Το Ιράν «φλέγεται». Σε δεκάδες πόλεις της χώρας γυναίκες κάθε ηλικίας, κόβουν τα μακριά μαλλιά τους υπό τις επευφημίες του πλήθους ως αντίδραση στη σύλληψη και εν τέλει τη δολοφονία της 22χρονης, Μάχσα Αμινί η οποία κατηγορήθηκε ότι φορούσε λάθος το μαντήλι της.
Ο αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Θρησκείας στη Μέση Ανατολή, Σωτήρης Ρούσσος μιλά στη LiFO για την «εξέγερση με επίκεντρο τα γυναικεία δικαιώματα, τις ταξικές και εθνοτικές προεκτάσεις αλλά και τις δυνατότητες καταστολής που διαθέτει το καθεστώς της Τεχεράνης». Όλα αυτά με «φόντο» τον αποκλεισμό της χώρας λόγω των δυτικών κυρώσεων και τον καταλυτικό ρόλο που θα μπορούσαν να παίξουν τα φτωχότερα στρώματα αν ενταχθούν στην εν εξελίξει κοινωνική αναταραχή.
— Η σύλληψη της νεαρής Μαχσά Αμινί από την «αστυνομία ηθών» έγινε με την κατηγορία ότι φορούσε λάθος το μαντήλι της. Πρόκειται για συνήθη αιτία σύλληψης στο Ιράν του σκληροπυρηνικού προέδρου Εμπραχίμ Ραΐσι;
Ναι. Είναι μια συνήθης πρακτική. Θα έλεγα ότι από τη στιγμή που ήρθε ο Ραΐσι στην εξουσία, ο οποίος πρόσκειται στη σκληρή πτέρυγα των υποστηρικτών του Χαμενεΐ (ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης του Ιράν) και κινείται σε πιο συντηρητικά πρότυπα θρησκευτικής ευλάβειας, έχουμε μια έξαρση φαινομένων βίας από ομάδες επιβολής της θρησκευτικής ορθότητας.
Προφανέστατα η μαζικοποίηση των διαδηλώσεων δεν έχει να κάνει μόνο με τα γυναικεία δικαιώματα αλλά με τη γενικότερη απελπισία και έλλειψη προοπτικής που χαρακτηρίζει τη νέα γενιά αυτή τη στιγμή στο Ιράν. Οι γυναίκες είναι ο βασικός άξονας αλλά γύρω από αυτόν πλέον μπαίνουν και όλα τα άλλα κοινωνικά ζητήματα κυρίως των μεγάλων πόλεων του Ιράν.
— Παίζει ρόλο ότι το θύμα είναι κουρδικής καταγωγής; Υπάρχουν ταξικά χαρακτηριστικά στη γυναικεία καταπίεση στη χώρα;
Έχει σημασία ότι το κορίτσι ήταν κουρδικής καταγωγής όπως επίσης παίζει ρόλο ότι δεν ήταν πλούσια, δηλαδή έχουμε δύο στοιχεία που έχουν να κάνουν με την εθνότητα και την ταξική της θέση. Το δύο αυτά χαρακτηριστικά της «ελευθέρωσαν» το χέρι των βασανιστών της ώστε να προβούν ακόμα περισσότερο σε αυτές τις κινήσεις. Δημιούργησε δηλαδή μια μεγαλύτερη εχθρότητα απέναντί της. Γι' αυτό άλλωστε θεωρήθηκε ότι ήταν μια κίνηση που όχι μόνο προσέβαλε βασικά γυναικεία δικαιώματα αλλά στρεφόταν τόσο κατά του κουρδικού πληθυσμού όσο και κατά των φτωχότερων στρωμάτων της κοινωνίας.
Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν διεξάγονται περιπολίες ομάδων θρησκευτικής «ορθότητας», για παράδειγμα, στα πλούσια προάστια της βόρειας Τεχεράνης. Οι ομάδες αυτές, οι οποίες κινούνται στα όρια παρακρατικών οργανώσεων δεν πηγαίνουν σε αυτές τις περιοχές, είναι προφανές ότι αυτό έχει ένα ταξικό χαρακτηριστικό.
— Δεν πηγαίνουν γιατί φοβούνται την ισχύ αυτών που μένουν εκεί; Δεν πηγαίνουν γιατί υπάρχει κάποια δοσοληψία με τους πλούσιους;
Αυτό δεν μπορώ να το ξέρω.
—Έχει ξανασυμβεί παρόμοιας έκτασης εξέγερση γυναικών στο Ιράν ή πρόκειται για πρωτόγνωρα γεγονότα;
Τέτοιου είδους εξέγερση με αυτή τη μαζικότητα για γυναικεία ζητήματα έμπαιναν σε κατά καιρούς εξεγέρσεις, αλλά δεν ήταν το βασικό στοιχείο. Πρώτη φορά έχουμε ως βασικό στοιχείο μιας εξέγερσης το ζήτημα των γυναικών, της συμπεριφοράς τους και της απελευθέρωσής τους. Βεβαίως, αυτή η εξέγερση δεν είναι μόνο γι' αυτό, περιλαμβάνει και άλλα στοιχεία που ήθελαν έναν «σπινθήρα» για να γίνει η έκρηξη.
— Στις διαδηλώσεις υπάρχουν καταγραφές για νεκρούς αλλά και προβλήματα στην πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και γενικότερα το διαδίκτυο. Ως που θεωρείται ότι μπορεί να φτάσει η κρατική καταστολή αν συνεχιστούν με αυτή τη μαζικότητα οι διαδηλώσεις;
Αυτές είναι πάγιες πρακτικές του ιρανικού καθεστώτος. Ήδη από την Πράσινη Επανάσταση και μετά, το ιρανικό καθεστώς ήταν από τα πρώτα που έβαλε φραγμούς στην κοινωνική δικτύωση. Αυτό δεν είναι πάντοτε εφικτό, αλλά η πρόσβαση γίνεται πιο δύσκολη. Είναι μια πρακτική που την έχουν ξαναχρησιμοποιήσει, όπως επίσης και την πολύ βίαιη αντιμετώπιση διαδηλώσεων.
Πρόκειται για μια μεγάλη εξέγερση που είναι εν εξελίξει. Απ' ότι φαίνεται σε αυτή την εξέγερση παίρνουν κυρίως μέρος νέοι άνθρωποι, μορφωμένοι που ανήκουν σε μεσαία και μικρομεσαία στρώματα. Όχι, όμως, οι φτωχοί της Τεχεράνης.
Για να γίνει μια ανατρεπτική εξέγερση στο Ιράν θα πρέπει να υπάρχουν και άλλοι παράγοντες, μια πλατύτερη συμμαχία η οποία θα περιλαμβάνει κάποιο μέρος των κληρικών (αυτό είναι πολύ σημαντικό στο Ιράν όσο και αν μας φαίνεται περίεργο) και θα πρέπει να υπάρξει μια συμμαχία με τους εμπόρους των παζαριών οι οποίοι επίσης έχουν κοινωνική δύναμη. Βεβαίως, κομβικό ρόλο θα παίξει και η συμμετοχή στην εξέγερση των πολυπληθών φτωχών στρωμάτων της Τεχεράνης που έχουν χτυπηθεί από τον αποκλεισμό και τις δυτικές κυρώσεις. Προς το παρόν, δεν φαίνεται κάτι τέτοιο να υπάρχει, αλλά θα εξαρτηθεί από το πώς θα εξελιχθεί η όλη εξέγερση.
— Τις τελευταίες ώρες αξιωματούχοι που επιβεβαιώνουν την ύπαρξη νεκρών κατηγόρησαν ξένες και αντιπολιτευόμενες δυνάμεις για τους θανάτους. Πρόκειται για επικοινωνιακή διαχείριση της κοινωνικής αναταραχής;
Αυτό είναι μια πρακτική που χρησιμοποιούν όλες οι κυβερνήσεις, ακόμα και αυτές που έχουν εκλεγεί με δημοκρατικό τρόπο. Προσπαθούν να ρίξουν το φταίξιμο σε κάποιον άλλον, σε κάποιον αόρατο εχθρό. Είναι μια κλασική πρακτική των δυνάμεων καταστολής, δεν νομίζω ότι αυτή τη στιγμή έχει κάποια αξία.
— Είναι δυνατόν η εξέγερση με αφορμή τη δολοφονία της Αμινί να αποκτήσει πιο οικονομικά και επομένως ταξικά αιτήματα; Μπορεί να φτάσει σε τέτοια μαζικότητα ώστε να φέρει πολιτικές εξελίξεις στη χώρα;
Αυτό δεν μπορεί να το ξέρει κανείς. Κάνουμε αναλύσεις με βάση αυτά που ακούμε και τη γνώση της πρόσφατης ιρανικής ιστορίας. Αυτή τη στιγμή δε φαίνεται να υπάρχει μια κοινωνική συμμαχία στην οποία θα συμμετάσχουν όλες εκείνες οι δυνάμεις που είναι αναγκαίες για την ανατροπή του καθεστώτος. Το καθεστώς είναι πάρα πολύ ισχυρό και έχει κάποιες κοινωνικές προσβάσεις, δεν είναι εντελώς αστήριχτο στην κοινωνία, ιδιαίτερα σε πιο θρησκευόμενα στρώματα.
Προφανέστατα η μαζικοποίηση των διαδηλώσεων δεν έχει να κάνει μόνο με τα γυναικεία δικαιώματα αλλά με τη γενικότερη απελπισία και έλλειψη προοπτικής που χαρακτηρίζει τη νέα γενιά αυτή τη στιγμή στο Ιράν. Οι γυναίκες είναι ο βασικός άξονας αλλά γύρω από αυτόν πλέον μπαίνουν και όλα τα άλλα κοινωνικά ζητήματα κυρίως των μεγάλων πόλεων του Ιράν.
Η εξέγερση φανερώνει για ακόμα μια φορά ότι στο Ιράν αποτελεί μια δραστήρια και δυναμική κοινωνία σε σύγκριση με οποιαδήποτε άλλη της Μέσης Ανατολής, παρά τη μεγάλη καταστολή και αυταρχικότητα. Η επανάληψη εξεγέρσεων και οι εναλλακτικοί τρόποι έκφρασης μέσα στο Ιράν, συμπεριλαμβανομένου του κινηματογράφου και άλλων τεχνών δείχνει αποδεικνύουν ότι πρόκειται για τη δυναμικότερη κοινωνία στην περιοχή. Θα πρέπει να βρεθεί μια πολιτική διέξοδος και «προς τα έξω» και «προς τα μέσα», ώστε αυτή η κοινωνία να αναπτυχθεί.
— Η πολιτική διέξοδος «προς τα έξω» έχει να κάνει με την άρση των δυτικών κυρώσεων;
Ναι. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι οι κυρώσεις δεν θα ρίξουν το καθεστώς, ίσα-ίσα κάνουν τη ζωή των ανθρώπων πολύ πιο δύσκολη. Παράλληλα, δίνουν τη δυνατότητα στο καθεστώς να χρησιμοποιεί τις κυρώσεις και την αμερικανική απειλή ως πρόσχημα και ιδεολογικό στήριγμα έτσι ώστε να παραμένει στην εξουσία, και να ονομάζει όποιους αντιστέκονται ως πράκτορες των Αμερικανών.
Αν οι κυρώσεις, με μια συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα, αποσυρθούν τότε το καθεστώς θα μείνει «γυμνό» καθώς δε θα έχει τη δυνατότητα να στηρίζεται σε προσχήματα και βεβαίως θα απελευθερωθούν ακόμη μεγαλύτερες δυνάμεις στο εσωτερικό του Ιράν. Όσο πιέζεται το Ιράν μερικοί νομίζουν ότι το καθεστώς θα καταρρεύσει από μόνο του. Δεν είναι εύκολο αυτό ακριβώς διότι ένα μεγάλο μέρος του ιρανικού λαού, πράγματι πιστεύει ότι βρίσκεται σε πολιορκία από τους Αμερικανούς. Επομένως, δίνεται πάτημα στο επιχείρημα του καθεστώτος.
*Ο Σωτήρης Ρούσσος είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Θρησκείας στη Μέση Ανατολή στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου καθώς και συγγραφέας του βιβλίου «Επανάσταση και Εξέγερση στη Μέση Ανατολή» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gutenberg.
