Υπάρχει κάτι σχεδόν συγκινητικό στα κουτιά ενός αρχείου. Δεν υπόσχονται τίποτα θεαματικό. Δεν μοιάζουν με μύθο. Δεν έχουν την αύρα του μουσείου. Είναι απλά, πρακτικά, σχεδόν αδιάφορα. Και όμως, μέσα σε οκτώ τέτοια κουτιά βρίσκονται 5.783 contact sheets του Πίτερ Χούγιαρ, ενός από τους μεγάλους φωτογράφους της queer και downtown Νέας Υόρκης.
Το νέο βιβλίο Hujar: Contact, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις MACK, και η ομώνυμη έκθεση στο Morgan Library & Museum της Νέας Υόρκης ανοίγουν ακριβώς αυτό το σώμα δουλειάς: όχι τις τελικές, ήδη κανονικοποιημένες εικόνες του Χούγιαρ, αλλά το στάδιο πριν από αυτές. Τα contact sheets, τα φύλλα επαφής όπου εμφανίζονται όλα τα καρέ ενός φιλμ, το ένα δίπλα στο άλλο, πριν ο φωτογράφος αποφασίσει τι θα μεγαλώσει, τι θα κόψει, τι θα αφήσει στην άκρη.
Σε μια εποχή ψηφιακής φωτογραφίας, όπου η λήψη, η επιλογή και η διαγραφή γίνονται σχεδόν αόρατα, το contact sheet μοιάζει πια με αρχαιολογικό αντικείμενο. Είναι το σημείο όπου η φωτογραφία δεν έχει ακόμη γίνει εικόνα με οριστική μοίρα. Δεν είναι πρόβα, ακριβώς. Δεν είναι σκίτσο. Κάθε καρέ έχει ήδη καταγράψει κάτι πραγματικό. Αλλά ακόμη δεν έχει επιλεγεί. Ακόμη δεν έχει μπει στο κάδρο της Ιστορίας.
Αυτό κάνει το αρχείο του Χούτζαρ τόσο μαγνητικό. Τα contact sheets δεν δείχνουν μόνο τι φωτογράφισε. Δείχνουν πώς κοιτούσε. Πού σταματούσε. Πού επέστρεφε. Ποιο πρόσωπο τον κρατούσε λίγο παραπάνω. Ποιο καρέ σημάδευε με το χέρι του, ποιο περικύκλωνε, ποιο έκοβε νοερά πριν το τυπώσει. Στα πρώιμα φύλλα, τα σημάδια είναι πιο έντονα: κουκκίδες, σταυροί, γραμμές, crop marks γύρω από πρόσωπα. Αργότερα αραιώνουν. Σαν ο ίδιος ο φωτογράφος να ξέρει πια καλύτερα τι θέλει.
Ο Πίτερ Χούτζαρ δεν ήταν απλώς φωτογράφος πορτρέτων. Ήταν ένας άνθρωπος που φωτογράφιζε από μέσα έναν κόσμο που αργότερα θα γινόταν μύθος: τη downtown Νέα Υόρκη των καλλιτεχνών, των συγγραφέων, των drag μορφών, των εραστών, των φίλων, των σωμάτων πριν και μέσα στην κρίση του AIDS. Στα φύλλα επαφής εμφανίζονται η Σούζαν Σόνταγκ, ο Ντέιβιντ Βοϊνάροβιτς, η Jackie Curtis, η Fran Lebowitz, ο Paul Thek, η Greer Lankton. Πρόσωπα που τώρα ανήκουν στην ιστορία της τέχνης και της queer κουλτούρας, αλλά εδώ φαίνονται ακόμη μέσα στη ροή της ζωής.
Αυτό είναι ίσως το πιο όμορφο στοιχείο του Hujar: Contact. Δεν μας δίνει απλώς μεγάλα ονόματα σε μικρά καρέ. Μας δίνει σχέσεις. Φίλους, εραστές, πρώην εραστές, καλλιτέχνες, ανθρώπους που κάθονται σε κρεβάτια, κουζίνες, στούντιο, δωμάτια που δεν έχουν ακόμη μετατραπεί σε εικονογραφία. Σε ένα φύλλο με την Greer Lankton, για παράδειγμα, η σειρά των εικόνων ξεκινά από πιο στημένες πόζες και καταλήγει σε εκείνη στην κουζίνα του Χούγιαρ, να καπνίζει και να μιλά. Μια εικόνα που ίσως ο ίδιος δεν θα τύπωνε ποτέ, αλλά που σήμερα μας λέει κάτι πολύτιμο: ότι η κάμερά του δεν ήταν μόνο εργαλείο τέχνης. Ήταν και τρόπος να κρατά κοντά τους ανθρώπους του.
Ξεχωριστή θέση έχουν, αναπόφευκτα, τα φύλλα με τον Ντέιβιντ Βοϊνάροβιτς. Ο Βοϊνάροβιτς υπήρξε εραστής του Χούτζαρ και, αργότερα, από τις πιο σημαντικές παρουσίες στα τελευταία χρόνια της ζωής του. Στα contact sheets, το πρόσωπό του επιστρέφει ξανά και ξανά. Μπορεί κανείς να δει τον Χούτζαρνα δοκιμάζει φως, γωνία, σκιά, απόσταση. Σε μια πρώτη σειρά, σαν να ψάχνει ακόμη πώς θα τον πιάσει. Σε μια επόμενη, η πρόθεση μοιάζει πιο σίγουρη, και εκεί εμφανίζονται μερικές από τις εικόνες που θα γίνουν πιο γνωστές.
Ο Χούτζαρ διαγνώστηκε με AIDS τον Ιανουάριο του 1987 και πέθανε τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς, στα 53 του, με τον Βοϊνάροβιτς και τη στενή του φίλη Ethyl Eichelberger δίπλα του. Ο Βοϊνάροβιτς έγραψε αργότερα στο ημερολόγιό του ότι ο θάνατος του Χούγιαρ είχε «τυπωθεί σε celluloid πίσω από τα μάτια του». Είναι μια από εκείνες τις φράσεις που μοιάζουν αδύνατο να τις ξεχάσεις, γιατί περιγράφουν το πένθος με τη γλώσσα της ίδιας της φωτογραφίας.
Για χρόνια, ο Χούτζαρ έμεινε σε μια παράξενη θέση: κεντρικός για όσους ήξεραν, περιφερειακός για τον μεγάλο κανόνα. Τα τελευταία χρόνια όμως η θέση του άλλαξε. Εκθέσεις, βιογραφίες, επανεκδόσεις, εξώφυλλα, η ταινία Peter Hujar’s Day με τον Ben Whishaw, όλα δείχνουν ότι βρισκόμαστε πια σε μια στιγμή σχεδόν Hujar-mania. Ο καλλιτέχνης που κάποτε κινούνταν στα όρια της downtown σκηνής έχει μπει στο μουσείο, στο βιβλίο, στη νέα επιθυμία για queer αρχείο.
Και όμως, τα contact sheets αντιστέκονται λίγο σε αυτή την κανονικοποίηση. Δεν μας δείχνουν μόνο τον Χούτζαρ ως τελικό, μεγάλο φωτογράφο. Μας τον δείχνουν εν κινήσει. Την ώρα που κοιτά, διαλέγει, πλησιάζει, ξαναδοκιμάζει. Την ώρα που η εικόνα δεν έχει ακόμη αποφασίσει αν θα γίνει αριστούργημα ή θα μείνει σε ένα πλαστικό κάλυμμα μέσα σε ένα κουτί.
Ίσως γι’ αυτό αυτά τα contact sheets μοιάζουν τόσο πολύτιμα σήμερα. Δεν προσθέτουν απλώς υλικό σε ένα ήδη σημαντικό έργο. Αλλάζουν τον τρόπο που το βλέπουμε. Μας θυμίζουν ότι η φωτογραφία δεν είναι μόνο η τελική εικόνα στον τοίχο. Είναι και οι εικόνες γύρω της. Οι απορρίψεις. Οι παύσεις. Οι κοντινές αποτυχίες. Τα χέρια που σημάδεψαν ένα καρέ. Οι άνθρωποι που κάθισαν αρκετά κοντά ώστε να τους κοιτάξει κάποιος με τέτοια προσοχή.
Στα contact sheets του Πίτερ Χούτζαρ η downtown Νέα Υόρκη δεν είναι ακόμη μνημείο. Είναι δωμάτιο. Είναι πρόσωπο. Είναι έρωτας, φιλία, κόπωση, σώμα, βλέμμα. Είναι ένας κόσμος λίγο πριν στερεωθεί στην ιστορία. Και αυτό που αποκαλύπτεται δεν είναι μόνο ένας καλλιτέχνης σε διαδικασία δημιουργίας. Είναι μια κοινότητα την ώρα που ακόμη δεν ξέρει ότι κάποτε θα τη λέμε θρύλο.
Με στοιχεία από Another Magazine
