Η αμερικανική στρατιωτική παρουσία στη Μέση Ανατολή ενισχύεται τις τελευταίες εβδομάδες, με μετακινήσεις δυνάμεων που αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο πλήγματος κατά του Ιράν. Η συγκέντρωση αεροπορικής ισχύος που σχεδιάζεται, σύμφωνα με την εικόνα που διαμορφώνεται τις τελευταίες εβδομάδες, θα ήταν η μεγαλύτερη στην περιοχή από την περίοδο πριν από την εισβολή στο Ιράκ το 2003.
Η ενίσχυση της αμερικανικής παρουσίας δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει ληφθεί οριστική απόφαση για επίθεση. Υπάρχει και το ενδεχόμενο η κλιμάκωση να χρησιμοποιείται ως πίεση προς την Τεχεράνη για μια συμφωνία. Σύμμαχοι των ΗΠΑ στον αραβικό Κόλπο έχουν προειδοποιήσει ότι ένα χτύπημα μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις και απρόβλεπτες συνέπειες, ιδιαίτερα αν η σύγκρουση επεκταθεί πέρα από τους αρχικούς στόχους.
Οι πιθανοί στόχοι μιας αμερικανικής επιχείρησης θεωρούνται σε μεγάλο βαθμό δεδομένοι. Η αβεβαιότητα αφορά την επόμενη ημέρα. Αν αποτύχουν οι διαπραγματεύσεις και ο Ντόναλντ Τραμπ δώσει εντολή για επίθεση, οι εξελίξεις μπορεί να κινηθούν από περιορισμένα, στοχευμένα πλήγματα έως μια κλιμάκωση που θα συμπαρασύρει ολόκληρη την περιοχή.
1. Στοχευμένα αμερικανικά πλήγματα και πολιτική αλλαγή στο Ιράν
Στο πιο ευνοϊκό σενάριο για την Ουάσινγκτον, οι ΗΠΑ χτυπούν στοχευμένα στρατιωτικούς στόχους, όπως εγκαταστάσεις των Φρουρών της Επανάστασης και της πολιτοφυλακής Μπασίτζ, σημεία εκτόξευσης και αποθήκευσης βαλλιστικών πυραύλων και υποδομές που συνδέονται με το πυρηνικό πρόγραμμα. Η εκδοχή αυτή υποθέτει μικρή διάρκεια, περιορισμένες απώλειες αμάχων και τελικά πολιτική αλλαγή που οδηγεί σε δημοκρατική μετάβαση. Είναι όμως το πιο αισιόδοξο σενάριο, με προηγούμενα όπως το Ιράκ και η Λιβύη να δείχνουν ότι η πτώση ενός καθεστώτος δεν φέρνει αυτομάτως σταθερότητα.
2. Το καθεστώς επιβιώνει αλλά μετριάζει την πολιτική του
Μια πιθανή εξέλιξη, όπως περιγράφεται το BBC, είναι αυτό που αποκαλείται «μοντέλο Βενεζουέλας». Οι ΗΠΑ προχωρούν σε γρήγορη και ισχυρή στρατιωτική ενέργεια, όμως η ηγεσία στην Τεχεράνη δεν ανατρέπεται. Παραμένει στην εξουσία, αλλά αναγκάζεται να προσαρμόσει την πολιτική της.
Στην πράξη αυτό θα σήμαινε ότι η Ισλαμική Δημοκρατία συνεχίζει να υπάρχει, κάτι που δεν θα ικανοποιούσε μεγάλο μέρος του ιρανικού πληθυσμού. Ταυτόχρονα, όμως, θα πιεζόταν να περιορίσει τη στήριξη προς ένοπλες οργανώσεις στη Μέση Ανατολή, να σταματήσει ή να μειώσει κρίσιμες δραστηριότητες στο πυρηνικό πρόγραμμα και στο πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων και να χαλαρώσει την εσωτερική καταστολή.
Η εκδοχή αυτή παρουσιάζεται ως λιγότερο πιθανή. Η ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας έχει δείξει για 47 χρόνια ότι δεν αλλάζει εύκολα πορεία, ενώ ο ανώτατος ηγέτης, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, που είναι πλέον πάνω από 86 ετών, εμφανίζεται ιδιαίτερα απρόθυμος για αλλαγές ή συμβιβασμούς.
3. Κατάρρευση του καθεστώτος και στρατιωτική διακυβέρνηση
Αρκετοί αναλυτές θεωρούν πιο πιθανό ένα διαφορετικό αποτέλεσμα. Το καθεστώς αποδυναμώνεται σοβαρά ή καταρρέει, όμως τη θέση του δεν παίρνει μια δημοκρατική κυβέρνηση, αλλά ένα σκληρό στρατιωτικό σχήμα.
Παρά τη δυσαρέσκεια που υπάρχει σε τμήματα της κοινωνίας και τα επαναλαμβανόμενα κύματα διαδηλώσεων των τελευταίων ετών, στο Ιράν παραμένει ισχυρός ένας εκτεταμένος μηχανισμός ασφάλειας. Οι Φρουροί της Επανάστασης, για παράδειγμα, δεν αποτελούν μόνο στρατιωτική δύναμη, αλλά έχουν βαθιά παρουσία και στην οικονομία της χώρας.
Μέχρι σήμερα, οι διαμαρτυρίες δεν έχουν οδηγήσει σε ρήγματα μέσα στον κρατικό μηχανισμό. Δεν υπήρξαν μαζικές αποσκιρτήσεις στελεχών προς την πλευρά των διαδηλωτών, ενώ οι δυνάμεις που ελέγχουν το σύστημα έχουν δείξει ότι είναι διατεθειμένες να χρησιμοποιήσουν σκληρή βία για να διατηρηθούν στην εξουσία.
Σε ένα σκηνικό σύγχυσης μετά από αμερικανικά πλήγματα, δεν αποκλείεται να αναδειχθεί μια ισχυρή στρατιωτική ηγεσία, με κεντρικό ρόλο των Φρουρών της Επανάστασης.
4. Αντίποινα κατά αμερικανικών βάσεων, αραβικών χωρών και του Ισραήλ
Ένα από τα πιο πιθανά σενάρια αφορά άμεση ιρανική απάντηση. Η Τεχεράνη έχει προειδοποιήσει ότι θα αντιδράσει σε περίπτωση επίθεσης, με τον αγιατολά Χαμενεΐ να δηλώνει πρόσφατα ότι θα δοθεί «χαστούκι» στις αμερικανικές δυνάμεις.
Το Ιράν δεν μπορεί να αντιπαρατεθεί συμβατικά με το αμερικανικό ναυτικό και την αεροπορία. Διαθέτει όμως σημαντικό οπλοστάσιο βαλλιστικών πυραύλων και drones, πολλά από τα οποία φυλάσσονται σε υπόγειες εγκαταστάσεις ή απομακρυσμένες ορεινές περιοχές.
Στον Περσικό Κόλπο υπάρχουν αμερικανικές βάσεις σε χώρες όπως το Μπαχρέιν και το Κατάρ. Παράλληλα, η Τεχεράνη θα μπορούσε να στοχεύσει κρίσιμες υποδομές κρατών που θεωρεί ότι στηρίζουν μια αμερικανική επιχείρηση, συμπεριλαμβανομένου του Ισραήλ ή της Ιορδανίας.
Η επίθεση με πυραύλους και drones στις εγκαταστάσεις της Saudi Aramco το 2019, που αποδόθηκε σε φιλοϊρανική πολιτοφυλακή στο Ιράκ, ανέδειξε την ευαλωτότητα ενεργειακών υποδομών στην περιοχή. Γι’ αυτό και οι αραβικές χώρες του Κόλπου εμφανίζονται ιδιαίτερα ανήσυχες για το ενδεχόμενο να βρεθούν στο επίκεντρο αντιποίνων.
5. Κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ και πλήγμα στο παγκόσμιο εμπόριο
Ένα από τα πιο συχνά αναφερόμενα σενάρια είναι η προσπάθεια του Ιράν να πλήξει τη ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο, τοποθετώντας νάρκες ή παρεμποδίζοντας τη διέλευση πλοίων.
Τα Στενά του Ορμούζ, ανάμεσα στο Ιράν και το Ομάν, αποτελούν κομβικό σημείο για την παγκόσμια ενέργεια. Από εκεί διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου και έως και το ένα τέταρτο του πετρελαίου και των παραγώγων του.
Το Ιράν έχει στο παρελθόν ναρκοθετήσει θαλάσσιες οδούς, ιδίως κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν–Ιράκ τη δεκαετία του 1980. Πρόσφατα, στο πλαίσιο στρατιωτικών ασκήσεων, έκλεισε συμβολικά τα Στενά για λίγες ώρες, στέλνοντας μήνυμα ισχύος.
Ένα νέο μπλοκάρισμα θα επηρέαζε άμεσα τις τιμές ενέργειας και το παγκόσμιο εμπόριο. Ωστόσο, θα έπληττε και το ίδιο το Ιράν, το οποίο βασίζεται στις εξαγωγές πετρελαίου, καθώς και βασικούς πελάτες του στην Ασία, με πρώτη την Κίνα.
6. Βύθιση αμερικανικού πολεμικού πλοίου
Παρότι θεωρείται λιγότερο πιθανό, δεν αποκλείεται μια σοβαρή ναυτική σύγκρουση. Ιρανοί διοικητές έχουν επενδύσει τα τελευταία χρόνια σε τακτικές «ασύμμετρου πολέμου», με μαζικές επιθέσεις drones και ταχύπλοων σκαφών.
Σε ένα τέτοιο σενάριο, μεγάλος αριθμός εκρηκτικών drones και τορπιλακάτων θα μπορούσε να κινηθεί ταυτόχρονα εναντίον ενός ή περισσότερων στόχων, δοκιμάζοντας τα αμυντικά συστήματα του αμερικανικού στόλου.
Η βύθιση ενός αμερικανικού πλοίου και η πιθανή αιχμαλωσία μελών του πληρώματος θα αποτελούσε σοβαρό πλήγμα για τις ΗΠΑ και θα οδηγούσε σε δραματική κλιμάκωση.
Στην περιοχή αναμένεται να βρίσκονται δύο αμερικανικές ομάδες κρούσης αεροπλανοφόρων, γεγονός που αυξάνει την ένταση αλλά και την αποτρεπτική ισχύ.
7. Κατάρρευση και γενικευμένο χάος
Το πιο ανησυχητικό ενδεχόμενο είναι η πλήρης αποσταθεροποίηση της χώρας. Μια απότομη πτώση του καθεστώτος, χωρίς ξεκάθαρη πολιτική μετάβαση, θα μπορούσε να οδηγήσει σε εσωτερική σύγκρουση.
Το Ιράν είναι μια πολυεθνοτική χώρα με περίπου 93 εκατομμύρια κατοίκους. Σε συνθήκες κενού εξουσίας, ενδέχεται να οξυνθούν εθνοτικές εντάσεις, με Κούρδους, Μπαλούτσι, Αζέρους και άλλες κοινότητες να επιδιώκουν μεγαλύτερο έλεγχο στις περιοχές τους.
Η εμπειρία χωρών όπως η Συρία, η Υεμένη και η Λιβύη δείχνει ότι η διάλυση ενός κρατικού μηχανισμού μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για χρόνια συγκρούσεων και προσφυγικών ροών.
Ακόμη και κράτη που θα ήθελαν να δουν το τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας, όπως το Ισραήλ, δεν επιθυμούν μια χαοτική κατάρρευση στην πιο πολυπληθή χώρα της Μέσης Ανατολής.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η συγκέντρωση αμερικανικών δυνάμεων θα λειτουργήσει ως διαπραγματευτικό χαρτί ή αν θα οδηγήσει σε στρατιωτική σύγκρουση με απρόβλεπτες συνέπειες για ολόκληρη την περιοχή.
Με πληροφορίες από BBC
