Περισσότερα από 350 χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Μολιέρος επέστρεψε στη σκηνή των Βερσαλλιών. Όχι με κάποιο χαμένο χειρόγραφο, ούτε με μια ακόμη αναβίωση του Κατά φαντασίαν ασθενούς ή του Ταρτούφου, αλλά με ένα νέο έργο που γράφτηκε «στο ύφος του» με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης.
Το εγχείρημα ονομάζεται Molière Ex Machina και παρουσιάστηκε στο Βασιλικό Θέατρο της Όπερας στο Παλάτι των Βερσαλλιών. Στο κέντρο του βρίσκεται το έργο L’Astrologue ou les Faux Présages (στα ελληνικά, Ο Αστρολόγος ή οι Ψεύτικοι Οιωνοί) μια κωμωδία που φαντάζεται τι θα μπορούσε να είχε γράψει ο Γάλλος δραματουργός αν δεν είχε πεθάνει το 1673.
Η υπόθεση μοιάζει πράγματι βγαλμένη από τον κόσμο του Μολιέρου: ένας πλούσιος Παριζιάνος αστός, παρασυρμένος από έναν απατεώνα αστρολόγο που ονομάζεται Ψευδοράμους, επιμένει να παντρέψει την κόρη του, Λουσίλ, με έναν ηλικιωμένο και καταχρεωμένο περουκέρη, ενώ εκείνη αγαπά άλλον άντρα. Στο βάθος υπάρχει η ίδια παλιά μολιερική μηχανή: η ανθρώπινη ευπιστία, οι τσαρλατάνοι, η κοινωνική γελοιότητα, η ανάγκη των ανθρώπων να πιστεύουν σε όσους υπόσχονται ότι μπορούν να προβλέψουν το μέλλον.
Μόνο που αυτή τη φορά, το ίδιο το έργο γεννήθηκε μέσα από ένα από τα πιο σύγχρονα «συστήματα πρόβλεψης»: την τεχνητή νοημοσύνη. Ο διάλογος, η μουσική, τα κοστούμια και τα σκηνικά δημιουργήθηκαν με τη βοήθεια του γαλλικού εργαλείου Le Chat της Mistral AI, σε συνεργασία με ερευνητές της Σορβόννης, το Théâtre Molière Sorbonne και το καλλιτεχνικό τρίο Obvious.
Η αρχική ιδέα ήταν σχεδόν βέβηλη και ακριβώς γι’ αυτό ενδιαφέρουσα: τι θα μπορούσε να είχε γράψει ο Μολιέρος αν είχε ζήσει έναν ακόμη χρόνο; Από εκεί προέκυψε το θέμα της αστρολογίας, που υπήρχε διάσπαρτο στο έργο και στη βιβλιοθήκη του, χωρίς όμως να έχει γίνει ποτέ κεντρικό θέμα δικής του κωμωδίας.
Η επιλογή δεν είναι αθώα. Η αστρολογία επιτρέπει στο έργο να επιστρέψει σε ένα από τα μεγάλα θέματα του Μολιέρου: την ανθρώπινη ευπιστία. Μετά τη θρησκευτική υποκρισία στον Ταρτούφο και την ιατρική αυθεντία στον Κατά φαντασίαν ασθενή, ο νέος στόχος γίνεται η ψευδοεπιστήμη, η χειραγώγηση, η παραπληροφόρηση και η ανάγκη των ανθρώπων να πιστεύουν σε κάτι που τους δίνει βεβαιότητα.
Η διαδικασία, πάντως, δεν ήταν απλή εντολή σε ένα chatbot. Η ομάδα μιλά για περίπου 20.000 ανταλλαγές ανάμεσα στους ερευνητές και το εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης. Κάθε σκηνή ξαναγραφόταν πολλές φορές, με τους ειδικούς να εξηγούν στο μοντέλο γιατί ορισμένες προτάσεις δεν λειτουργούσαν, ποια δραματουργικά τεχνάσματα ταίριαζαν στον Μολιέρο και ποια στοιχεία έμοιαζαν ιστορικά ή υφολογικά λάθος. Ο σκηνοθέτης του έργου, Μικαέλ Μπουφάρ, είπε ότι η πρώτη εκδοχή που έδωσε το Le Chat ήταν μόλις οκτώ σελίδες και «όχι πολύ ενδιαφέρουσα».
Αυτό ίσως είναι και το πιο ενδιαφέρον σημείο της ιστορίας. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν εμφανίζεται εδώ ως θαυματουργός συγγραφέας, αλλά ως εργαλείο που χρειάζεται επίβλεψη, γνώση, επιμονή και αισθητική κρίση. Η Σορβόννη παρουσιάζει το Molière Ex Machina όχι ως αυτόνομο έργο μιας μηχανής, αλλά ως πείραμα συνδημιουργίας. Ή, αλλιώς, ως ένα έργο όπου οι άνθρωποι δεν έγραψαν απευθείας τις λέξεις, αλλά επέλεξαν, απέρριψαν, ξαναζήτησαν, διόρθωσαν και επέβλεψαν κάθε βήμα.
Το ίδιο μοντέλο εφαρμόστηκε και στην εικόνα της παράστασης. Για τα κοστούμια και τα σκηνικά χρησιμοποιήθηκαν αναφορές από σχέδια του 17ου αιώνα, ανάμεσά τους του Ανρί Ζισέ και του Πιερ-Πολ Σεβέν. Οι προτάσεις της τεχνητής νοημοσύνης δεν μεταφέρθηκαν απλώς στη σκηνή, αλλά συζητήθηκαν και προσαρμόστηκαν από τεχνίτες και ειδικούς του θεάτρου της εποχής.
Και κάπου εκεί η μηχανή πρόδωσε, με τον πιο αστείο τρόπο, τα όριά της. Όταν συνάντησε τη λέξη “frog”, που στις στολές της εποχής σημαίνει διακοσμητικό κούμπωμα, την κατάλαβε κυριολεκτικά και πρότεινε κοστούμια καλυμμένα με βατράχους. Η ανθρώπινη διόρθωση, εδώ, δεν ήταν λεπτομέρεια. Ήταν η διαφορά ανάμεσα στην ιστορική ανασύσταση και την παράλογη φάρσα.
Το αποτέλεσμα, φυσικά, ανοίγει το αναμενόμενο ερώτημα: πρόκειται για δημιουργία, για μίμηση ή για ένα πολυτελές τεχνολογικό πείραμα πάνω σε έναν νεκρό συγγραφέα; Η απάντηση ίσως βρίσκεται στον ίδιο τον Μολιέρο. Αν ζούσε σήμερα, ένας συγγραφέας που σατίρισε την υποκρισία, την ψευδοεπιστήμη, τους γιατρούς, τους θρησκόληπτους, τους απατεώνες και τους κοινωνικούς ρόλους, πιθανότατα θα έβρισκε κάτι βαθιά κωμικό στο γεγονός ότι η εποχή μας χρησιμοποιεί μια μηχανή για να ξαναμιλήσει για την ευπιστία.
Η υποδοχή ήταν, αναμενόμενα, διχασμένη. Κάποιοι θεατές βρήκαν την πλοκή πειστική και κοντά στον κόσμο του Μολιέρου, ενώ άλλοι είδαν στο εγχείρημα μια καλοφτιαγμένη μίμηση που ένας αξιοπρεπής συγγραφέας θα μπορούσε να πετύχει χωρίς τεχνητή νοημοσύνη. Ίσως όμως αυτό να είναι και το πραγματικό ενδιαφέρον του πειράματος: δεν κλείνει τη συζήτηση, την ανεβάζει στη σκηνή.
Το Molière Ex Machina δεν λύνει τη συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη στην τέχνη. Τη μεταφέρει, όμως, σε ένα από τα πιο συμβολικά σημεία του ευρωπαϊκού πολιτισμού: στις Βερσαλλίες, εκεί όπου ο Μολιέρος συνδέθηκε με την αυλή του Λουδοβίκου ΙΔ΄. Και ίσως γι’ αυτό το πείραμα έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον από ένα απλό τεχνολογικό τρικ. Δεν ρωτά μόνο αν η AI μπορεί να γράψει σαν τον Μολιέρο.
Ρωτά αν εμείς εξακολουθούμε να ξέρουμε τι σημαίνει να γράφει κάποιος σαν τον Μολιέρο.
Με στοιχεία από Guardian, The Times, Le Monde
