από την επίπεδη φαντασίωση μιας λευκής, ακίνητης Δύσης.
Οι μύθοι δεν είναι μουσειακά ομοιώματα. Είναι ιστορίες που επιβιώνουν επειδή ξαναλέγονται.
Η απάντηση στον Μασκ υπάρχει ήδη, μόνο που δεν γράφτηκε τώρα. Παίχτηκε στη σκηνή πριν από σχεδόν 90 χρόνια.
Πολύ πριν από το Citizen Kane, πολύ πριν γίνει ο μεγάλος νεαρός μάγος του αμερικανικού σινεμά, ο Γουέλς είχε ήδη κάνει κάτι που σήμερα θα προκαλούσε ατελείωτες ώρες οργισμένων podcasts. Το 1936, σε ηλικία μόλις 20 ετών, σκηνοθέτησε στο Χάρλεμ έναν Macbeth με μαύρο θίασο, στο πλαίσιο ενός ομοσπονδιακά χρηματοδοτούμενου θεατρικού προγράμματος. Η παράσταση έμεινε γνωστή ως Voodoo Macbeth.
Ο Γουέλς μετέφερε τη δράση από τα σκωτσέζικα υψίπεδα σε μια εκδοχή της Αϊτής. Οι μάγισσες έγιναν ιέρειες βουντού. Στην ορχήστρα υπήρχαν αφρικανικά τύμπανα και χορευτές. Από τους περίπου 150 ηθοποιούς, ελάχιστοι ήταν επαγγελματίες. Οι πρόβες ήταν δύσκολες, οι συγκρούσεις πολλές, η ιδέα παράτολμη.
Και όμως, όταν η παράσταση ανέβηκε στη Νέα Υόρκη, έγινε θρίαμβος. Ο κόσμος έκανε ουρές. Οι κριτικές ήταν ενθουσιώδεις. Το κοινό ήταν μικτό, μαύρο και λευκό.
Με άλλα λόγια, αυτό που σήμερα κάποιοι βαφτίζουν «βεβήλωση» είχε ήδη υπάρξει ως καλλιτεχνική πράξη σχεδόν έναν αιώνα πριν. Και μάλιστα όχι από κάποιον περιφερειακό προβοκάτορα, αλλά από έναν από τους θεμελιώδεις δημιουργούς του αμερικανικού κινηματογράφου.
Φυσικά, ο Γουέλς δεν ήταν άγιος της αντιρατσιστικής καθαρότητας. Η δική του ιστορία είναι αντιφατική, όπως και η ιστορία του σινεμά που τον γέννησε. Έβαλε τον Τσάρλτον Ίστον να παίξει Μεξικανό στο Touch of Evil. Έπαιξε ο ίδιος τον Οθέλλο με μακιγιάζ. Υπήρξε προϊόν μιας βιομηχανίας που θεωρούσε φυσιολογικό να βάζει λευκούς ηθοποιούς σε ρόλους μη λευκών προσώπων.
Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, η ιστορία του είναι πιο ενδιαφέρουσα από ένα απλό ηθικό παράδειγμα.
Ο Γουέλς δεν ήταν η λύση. Ήταν και πρόβλημα και ρήγμα μαζί. Ένας δημιουργός που μπορούσε να κουβαλά τις αντιφάσεις της εποχής του και ταυτόχρονα να ανοίγει δρόμους που η ίδια η εποχή δεν είχε ακόμη καταλάβει.
Το Voodoo Macbeth δεν ήταν «τυφλό» ως προς το χρώμα. Δεν παρίστανε ότι η φυλή δεν υπάρχει. Αντίθετα, τη χρησιμοποιούσε για να ξαναφορτίσει ένα κλασικό έργο, να το πολιτικοποιήσει, να του δώσει άλλη ενέργεια, άλλη ιστορική μνήμη, άλλη σκηνική βία.
Αυτό που σήμερα ονομάζουμε συχνά color-blind casting είναι, στην καλύτερη εκδοχή του, κάτι πιο ακριβές: συνειδητή ως προς το χρώμα επιλογή ηθοποιών. Όχι «δεν βλέπω χρώμα», αλλά βλέπω τι αλλάζει όταν ένα σώμα, μια φωνή, μια ιστορία μπαίνουν εκεί όπου η παράδοση είχε συνηθίσει να βλέπει μόνο ένα είδος ανθρώπου.
Εκεί βρίσκεται και το κέντρο της διαμάχης γύρω από τη Λουπίτα Νιόνγκο. Δεν πρόκειται μόνο για το αν μια μαύρη ηθοποιός μπορεί να παίξει την Ελένη. Προφανώς μπορεί.
Το ερώτημα είναι γιατί η εικόνα αυτή ενοχλεί τόσο πολύ. Γιατί μια μυθολογική γυναίκα, που έχει παιχτεί στο παρελθόν από λευκές σταρ διαφορετικών εποχών, αισθητικών και εθνικών φαντασιώσεων, αντιμετωπίζεται ξαφνικά σαν ιδιοκτησία ενός φυλετικού κανόνα.
Η απάντηση είναι απλή και δυσάρεστη. Για πολλούς από τους σημερινούς υπερασπιστές της «παράδοσης», ο μύθος δεν είναι ζωντανό υλικό. Είναι περιουσία. Και μάλιστα περιουσία που πρέπει να μοιάζει με αυτούς.
Γι’ αυτό και η λέξη «βεβήλωση» αποκαλύπτει περισσότερα από όσα νομίζει. Δεν βεβηλώνεται ο Όμηρος όταν μια μαύρη ηθοποιός παίζει την Ελένη. Βεβηλώνεται η φαντασίωση ότι η αρχαιότητα, ο Σαίξπηρ, οι κλασικοί, οι μύθοι και τα μεγάλα κείμενα ανήκουν σε μια συγκεκριμένη εικόνα σώματος: λευκή, δυτική, ελεγχόμενη, ακίνητη. Αλλά οι μύθοι ποτέ δεν έζησαν έτσι.
Επιβίωσαν επειδή άλλαζαν στόμα, γλώσσα, σώμα, σκηνή, πολιτική χρήση. Κάθε εποχή τούς ξαναείπε με τους δικούς της φόβους και τις δικές της ανάγκες. Αυτό έκανε ο Γουέλς με τον Macbeth. Αυτό επιχειρεί, με άλλο τρόπο, ο Νόλαν με την Οδύσσεια. Αυτό είναι το νόημα των κλασικών: δεν χρειάζονται αστυνομία. Χρειάζονται επανάληψη, σύγκρουση, νέα ανάγνωση.
Υπάρχει και ένα θαυμάσιο queer υστερόγραφο στην ιστορία του Γουέλς. Η Λουπίτα Νιόνγκο δεν είναι καν η πρώτη μαύρη γυναίκα που συνδέεται σκηνικά με την Ελένη της Τροίας. Το 1950, ο Γουέλς είδε την Έρθα Κιτ να τραγουδά σε ένα λεσβιακό μπαρ στο Παρίσι και αποφάσισε ότι θα ήταν ιδανική για τη δική του θεατρική εκδοχή του Dr Faustus, όπου εμφανιζόταν ως ελκυστική Τρωαδίτισσα ημίθεα.
Η Κιτ είχε φτάσει εκεί δεκαετίες πριν από τη σημερινή οργή.
Αυτό είναι το καλύτερο τέλος στην υπόθεση. Η ιστορία, όπως συμβαίνει συχνά, είχε ήδη προλάβει τους αυτόκλητους φύλακές της.
Ο Έλον Μασκ μπορεί να πιστεύει ότι υπερασπίζεται τον Όμηρο. Στην πραγματικότητα υπερασπίζεται μια μικρή, φτωχή, αγχωμένη εκδοχή του Ομήρου: μια εκδοχή που φοβάται την εικόνα μιας μαύρης γυναίκας στο κέντρο του μύθου.
Ο Όρσον Γουέλς, με όλα του τα λάθη, είχε καταλάβει κάτι πιο γενναίο: ότι τα κλασικά έργα δεν πεθαίνουν από τη βεβήλωση. Πεθαίνουν όταν τα κλειδώνεις τόσο σφιχτά ώστε να μην μπορούν πια να αναπνεύσουν.
Η Ελένη της Τροίας δεν χρειάζεται την άδεια του Έλον Μασκ.
Και, όπως φαίνεται, δεν την περίμενε ποτέ.
Με στοιχεία από Independent, Variety
