Μερικές φορές η αρχαιολογία βρίσκει την ποίηση εκεί όπου περιμένει κανείς μόνο σιωπή. Πάνω σε ένα μουμιοποιημένο σώμα, σε τάφο ρωμαϊκής περιόδου στην αρχαία Οξύρρυγχο της Αιγύπτου, αρχαιολόγοι εντόπισαν πάπυρο με στίχους από την Ιλιάδα του Ομήρου.
Το εύρημα ανακοινώθηκε από την Αρχαιολογική Αποστολή της Οξυρρύγχου, η οποία συνδέεται με το Ινστιτούτο Μελετών της Αρχαίας Εγγύς Ανατολής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης. Η αποστολή, υπό τη διεύθυνση των αρχαιολόγων Maite Mascort i Roca και Esther Pons Mellado, ερευνά την περιοχή της σημερινής Αλ-Μπαχνάσα, την αρχαία Οξύρρυγχο, έναν από τους σημαντικότερους τόπους για την ιστορία των παπύρων στην Αίγυπτο.
Ο πάπυρος βρέθηκε στον Τάφο 65, στον Τομέα 22 της νεκρόπολης, πάνω σε μούμια ρωμαϊκής περιόδου. Σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης, είχε τοποθετηθεί στην περιοχή της κοιλιάς ως μέρος της ταφικής διαδικασίας. Το Πανεπιστήμιο του Αμβούργου διευκρίνισε αργότερα ότι ο πάπυρος δεν βρέθηκε μέσα στο σώμα, όπως γράφτηκε αρχικά σε ορισμένα δημοσιεύματα, αλλά πάνω στο μουμιοποιημένο άτομο, καλύπτοντας την περιοχή ανάμεσα στην κοιλιά και το στήθος.
Η διευκρίνιση αποκαθιστά την ακριβή θέση του ευρήματος: ο πάπυρος δεν ήταν μέσα στο σώμα, αλλά είχε τοποθετηθεί πάνω του, ως μέρος της ταφικής διαδικασίας. Η εικόνα παραμένει εντυπωσιακή: ένας νεκρός της ελληνορωμαϊκής Αιγύπτου είχε πάνω στο σώμα του ένα κομμάτι από την Ιλιάδα.
Η ταυτοποίηση του κειμένου έγινε από ομάδα ειδικών που αποτελείτο από τη συντηρήτρια Margalida Munar, τη παπυρολόγο Leah Mascia και τον φιλόλογο Ignasi-Xavier Adiego, διευθυντή του προγράμματος της Οξυρρύγχου. Η ανάγνωση της Mascia έδειξε ότι ο πάπυρος μεταφέρει στίχους από τη Β΄ ραψωδία της Ιλιάδας, από τον περίφημο «Νεών Κατάλογο» —το σημείο όπου απαριθμούνται οι δυνάμεις των Αχαιών πριν από την εκστρατεία στην Τροία.
Δεν πρόκειται για ένα τυχαίο απόσπασμα. Ο «Νεών Κατάλογος» είναι ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά σημεία της ομηρικής παράδοσης: ένας χάρτης πλοίων, πόλεων, ηρώων και καταγωγών. Σε αυτό το σημείο, η ποίηση μοιάζει σχεδόν με αρχείο μνήμης. Καταγράφει ποιοι φεύγουν, από πού έρχονται και σε ποια συλλογική ιστορία ανήκουν.
Η παρουσία του Ομήρου στην Αίγυπτο της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου δεν είναι παράδοξη. Τα ομηρικά έπη είχαν τεράστια διάδοση στον αρχαίο μεσογειακό κόσμο. Χρησιμοποιούνταν στην εκπαίδευση, αντιγράφονταν από μαθητές, διαβάζονταν από όσους γνώριζαν ελληνικά και λειτουργούσαν ως κοινή πολιτισμική γλώσσα. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους έχουν σωθεί τόσοι πολλοί ομηρικοί πάπυροι και όστρακα.
Εδώ, όμως, ο Όμηρος δεν εμφανίζεται ως σχολική άσκηση ούτε ως απλό αναγνωστικό κείμενο. Εμφανίζεται σε ταφικό περιβάλλον. Αυτό κάνει το εύρημα ιδιαίτερα γοητευτικό: ένας άνθρωπος θάφτηκε έχοντας πάνω του ένα κομμάτι ομηρικής ποίησης.
Οι ειδικοί δεν γνωρίζουν ακόμη γιατί επιλέχθηκε το συγκεκριμένο απόσπασμα. Μια πιθανότητα είναι ότι ο Όμηρος, λόγω του κύρους του, μπορούσε να λειτουργήσει ως κείμενο προστασίας ή συνοδείας. Σε αρχαία συμφραζόμενα, η γραφή δεν ήταν μόνο ανάγνωση· μπορούσε να αποκτήσει τελετουργική ή αποτροπαϊκή δύναμη. Μαγικοί πάπυροι και ταφικά κείμενα τοποθετούνταν συχνά κοντά στους νεκρούς για να τους βοηθήσουν στο πέρασμα στον άλλο κόσμο.
Άλλοι μελετητές επισημαίνουν ότι οι ομηρικοί στίχοι χρησιμοποιούνταν και σε πρακτικές μαντείας ή θεραπείας. Δεν αποκλείεται, επίσης, το συγκεκριμένο απόσπασμα να είχε προσωπική, οικογενειακή ή τοπική σημασία για τον νεκρό ή την οικογένειά του. Ο κατάλογος των πλοίων δεν απαριθμεί μόνο στρατεύματα· συνδέει τόπους με ονόματα, τη μνήμη με την καταγωγή, το ταξίδι με τον προορισμό.
Η Mascia εξήγησε ότι οι πάπυροι αφαιρέθηκαν επειδή βρίσκονταν πάνω στα σώματα και ήταν ήδη σε αποσπασματική κατάσταση. Τα καλύτερα διατηρημένα παπυρικά πακέτα παραμένουν σφραγισμένα και αναμένεται να μελετηθούν με μη καταστροφικές τεχνικές. Η σύγχρονη αρχαιολογική και παπυρολογική πρακτική δεν επιτρέπει την αυθαίρετη επέμβαση στα ανθρώπινα κατάλοιπα, κάτι που διαφοροποιεί ριζικά τη σημερινή έρευνα από παλαιότερες, επεμβατικές πρακτικές του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα.
Στον ίδιο αρχαιολογικό χώρο έχουν βρεθεί και άλλα εντυπωσιακά ταφικά ευρήματα, ανάμεσά τους μούμιες με χρυσές γλώσσες, οι οποίες συνδέονται με την πίστη ότι ο νεκρός θα μπορούσε να μιλήσει στον Όσιρι ή στους θεούς του άλλου κόσμου. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο πάπυρος της Ιλιάδας δεν μοιάζει με απλό λογοτεχνικό κατάλοιπο. Μοιάζει με μια ακόμη μορφή συνοδείας.
Το μυστήριο παραμένει ανοιχτό. Κανείς δεν μπορεί ακόμη να πει με βεβαιότητα αν το απόσπασμα επιλέχθηκε για το κύρος του Ομήρου, για κάποια προστατευτική χρήση, για προσωπικούς λόγους ή για μια σημασία που χάθηκε μαζί με τον άνθρωπο που το έφερε πάνω του.
Αυτό που δείχνει η ανακάλυψη είναι ότι ο Όμηρος δεν ανήκε μόνο στις βιβλιοθήκες, στα σχολεία ή στις δημόσιες αναγνώσεις· κυκλοφορούσε μέσα στην καθημερινότητα, στη μνήμη, στις τελετουργίες, ακόμη και γύρω από τον θάνατο.
Σαν να μην ήταν η Ιλιάδα μόνο η φωνή όσων έφευγαν για την Τροία, αλλά και ένα κείμενο για όσους έφευγαν για κάπου ακόμη πιο μακριά.
με στοιχεία από Hyperallergic
