Περισσότερα από 400 χρόνια πριν, ο νεαρός Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς περπατούσε στους δρόμους της Ρώμης με ένα σημειωματάριο στο χέρι, αντιγράφοντας εικόνες από εκκλησίες και παλάτσα, κοιτάζοντας την Αναγέννηση σχεδόν από κοντά, πριν γίνει ο ίδιος ένα από τα μεγάλα ονόματα της ευρωπαϊκής ζωγραφικής.
Τώρα, ένα σπάνιο φύλλο που θεωρείται ότι προέρχεται από εκείνο το ρωμαϊκό σημειωματάριο παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο κοινό στην Αμβέρσα, την πόλη με την οποία συνδέθηκε όσο λίγοι καλλιτέχνες. Πρόκειται για ένα διπλής όψης φύλλο του 1607, με σχέδιο στη μία πλευρά και ένα ημιτελές προσχέδιο επιστολής στην άλλη, το οποίο εκτίθεται στο Rubenshuis, το μουσείο αφιερωμένο στον Φλαμανδό μπαρόκ ζωγράφο.
Στη μία πλευρά του φύλλου υπάρχει ένα γρήγορο, σχεδόν αυθόρμητο σκίτσο με καφέ μελάνι: τρεις άνδρες με κλασικούς χιτώνες, πιθανόν απόστολοι. Στο πάνω μέρος της σελίδας διακρίνονται και μερικές έντονες, ακανόνιστες γραμμές, που οι ειδικοί θεωρούν ότι μπορεί να είναι απλώς δοκιμές της πένας του Ρούμπενς. Οι μορφές δεν έχουν μέχρι σήμερα ταυτιστεί με κάποιο γνωστό έργο του και δεν είναι σαφές αν ο ζωγράφος τις φαντάστηκε ή αν αντέγραφε κάτι που είχε δει στη Ρώμη.
Η άλλη πλευρά του φύλλου είναι ίσως ακόμη πιο αποκαλυπτική. Εκεί βρίσκεται ένα ημιτελές προσχέδιο επιστολής προς τον Ιταλό ζωγράφο Κριστόφορο Ρονκάλι, ο οποίος είχε αναλάβει να ζωγραφίσει ένα έργο για το ιδιωτικό παρεκκλήσι της Ελεονόρας ντε’ Μέντιτσι, δούκισσας της Μάντοβας. Ο Ρούμπενς, που εργαζόταν τότε στην αυλή της Μάντοβας, γράφει εκ μέρους της προστάτιδάς του και προσπαθεί να ζητήσει ενημέρωση για την πρόοδο του έργου χωρίς να προσβάλει τον μεγαλύτερο Ιταλό καλλιτέχνη.
Η επιμελήτρια του Rubenshuis, Αν Βαν Καμπ, βλέπει στην επιστολή κάτι περισσότερο από ένα διοικητικό σημείωμα. Το χειρόγραφο, με τις διορθώσεις και τις αδέξιες διατυπώσεις του, δείχνει έναν Ρούμπενς που δεν είναι ακόμη μόνο ο μεγάλος ζωγράφος των σωμάτων, της κίνησης και του μπαρόκ θεάματος, αλλά και ένας νεαρός άνδρας που μαθαίνει να κινείται ανάμεσα σε αυλές, παραγγελίες, προστάτες και λεπτές ισορροπίες. Έναν Ρούμπενς που δοκιμάζει τον τόνο του.
Το φύλλο αποκτήθηκε για το Βέλγιο από το Ίδρυμα Βασιλιά Μποντουέν έναντι 110.000 ευρώ, έπειτα από συμφωνία με ιδιώτη Αμερικανό κάτοχο. Η αρχική τιμή ήταν 145.000 ευρώ, αλλά μειώθηκε επειδή το έργο προοριζόταν για δημόσια έκθεση. Το αντικείμενο έχει δοθεί ως μακροχρόνιο δάνειο στο Rubenshuis και παρουσιάζεται στο Rubens Experience, ενώ αναμένεται να μεταφερθεί στο ιστορικό σπίτι του Ρούμπενς στην Αμβέρσα όταν αυτό ανοίξει ξανά μετά την ανακαίνισή του, το νωρίτερο το 2030.
Η σημασία του ευρήματος δεν βρίσκεται μόνο στη σπανιότητά του. Το Rubenshuis διαθέτει ελάχιστα σχέδια και επιστολές του Ρούμπενς, ενώ ο συνδυασμός σχεδίου και χειρόγραφης επιστολής στο ίδιο φύλλο θεωρείται εξαιρετικά σπάνιος. Σύμφωνα με το βελγικό πρακτορείο Belga, είναι γνωστό μόνο ένα ακόμη αντίστοιχο παράδειγμα, στο Κράισττσερτς.
Το φύλλο φωτίζει επίσης κάτι από τη διασπορά του έργου του Ρούμπενς. Παρότι η Αμβέρσα υπήρξε η πόλη του, πολλά από τα έργα του βρέθηκαν σε συλλογές της Μαδρίτης, της Βιέννης, της Αγγλίας και της Γαλλίας, ακολουθώντας την ιστορία των αυτοκρατοριών, των συλλεκτών και της ευρωπαϊκής αγοράς τέχνης. Ένα μικρό χαρτί επιστρέφει, έτσι, όχι απλώς ως αντικείμενο τέχνης, αλλά ως ίχνος μιας βιογραφίας που έμεινε μοιρασμένη ανάμεσα στην Ιταλία και την Αμβέρσα.
Ο Ρούμπενς έφυγε από την Ιταλία το 1608, όταν έμαθε ότι η μητέρα του ήταν βαριά άρρωστη. Έφτασε στην Αμβέρσα πολύ αργά για να τη δει ζωντανή, αλλά έμεινε εκεί, καθώς οι μεγάλες παραγγελίες άρχισαν να έρχονται. Την Ιταλία, όμως, δεν την εγκατέλειψε ποτέ πραγματικά: συνέχισε να υπογράφει ως Pietro Paolo Rubens και μετέτρεψε το σπίτι του στην Αμβέρσα σε ένα παλάτσο εμπνευσμένο από την αρχαία Ρώμη και την Αναγέννηση.
Και ίσως γι’ αυτό το μικρό φύλλο έχει τόση δύναμη. Δεν δείχνει τον Ρούμπενς στο απόγειό του, αλλά τον Ρούμπενς πριν από το μνημείο: να σχεδιάζει, να γράφει, να διορθώνει, να ψάχνει τις λέξεις του, να δοκιμάζει μια γραμμή με την πένα. Έναν μεγάλο ζωγράφο τη στιγμή που ακόμη μαθαίνει πώς να γίνει ο εαυτός του.
Με στοιχεία από Guardian, Belga News Agency
