Η πώληση του «Bildnis Elisabeth Lederer» του Γκουστάβ Κλιμτ έναντι 236,4 εκατ. δολαρίων έθεσε νέο ρεκόρ στις δημοπρασίες μοντέρνας τέχνης και ανέδειξε εκ νέου το ερώτημα γιατί το συγκεκριμένο έργο θεωρείται τόσο σπάνιο και σημαντικό. Δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη επιτυχία του Κλιμτ στην αγορά.
Η αξία του συνδέεται με τον χρόνο δημιουργίας του, τη σχέση του καλλιτέχνη με την οικογένεια Lederer, την ιστορία απαλλοτρίωσης από τους Ναζί και τη μακροχρόνια απουσία του έργου από τη δημόσια θέα.
Η εικονιζόμενη είναι η Elisabeth Lederer, μέλος μιας από τις πιο εύπορες εβραϊκές οικογένειες της προπολεμικής Βιέννης και κόρη των August και Serena Lederer, στενών υποστηρικτών του Κλιμτ. Το έργο φιλοτεχνήθηκε την περίοδο 1914–1916, λίγο πριν τον θάνατο του καλλιτέχνη το 1918. Η παραγγελία του πορτρέτου εντάσσεται στη μόνιμη συνεργασία ανάμεσα στην οικογένεια και τον ζωγράφο, η οποία είχε ήδη οδηγήσει σε μια σειρά από κομβικά έργα.
Ύστερη περίοδος του Κλιμτ, με διαφορετική αισθητική
Σε αντίθεση με τη λεγόμενη «Χρυσή Περίοδο» του Κλιμτ, όπου κυριαρχούν τα μεταλλικά φύλλα και οι φαντασμαγορικές επιφάνειες, το «Bildnis Elisabeth Lederer» υιοθετεί πιο συγκρατημένη εικαστική γλώσσα. Το λευκό φόρεμα λειτουργεί ως επίπεδη, γεωμετρική φόρμα που ορίζει τη στάση της μοντέλου και όχι ως επίδειξη πολυτέλειας. Η σύνθεση δίνει προτεραιότητα στη μορφή, στη στάση του σώματος και στο βλέμμα, υποδηλώνοντας μετατόπιση από τον διακοσμητικό συμβολισμό προς μια πιο ψυχολογική προσέγγιση.
Τοποθετημένο στο τέλος της ζωής του καλλιτέχνη, το έργο παρουσιάζει μια μετάβαση που ενδιαφέρει ιδιαίτερα τη σύγχρονη έρευνα και συλλεκτική αγορά, καθώς πρόκειται για ένα έργο του Κλιμτ λιγότερο «εξωστρεφές», όπου το βάρος πέφτει στη δομή και στη χρωματική οικονομία.
Η επιφάνεια του πορτρέτου περιλαμβάνει μια σειρά από μοτίβα που αντλούν αναφορές από ανατολικές τεχνοτροπίες και από τη βιολογία, δύο επιρροές παρούσες σε άλλα έργα του Κλιμντ. Τα μοτίβα δράκων παραπέμπουν σε υφάσματα της δυναστείας Qing, όπου χρησιμοποιούνταν σε αυτοκρατορικές ενδυμασίες. Παράλληλα, μικρότερες οβάλ και κυτταρικές φόρμες έχουν συσχετιστεί με το ενδιαφέρον του καλλιτέχνη για την ανατομία και την επιστημονική έρευνα της εποχής, ιδιαίτερα μετά τις επαφές του με τον Emil Zuckerkandl.
Αν και τα στοιχεία αυτά δεν κυριαρχούν οπτικά, ενισχύουν την πολιτισμική πολυπλοκότητα του έργου, συμβάλλοντας στο αφήγημα «μεταμόρφωσης» που χαρακτηρίζει την ύστερη δημιουργία του Κλιμτ.
Το «ταξίδι» του πίνακα
Μετά την προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία το 1938, η συλλογή των Lederer κατασχέθηκε και το πορτρέτο χάθηκε από τα αρχεία για δεκαετίες. Επανεμφανίστηκε στην αγορά στις αρχές της δεκαετίας του ’80, οπότε και αποκτήθηκε από τον Leonard A. Lauder, κληρονόμο της Estée Lauder. Έκτοτε παρέμεινε σε ιδιωτική συλλογή και σπάνια εκτέθηκε.
Η προέλευση του έργου θεωρήθηκε καθοριστική για την τιμή. Το πορτρέτο κατασχέθηκε από τους Ναζί το 1938, χάθηκε από τα αρχεία για δεκαετίες και επανεμφανίστηκε στην αγορά τη δεκαετία του ’80, προτού περάσει στη συλλογή Lauder.
Στα τέλη της δεκαετίας του ’30 η Elisabeth Lederer βρέθηκε αντιμέτωπη με περιορισμούς λόγω της εβραϊκής της καταγωγής. Προκειμένου να προστατευθεί, ισχυρίστηκε ότι ο Κλιμτ ήταν ο βιολογικός της πατέρας, ένας ισχυρισμός τον οποίο η μητέρα της επιβεβαίωσε εγγράφως. Οι αρχές δέχθηκαν τον ισχυρισμό και η Lederer απέκτησε ειδικό καθεστώς.
Γιατί αυτή η τιμή;
Η ιστορία αυτή προσθέτει βαρύτητα στο έργο, καθώς συνδέει το πορτρέτο με μια ευρύτερη αφήγηση επιβίωσης στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου. Παράλληλα βοηθά να γίνει πιο σαφές πώς αυτά τα στοιχεία αποτιμώνται σήμερα στην αγορά τέχνης.
Επιπλέον, το έργο ανήκει στην ύστερη παραγωγή του Κλιμτ, μια περίοδο λιγότερο διαθέσιμη σε ιδιωτικές συλλογές. Η ιστορία κατοχής του είναι τεκμηριωμένη και συνδέεται με κομβικά γεγονότα του 20ού αιώνα. Παράλληλα, η βιογραφία της Elisabeth Lederer δίνει στο πορτρέτο νόημα που υπερβαίνει τη συμβολική του αξία. Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων εξηγεί γιατί η αγορά ήταν διατεθειμένη να πληρώσει τόσο υψηλό ποσό για ένα έργο που, αν και λιγότερο αναγνωρίσιμο από τα χρυσά πορτρέτα του Κλιμτ, θεωρείται σήμερα κρίσιμο για την κατανόηση της εξέλιξής του.
Με πληροφορίες από BBC
