Η φετινή ανασκαφική έρευνα της Ακρόπολης της αρχαίας πόλης της Κύθνου των Κυκλάδων (σημερινό «Βρυόκαστρο»), συνεργατικό πρόγραμμα του Τομέα Αρχαιολογίας του Τμήματος Ιστορίας, Αρχαιολογίας & Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας (ΠΘ) και της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων του ΥΠΠΟ πραγματοποιήθηκε από 23 Ιουνίου - 2 Αυγούστου 2025.
Οι εργασίες φέτος επικεντρώθηκαν και πάλι στην Ακρόπολη, αφενός στην ανασκαφή του οικιστικού συγκροτήματος του Νοτίου Πλατώματος και αφετέρου στην ευρύτερη περιοχή του ιερού της Δήμητρας και Κόρης.
Συμπληρωματικές εργασίες στο ιερό της Δήμητρας και Κόρης
Το 2025 ολοκληρώθηκε η ανασκαφική έρευνα του Δυτικού τμήματος του τελετουργικού Κτιρίου 3.
Όπως και τις προηγούμενες περιόδους ήρθαν στο φως αναρίθμητα πήλινα ειδώλια και λύχνοι, των αρχαϊκών έως ελληνιστικών χρόνων. Σε απόσταση περίπου 20 μ. Δυτικά του Κτιρίου 3, χαμηλότερα στην πλαγιά της ακρόπολης και στη βάση σύγχρονης ξερολιθιάς, ήταν γνωστή από την επιφανειακή έρευνα της δεκαετίας του ’90, συγκέντρωση κεραμεικής.
Η δοκιμαστική έρευνα εδώ επιβεβαίωσε ότι πρόκειται όντως για μια εξαιρετικά πυκνή συγκέντρωση αγγείων (κυρίως υδρίες), πολλά από τα οποία είναι σχεδόν ακέραια. Δεν αποσαφηνίστηκε αν έχουμε να κάνουμε με κάποιον αποθέτη του ιερού ή κάποια διατάραξη κεραμεικών ευρημάτων που κύλισαν λόγω της διάβρωσης του εδάφους εδώ από το ιερό, και πακτώθηκαν κάτω από τον μανδρότοιχο, όταν αυτός επισκευάστηκε στα νεότερα χρόνια.
Το νότιο πλάτωμα της Ακρόπολης
Οι ανασκαφικές εργασίες φέτος επικεντρώθηκαν στο οικιστικό συγκρότημα του Νοτίου Πλατώματος της ακρόπολης. Η έρευνα προχώρησε σε βάθος εντός των περισσοτέρων χώρων, με ιδιαίτερα ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Οι χώροι που έως σήμερα έχουν ερευνηθεί ανασκαφικά αριθμήθηκαν από 8 – 18.
Το συγκρότημα έχει οικιστικό χαρακτήρα, και πρέπει να χρησίμευε και ως έδρα της εκάστοτε στρατιωτικής φρουράς της πόλης. Μάλιστα, ένα κυκλικό κτίριο στο μέσον της Ανατολικής πλευράς (αρ. 13) ταυτίζεται πιθανότατα με πύργο ή παρατηρητήριο.
Σημαντική είναι και η διαπίστωση ότι σε βαθύτερα στρώματα άρχισαν να αποκαλύπτονται τόσο αρχιτεκτονικά κατάλοιπα (Κτίριο 11 κάτω από το ελληνιστικό Κτίριο 2), όσο και ευρήματα (κυρίως κεραμεική, με ιδιαίτερη συγκέντρωση στην περιοχή των Κτιρίων 1 και 2, καθώς και στα βαθύτερα στρώματα του Χώρου 12), χρονολογούμενα από τους Γεωμετρικούς χρόνους (9ο – 8ο αι. π.Χ.).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένας ακέραιος λύχνος των Πρώιμων Αρχαϊκών Χρόνων. Η φύση της πρώιμης αυτής ανθρώπινης δραστηριότητας στην ακρόπολη δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί, λόγω της μικρής έκτασης που ερευνήθηκε σε βάθος, αν και η πρώτη εκτίμηση είναι ότι έχουμε εδώ ένα πρώιμο πυρήνα κατοίκησης, αντίστοιχο με εκείνον στη νησίδα «Βρυοκαστράκι» που εντοπίστηκε παλαιότερα.
Η κορυφογραμμή του πλατώματος της ακρόπολης καλύπτεται από πλήθος κτιριακών καταλοίπων. Στα Νότια και Ανατολικά υπάρχει κατακόρυφη πτώση του φυσικού βράχου και στενή πυλίδα ενώ στα ΝΔ άρχισε να αποκαλύπτεται ένας μνημειώδης αναλημματικός τοίχος. Το Βόρειο όριο του οικιστικού συγκροτήματος του πλατώματος ορίζεται από τον επιμήκη Νότιο τοίχο του Κτιρίου 3 του ιερού της Δήμητρας. Φέτος ερευνήθηκαν 12 χώροι. Ενδεικτικά θα αναφερθούμε σε ορισμένους από αυτούς. Ο Χώρος 10 πρέπει να χρησίμευσε κάποια περίοδο ως δεξαμενή καθώς εσωτερικά οι τοίχοι του είναι επιχρισμένοι με υδραυλικό κονίαμα.
Ο πεταλόσχημος Δυτικός συλλεκτήρας που είχε εντοπιστεί πέρυσι, ήταν γεμάτος με πυρακτωμένα μελανά χώματα που περιείχαν έναν σύνολο κεραμεικών ευρημάτων (ανάμεσα σε αυτά μικρογραφικό αγγείο και ένα φαρμακοδοχείο), καθώς και ορισμένα μικρά αντικείμενα όπως αγνύθες, κεφαλή ειδωλίου, σιδερένιες αιχμές, χάλκινο νόμισμα Φιλίππου Β’ κ.ά.
Πρόκειται αναμφίβολα για τελετουργική απόθεση του τέλους της κλασικής περιόδου, η οποία προφανώς σηματοδοτεί και το τέλος της λειτουργίας του χώρου 10 ως δεξαμενή. Ο παρακείμενος ορθογώνιος Χώρος 10Ν ήταν υπαίθριος, τον διατρέχει στα Δυτικά αγωγός που εκκινεί από τη δεξαμενή (10) και εκτείνεται σε όλο το μήκος ανάμεσα στα Κτίρια 1 και 2. Ορθογώνια εστία αποκαλύφθηκε στη ΒΔ του γωνία. Από το Χώρο 14 προέρχεται ελληνιστικό πινάκιο με το χάραγμα του ονόματος «Αρχίππη».
Ο Χώρος 9, που είχε ερευνηθεί εν μέρει, κρίνοντας από τις περίπλοκες ημικυκλικές κατασκευές της ΝΔ γωνίας και τις εστίες σε παράταξη κατά μήκος του Ανατολικού τοίχου, και μία μεμονωμένη πλησίον του Δυτικού, πρέπει να χρησίμευε για επεξεργασία αγροτικών προϊόντων αλλά και την προετοιμασία φαγητού.
Τα ευρήματα
Η πλειονότητα των ευρημάτων που σχετίζονται με τα κτίρια και τους χώρους που αποκαλύφθηκαν στο Νότιο Πλάτωμα της ακροπόλεως χρονολογούνται στην ελληνιστική περίοδο. Τα ευρήματα των ρωμαϊκών χρόνων είναι εξαιρετικά σπάνια, υποδηλώνοντας ότι η οικιστική- στρατιωτική χρήση της ακρόπολης έπαψε προς το τέλος της πρώτης χιλιετίας π.Χ. Αντίθετα, το παρακείμενο ιερό παρέμεινε σε χρήση έως και τον 4ο μ.Χ. αιώνα. Σημαντική διαπίστωση αποτελεί η εύρεση στα βαθύτερα στρώματα των κτιρίων 1 και 2 και 12 πολυάριθμων κινητών ευρημάτων των Γεωμετρικών και Αρχαϊκών χρόνων, ενώ τα ευρήματα των Κλασικών χρόνων δεν απουσιάζουν. Τούτο τεκμηριώνει την άνευ διακοπής ανθρώπινη δραστηριότητα στην ακρόπολη της Κύθνου τουλάχιστον από τα τέλη του 10ου αιώνα π.Χ. έως και το τέλος της Ελληνιστικής περιόδου, αν και μένει να αποσαφηνιστεί περαιτέρω η φύση της αρχικής δραστηριότητας στην περιοχή του πλατώματος.
Το πενταετές ανασκαφικό πρόγραμμα στο Βρυόκαστρο Κύθνου (2021-2025) που ολοκληρώθηκε διενεργήθηκε υπό τη διεύθυνση του Καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας Αλεξάνδρου Μαζαράκη Αινιάνος και του Εφόρου Αρχαιοτήτων Δρος Δημήτρη Αθανασούλη. Οι έρευνες του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας (ΠΘ) και της ΕΦΑ Κυκλάδων, στηρίζονται επίσης σταθερά από τη Γ.Γ. Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, το Δήμο Κύθνου, τον καπετάνιο του πλοίου «ΜΑΡΜΑΡΙ», και κυρίως τον γενναιόδωρο χορηγό του ανασκαφικού προγράμματος, κ. Θανάση Μαρτίνο.
Τη διεπιστημονική ερευνητική ομάδα πλαισίωσαν και φέτος πολυάριθμες φοιτήτριες και φοιτητές της αρχαιολογίας του ΠΘ, καθώς και των πανεπιστημίων Αθηνών, Θεσσαλονίκης και Καλαμάτας, ενώ συμμετείχαν και ξένοι φοιτητές της αρχαιολογίας (από την Αυστραλία, τη Γερμανία και την Ιταλία). Το συντονισμό των εργασιών στην αρχαιολογική αποθήκη είχε η υποψήφια διδάκτωρ του ΠΘ Ευαγγελία Κολοφωτιά. Η συντήρηση των ευρημάτων πραγματοποιήθηκε από τους Λευτέρη Κοσμίδη και Παναγιώτη Παπαβασιλείου, και οι αρχιτεκτονικές αποτυπώσεις από τον Γουλιέλμο Ορεστίδη, με τη συνεργασία στο πεδίο του Γιώργου Χιώτη.
Αλέξανδρος Μαζαράκης Αινιάν, καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
