Δεν γνωρίζουμε αν ο Νέστορας, ο γηραιός βασιλιάς της Πύλου στην «Ιλιάδα», τον οποίο όλοι σέβονταν και εκτιμούσαν για τη σοφία και το ήθος του, ήταν ιστορικό πρόσωπο. Το βασίλειο, όμως, που όριζε και το οποίο αντιστοιχούσε περίπου στον σημερινό νομό Μεσσηνίας ήταν, όπως εξακολουθεί να πιστοποιεί η αρχαιολογική σκαπάνη, από τα πλουσιότερα και ισχυρότερα της εποχής, εφάμιλλο των Μυκηνών και της Τίρυνθας, οι δε εμπορικές του συναλλαγές εκτείνονταν μέχρι τη Μεσοποταμία – εξού και το κύρος των ηγεμόνων του. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Κρίστοφερ Νόλαν επέλεξε την Πυλία για αρκετά από τα γυρίσματα της πολυαναμενόμενης «Οδύσσειάς» του, η προβολή της οποίας θα αναδείξει ακόμα περισσότερο τόσο το φυσικό κάλλος όσο και το πλούσιο ιστορικό παρελθόν της περιοχής, ιδίως εκείνο της Εποχής του Χαλκού όπου τοποθετούνται τα ομηρικά έπη.
Τις παραπάνω διαπιστώσεις επιβεβαιώνει η έκθεση «Η Πύλος του Νέστορα: Ένα μυκηναϊκό βασίλειο αποκαλύπτεται», η οποία μετά την Καλαμάτα και το Λος Άντζελες (ΜουσείοGetty) παρουσιάζεται τώρα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, με 214 εκθέματα από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας και 11 ακόμα από το ίδιο το μουσείο, τα οποία «συνομιλούν» με τα έργα της μόνιμης μυκηναϊκής συλλογής. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην ίδια την αρχαιολογική έρευνα, η οποία προβάλλεται ως οργανικό μέρος της αφήγησης με αποσπάσματα από ανασκαφικά ημερολόγια, σχέδια και φωτογραφίες αρχείου. «Πρόθεσή μας είναι να μετατρέψουμε τον ίδιο τον επισκέπτη από απλό θεατή σε ενεργό ερευνητή, καθώς η έκθεση δεν παρουσιάζει απλώς έναν κόσμο που χάθηκε αλλά και τον τρόπο που αποκαλύπτεται και αποκτά νόημα σήμερα», μου λέει καθώς με ξεναγεί ο Κώστας Νικολέντζος, προϊστάμενος του Τμήματος Συλλογών Προϊστορικών, Αιγυπτιακών, Κυπριακών και Ανατολικών Αρχαιοτήτων του μουσείου.
Ανάμεσα στα πολλά αξιόλογα εκθέματα που περιλαμβάνουν όπλα, κοσμήματα, κτερίσματα και χρηστικά αντικείμενα, κάποια ξεχωρίζουν για τη σπανιότητα, την ιδιαίτερη τεχνοτροπία και την υψηλή καλλιτεχνική τους αξία.
Μια νεαρή ελιά καλωσορίζει τους επισκέπτες στον προθάλαμο, επιλογή καθόλου τυχαία, καθώς το δέντρο αυτό ήταν το ίδιο εμβληματικό για τη μυκηναïκή Μεσσηνία όσο και για τη σύγχρονη, όπως δείχνει και η μεγεθυμένη φωτογραφία ενός ελαιώνα κάπου στην Πυλία – υπάρχουν άλλωστε στην περιοχή, καθώς θρυλείται, υπεραιωνόβια ελαιόδεντρα που ήταν γροθάρια τον καιρό του Νέστορα!
Ένα εισαγωγικό κείμενο και ένα χρονολόγιο που εκτείνεται από το 1700 π.Χ. μέχρι το 1200 π.Χ., τους αιώνες ακμής της μυκηναϊκής Μεσσηνίας, μας «προετοιμάζουν» για την είσοδο όπου αρχικά βλέπουμε μια «εγκατάσταση» με εργαλεία, κουτιά και άλλα αντικείμενα του Καρλ Μπλέγκεν, πρώτου ανασκαφέα της Πύλου – στην έκθεση, η οποία δομείται σε τρεις ενότητες, μνημονεύονται όλοι οι Έλληνες και ξένοι αρχαιολόγοι που εργάστηκαν στη διάσπαρτη από αρχαιολογικές θέσεις της Εποχής του Χαλκού Μεσσηνία (Άνω Εγκλιανός/Πύλος, Μάλθη, Ρούτσι/Μυρσινοχώρι, Περιστεριά, Βολιμίδια, Καζάρμα κ.ά.), με ιδιαίτερη μνεία στους Τζακ Ντέιβις και Σάρι Στόκερ.
Ήδη από την πρώιμη μυκηναϊκή περίοδο (17ος-14ος αι. π.Χ.) έχουμε μεγάλο αριθμό θολωτών και θαλαμωτών τάφων, καθώς επίσης τύμβους, μνημειακές κατασκευές οι «πρόδρομοι» των οποίων ανάγονται ακόμα παλιότερα και μάλιστα δεν προορίζονταν μόνο για τους ευγενείς.
Ανάμεσα στα πολλά αξιόλογα εκθέματα που περιλαμβάνουν όπλα, κοσμήματα, κτερίσματα και χρηστικά αντικείμενα, κάποια ξεχωρίζουν για τη σπανιότητα, την ιδιαίτερη τεχνοτροπία και την υψηλή καλλιτεχνική τους αξία. Μεταξύ αυτών, ένα περίτεχνο διάτρητο πήλινο ρυτό για χοές με δύο κεφαλές ελαφιών και μία βοδιού για χερούλια, με φωτογραφική αποτύπωση του ακριβούς σημείου όπου βρέθηκε και δίπλα το σχετικό παράθεμα του Σπύρου Μαρινάτου, ο οποίος είχε επίσης εργαστεί στη Μεσσηνία (Πύλος και Μυρσινοχώρι). Πόλο έλξης αποτελούν και οι εξαιρετικής τεχνοτροπίας σφραγιδόλιθοι που συνήθως προσπερνάμε λόγω του μικρού τους μεγέθους αλλά που εδώ ο επισκέπτης παρατηρεί πολύ καλύτερα με τη βοήθεια μεγεθυντικών φακών και τάμπλετ. Ξεχωρίζει ακόμη ένα χάλκινο στέμμα (άγνωστο ποιος το φορούσε, ούτε έχει βρεθεί αλλού αντίστοιχο) με διακοσμητικά φυλλαράκια χρυσού στην κορυφή. «Στη μόνιμη έκθεσή μας θα δείτε πολλά τέτοια φυλλαράκια, που τώρα πια ξέρουμε ότι διακοσμούσαν στέμματα και κράνη κυρίως σε ταφές», λέει ο Κώστας Νικολέντζος.
Παρατηρούμε με ενδιαφέρον τα χάλκινα ξίφη που έχουν καμφθεί, όπως συνηθιζόταν σε περιπτώσεις Μεσσήνιων πολεμιστών που είχαν αποβιώσει, έθιμο που διατηρήθηκε και στους ιστορικούς χρόνους και που απαντάται και στην κεντρική Ευρώπη. Τα πλέον εντυπωσιακά όμως είναι τα σωζόμενα τελετουργικά ξίφη με τις εγχάρακτες ζωγραφικές αναπαραστάσεις, τεχνική για την οποία παρατίθενται αναλυτικές πληροφορίες, καθώς επίσης ένα κράνος από χαυλιόδοντες αγριογούρουνου, όμοιο με εκείνο που περιγράφει ο Όμηρος στην «Ιλιάδα».
Ειδική μνεία αξίζει μια μικροσκοπική χάντρα μεγέθους μούρου, ένα πραγματικό αριστούργημα χρυσοχοΐας φτιαγμένο με την τεχνική της κοκκίδωσης. «Φανταστείτε πόση υπομονή, πόση δεξιότητα και τι χέρι χρειαζόταν για να βάλεις κάπου χίλιες κουκκίδες σε μια επιφάνεια διαμέτρου 0,38 χιλιοστών!» λέει με δικαιολογημένο θαυμασμό ο «ξεναγός» μου, προτού περάσουμε σε άλλο ένα ιδιαίτερο εύρημα: ο λόγος για τη χρυσή κουκουβάγια, σύμβολο της έκθεσης αλλά και της δυναστείας των Μηλιδών, κατά τον Μαρινάτο. Συνδεόταν με τη λατρεία του Άδη και έχει βρεθεί σε διάφορες θέσεις αποκλειστικά στη Μεσσηνία της Εποχής του Χαλκού· από εκεί μάλιστα λέγεται ότι την υιοθέτησε μεταγενέστερα ως σύμβολό της η Αθήνα. Αξιοπρόσεκτα είναι τα ευρήματα από μπλε γυαλί που προέρχονται από το βόρειο Ιράκ (πολιτισμός Νουζί), δείγμα των πολύ ανεπτυγμένων εμπορικών σχέσεων του βασιλείου της Πύλου.
Τα «highlights» της έκθεσης περιλαμβάνουν δύο περίτεχνους σφραγιδόλιθους από αχάτη: ο πρώτος, ο επονομαζόμενος «της Μάχης», ανακαλύφθηκε στον τάφο του Γρύπα Πολεμιστή κοντά στο ανάκτορο του Νέστορα και απεικονίζει Μυκηναίο πολεμιστή να κατατροπώνει δύο εχθρούς, ενώ ένας τρίτος βρίσκεται στο έδαφος – πρόκειται για έργο απαράμιλλης τεχνικής, «βγαλμένο» λες κατευθείαν από τα ομηρικά έπη. Ο δεύτερος, από την ανασκαφή του Άνω Εγκλιανού, φέρει παράσταση καθιστού Γρύπα (μυθικό υβριδικό πλάσμα). Ξεχωρίζουν, επιπλέον, δύο δαχτυλίδια που το ένα απεικονίζει ένα ολόκληρο ιερό και το άλλο σκηνή ταυροκαθαψίων, εθίμου που από τη μινωική Κρήτη πέρασε, μαθαίνω, και στην ηπειρωτική Ελλάδα.
Καθώς από τη δεύτερη ενότητα (προανακτορική περίοδος) περνάμε στην τρίτη, αυτή που εστιάζει στο βασίλειο του Νέστορα, «κατευθυνόμαστε» προς το λαμπρό ανακτορικό συγκρότημα το οποίο κατασκευάστηκε γύρω στο 1300 π.Χ. και περιλάμβανε πλήθος κατοικίες, εργαστήρια και αποθήκες. Εντυπωσιάζουν τα σωζόμενα αποσπάσματα έγχρωμων τοιχογραφιών από την Αίθουσα του Θρόνου, όπως αυτά με την επονομαζόμενη λευκή θεά, τη μοναδική τοξεύτρα (μάλλον η Άρτεμις), τη σκηνή κυνηγιού και τα Ταυροκαθάψια. Επηρεασμένες από τη μινωική τέχνη, οι έξοχες αυτές ζωγραφικές αναπαραστάσεις μοιάζουν πολύ με εκείνες των Μυκηνών και της Τίρυνθας. Μοναδική είναι, επιπλέον, η ποικιλία των μοβ αποχρώσεων από επεξεργασμένη πορφύρα.
Οι σωζόμενες πήλινες πινακίδες σε Γραμμική Β΄ από το ανάκτορο, με τα ίχνη της πυρκαγιάς που το κατέστρεψε γύρω στο 1200 π.Χ. να είναι ακόμα ορατά, επιβεβαιώνουν ότι υπήρχαν στο βασίλειο αυτό ισχυροί θεσμοί και ανεπτυγμένη κοινωνική οργάνωση. Χαρακτηριστική είναι αυτή όπου δύο υψηλόβαθμες ιέρειες της Πότνιας, η Καρπάθια και η Ερίθα, διαμαρτύρονται στις αρχές για τη φορολόγηση, περιγράφοντας τα κτηματικά όρια του ιερού τους στα Σφαγιανά που ως τέτοιο όφειλε να έχει απαλλαγές – πρόκειται για ένα από τα πρώτα παγκοσμίως κείμενα όπου πολίτες και μάλιστα γένους θηλυκού, έστω ιέρειες, αμφισβητούν αποφάσεις της κεντρικής εξουσίας!
Ξεχωρίζει επίσης η λεγόμενη πινακίδα των τριπόδων που επιβεβαιώνει την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β΄, όπως και ένα θραύσμα μικρότερης πινακίδας που αναφέρεται στη γεωγραφία της ευρύτερης περιοχής και τα χρέη κάθε τόπου στο παλάτι σε λινάρι. Έχουν βρεθεί πάνω από χίλιες τέτοιες πινακίδες με καταγραφές διαφόρων οικονομικών δραστηριοτήτων, οι οποίες παρέχουν πολύτιμα στοιχεία για την πολιτική και διοικητική οργάνωση, το προσωπικό του ανακτόρου και τις διάφορες επαγγελματικές τάξεις, όπως αγρότες, κτηνοτρόφοι, τεχνίτες, αρωματοποιοί και κεραμείς.
Ένα θαυμάσιο εδώλιο, τέλος, του 4ου αι. π.Χ. από την Τανάγρα δείχνει τον απόηχο των ομηρικών επών στους ιστορικούς χρόνους: η βασίλισσα της Ιωλκού Τυρώ, καθισμένη σε βράχο, κρατά στην αγκαλιά της τα δύο μωρά, τον Πελία και τον Νηλέα, που συνέλαβε από την ένωσή της με τον Ποσειδώνα, ο οποίος είχε μεταμορφωθεί στον ποτάμιο θεό Ενιπέα. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Πελίας διαδέχθηκε τον σύζυγό της, τον Κρηθέα, στον θρόνο της Ιωλκού και σκοτώθηκε από τον Ιάσονα, ενώ ο δεύτερος, πατέρας του Νέστορα, κατέβηκε στη Μεσσηνία και ίδρυσε το βασίλειο της Πύλου. Από την αρχαϊκή περίοδο κυρίως, που ξεκινά τον 7ο αι. π.Χ., το ηρωικό παρελθόν ανακαλείται τακτικά μέσα από την επική ποίηση, τη θεατρική διδασκαλία και τις εικαστικές τέχνες ως μέρος μιας διαδικασίας επαναπροσδιορισμού της συλλογικής ταυτότητας των κατοίκων του ελλαδικού χώρου.
Όσον αφορά την κοινωνική διαστρωμάτωση, στην κορυφή ήταν βεβαίως ο άνακτας, ο βασιλιάς, και ακολουθούσε ο αρχηγός του στρατού, υπήρχε ωστόσο και ο δάμος (=δήμος), μια μορφή δημογεροντίας με συμβουλευτικό κυρίως ρόλο, ενώ ξεχωριστή «κάστα» ήταν οι ιερείς. Υπήρχαν επίσης δούλοι· κάποιες υφάντρες π.χ. φαίνεται πως είχαν «απαχθεί» από τα μικρασιατικά παράλια.
Το γιατί, τώρα, μετά το 1200 μ.Χ. ο κραταιός ως τότε μυκηναϊκός πολιτισμός καταρρέει, μαζί και η Πύλος, όπως και οι περισσότερες μεσσηνιακές θέσεις, παραμένει μυστήριο. Οι καταστροφές και η ερήμωση φαίνεται εντούτοις ότι δεν οφείλονταν τόσο σε κάποια μαζική έξωθεν εισβολή, όπως πιστευόταν παλιότερα (οι Δωριείς ή οι Λαοί της Θάλασσας), όσο σε έναν συνδυασμό εσωτερικών αναταραχών, παρατεταμένης οικονομικής δυσπραγίας, ακραίων κλιματικών φαινομένων και φυσικών καταστροφών, ίσως και επιδημιών, όπως λέει ο Κώστας Νικολέντζος. Αυτό, όμως, είναι ένα άλλο κεφάλαιο – η παρούσα έκθεση εστιάζει στο προϊστορικό βασίλειο της Πύλου από την ίδρυση μέχρι τη μέγιστη ακμή του στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού, οπότε η Μεσσηνία μαζί με την Αργολίδα, τη Βοιωτία και τη Μαγνησία αποτέλεσαν τα σημαντικότερα κέντρα του μυκηναϊκού πολιτισμού, αποκαλύπτοντάς μας μερικά από τα σπουδαιότερα ευρήματα της εποχής, και τις δικές τους μικρές αλλά εξίσου συναρπαστικές ιστορίες.
