Τυλιγμένος με μανδύα από γούνα ερμίνας και φορώντας ένα οδοντωτό σιδερένιο στέμμα, ένας ογκώδης σκελετός πατά με το ένα πόδι πάνω σε μια υδρόγειο και ανατρέπει έναν βασιλικό θρόνο με μια δραματική κίνηση του οστέινου καρπού του.
Με τίτλο «Mors Imperator» (Ο θάνατος είναι ο κυρίαρχος), ο συμβολικός πίνακας της Γερμανίδας καλλιτέχνιδας Hermione von Preuschen, του 1887, είχε στόχο να εκφράσει την παροδικότητα της δόξας και της εξουσίας.
Ωστόσο, οι αρχές φοβήθηκαν ότι το έργο θα μπορούσε να εκληφθεί ως σατιρικό σχόλιο για τον ηλικιωμένο Γερμανό αυτοκράτορα Γουλιέλμο Α΄, ο οποίος τότε είχε μόλις συμπληρώσει τα 90 του χρόνια, και αρνήθηκαν να το δεχτούν στην ετήσια έκθεση της Ακαδημίας Τεχνών του Βερολίνου εκείνη τη χρονιά.
Περισσότερα από 100 χρόνια μετά την απόρριψη του έργου, το «Mors Imperator» επιστρέφει στη γερμανική πρωτεύουσα. Από την Κυριακή έως τα μέσα Νοεμβρίου, ο πίνακας διαστάσεων 2,5 επί 1,3 μέτρα θα εκτίθεται για πρώτη φορά σε κρατικό ίδρυμα, στο μουσείο Alte Nationalgalerie.
Σύμφωνα με τον επιμελητή της έκθεσης στο Βερολίνο, η προσβολή της μοναρχίας δεν ήταν ούτε η πρόθεση του καλλιτέχνη ούτε ο τρόπος με τον οποίο την αντιλήφθηκε ο υποτιθέμενος αποδέκτης της.
Γεννημένη στο Ντάρμστατ το 1854, η Hermione von Preuschen ήταν ποιήτρια, ταξιδιώτισσα και ζωγράφος, γνωστή για τα μεγάλης κλίμακας και εντυπωσιακά ιστορικά νεκρικά της θέματα. Στο Διεθνές Συνέδριο Γυναικών του 1896 στο Βερολίνο, εκφώνησε μια παθιασμένη ομιλία ζητώντας να επιτραπεί στις γυναίκες η πρόσβαση στις καλλιτεχνικές ακαδημίες.
«Η Hermione von Preuschen ήταν τολμηρή, με αυτοπεποίθηση και πρώιμη υποστηρίκτρια της γυναικείας χειραφέτησης», δήλωσε η ιστορικός τέχνης Birgit Verwiebe. «Ωστόσο, δεν ήταν πολιτικό πρόσωπο και δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι είχε αντιμοναρχικές τάσεις. Άλλωστε, καταγόταν και η ίδια από αριστοκρατική οικογένεια».
Εμπεριστατωμένες μελέτες του πίνακα δεν έδειξαν κανένα στοιχείο που να υποδηλώνει κρυφή πρόθεση να ταυτιστεί ο σκελετός με τον Γερμανό αυτοκράτορα, πρόσθεσε η Verwiebe. Το οικόσημο πάνω στο θρόνο ήταν μια δημιουργική επινόηση, που στην καλύτερη περίπτωση μπορεί να συγκριθεί με τα γαλλικά βασιλικά διακριτικά. Το στέμμα με τους πολύτιμους λίθους που πέφτει στο έδαφος στο κάτω μισό του πίνακα έχει αναγνωριστεί από τους ερευνητές ως εμπνευσμένο από ένα γαλλικό βασιλικό στέμμα που βρίσκεται στο Λούβρο.
Το έργο «Mors Imperator» προοριζόταν αρχικά να αποτελέσει το πρώτο μέρος ενός κύκλου δέκα πινάκων που απεικόνιζαν θέματα ζωής, θανάτου και αγάπης, και να αντιπαρατεθεί άμεσα στην έκθεση της Ακαδημίας με έναν πίνακα με τίτλο «Regina Vitae» (η βασίλισσα της ζωής). Ο δεύτερος πίνακας, ωστόσο, δεν ολοκληρώθηκε εγκαίρως για την προθεσμία υποβολής.
Συγκλονισμένη από την απόρριψη, η τότε 33χρονη ζωγράφος έγραψε απευθείας στον Γερμανό αυτοκράτορα και βασιλιά της Πρωσίας για να εξηγήσει τις προθέσεις της. Ο γραμματέας του Βίλχελμ απάντησε λέγοντας ότι ο μονάρχης δεν είχε κανένα πρόβλημα με το θέμα του πίνακα της και ότι η απόφαση ανήκε σε όσους κρίνανε την αισθητική του αξία.
Η ακαδημία, ωστόσο, άλλαξε στη συνέχεια στάση και δήλωσε ότι είχε απορρίψει τον πίνακα για λόγους καλλιτεχνικής αξίας, απορρίπτοντάς τον ως «μη καλλιτεχνική έκφραση μιας διαστρεβλωμένης σκέψης».
Η Hermione von Preuschen κλιμάκωσε περαιτέρω την κατάσταση, δημοσιεύοντας επιστολή για την υπόθεση σε εφημερίδα του Βερολίνου και νοικιάζοντας έναν χώρο-κατάστημα στο κέντρο της πόλης, για να εκθέσει τον πίνακα. Τον είχε κρυμμένο πίσω από κουρτίνες, ώστε να αποκαλύπτεται με θεατρικό τρόπο. Παρά το εισιτήριο –που αντιστοιχεί περίπου σε 8 ευρώ σήμερα– η έκθεση έγινε το θέμα συζήτησης της πόλης και έκανε την καλλιτέχνιδα διάσημη μέσα σε μία νύχτα.
Το «Mors Imperator» πουλήθηκε το 1892 σε έναν Ελβετό επιχειρηματία. Μετά τον θάνατο της von Preuschen το 1918, τα υπόλοιπα έργα της δωρίστηκαν από τις κόρες της σε ένα μικρό τοπικό μουσείο στην περιοχή Alt-Mariendorf του Βερολίνου· σε αναδρομική έκθεση του 2013 στο ίδιο μουσείο παρουσιάστηκε ένα αντίγραφο του επίμαχου πίνακα. Το έργο έχει πλέον παραχωρηθεί δανεικά στην Alte Nationalgalerie για τη νέα έκθεση.
Το κεντρικό μήνυμα του πίνακα - ότι ο θάνατος υπερισχύει κάθε επίγειας εξουσίας - επιβεβαιώθηκε και στην πράξη: ο Γουλιέλμος Α΄ πέθανε λίγο μετά την ολοκλήρωση του έργου, στις 9 Μαρτίου 1888. Η χρονιά αυτή είναι γνωστή στη Γερμανία ως «Έτος των Τριών Αυτοκρατόρων», καθώς όταν ο γιος του, Φρειδερίκος Γ΄, ανέλαβε τον θρόνο ήταν ήδη βαριά άρρωστος με καρκίνο και πέθανε μόλις 99 ημέρες αργότερα.
Με πληροφορίες από Guardian
