Περισσότεροι από 200 συγγραφείς έχουν εκφράσει την πρόθεσή τους να αποχωρήσουν από τον Grasset, έναν από τους ιστορικότερους εκδοτικούς οίκους της Γαλλίας, μετά την αιφνιδιαστική απομάκρυνση του Ολιβιέ Νορά από τη διεύθυνσή του.
Η υπόθεση έχει μετατραπεί σε μία από τις μεγαλύτερες κρίσεις της σύγχρονης γαλλικής λογοτεχνίας. Στο κέντρο της δεν βρίσκεται μόνο η τύχη ενός εκδοτικού διευθυντή, αλλά η σχέση των συγγραφέων με τους οίκους που κρατούν τα δικαιώματά τους, η συγκέντρωση πολιτισμικής ισχύος σε μεγάλους ομίλους και η επιρροή του ακροδεξιού δισεκατομμυριούχου Βενσάν Μπολορέ στο γαλλικό εκδοτικό τοπίο.
Η κρίση ξέσπασε στις 14 Απριλίου, όταν η Hachette Livre απομάκρυνε τον Νορά, ο οποίος είχε ταυτιστεί για 26 χρόνια με το εκδοτικό προφίλ του Grasset. Η απόφαση προκάλεσε την άμεση αντίδραση συγγραφέων του οίκου, που υπέγραψαν ανοιχτή επιστολή κάνοντας λόγο για επίθεση στην εκδοτική ανεξαρτησία και τη δημιουργική ελευθερία.
Ο Grasset ανήκει στον όμιλο Hachette Livre, ο οποίος ελέγχεται από τον Μπολορέ, μία από τις ισχυρότερες και πιο αμφιλεγόμενες μιντιακές φυσιογνωμίες της Γαλλίας. Η αυτοκρατορία του απλώνεται από την τηλεόραση και το ραδιόφωνο μέχρι τις εφημερίδες, τους εκδοτικούς οίκους και τη διανομή βιβλίων, ενώ έχει επανειλημμένα κατηγορηθεί από επικριτές της ότι δίνει χώρο σε αντιδραστικές και ακροδεξιές ιδέες.
Για τους συγγραφείς που αντιδρούν, η απομάκρυνση του Νορά δεν είναι μια απλή αλλαγή διοίκησης. Διαβάζεται ως σημάδι μιας πιθανής μετατόπισης της εκδοτικής ταυτότητας ενός οίκου με μεγάλο συμβολικό βάρος. Ο Νορά θεωρούνταν από αρκετούς συγγραφείς ένα από τα τελευταία αναχώματα απέναντι στην πολιτική κατεύθυνση που φοβούνται ότι μπορεί να πάρει ο όμιλος.
Ανάμεσα στα ονόματα που αντέδρασαν βρίσκονται η Βιρζινί Ντεπάντ, ο Μπερνάρ-Ανρί Λεβί, η Βανεσά Σπρινγκορά και ο Λοράν Μπινέ. Στην ανοιχτή επιστολή τους, οι συγγραφείς δήλωσαν ότι αρνούνται να γίνουν «όμηροι σε έναν ιδεολογικό πόλεμο» και ότι δεν θέλουν οι ιδέες και το έργο τους να μετατραπούν σε ιδιοκτησία του Μπολορέ.
Η ομάδα οργανώθηκε γρήγορα. Σύμφωνα με τη Le Monde, οι συγγραφείς συντονίζονται μέσω WhatsApp, έχουν χωριστεί σε ομάδες εργασίας για την επικοινωνία, τις σχέσεις με τα βιβλιοπωλεία και τη νομική στρατηγική, και αναζητούν τρόπους να απεμπλακούν από τα συμβόλαιά τους. Η αρχική διαμαρτυρία γύρω από την απομάκρυνση του Νορά έχει πλέον γίνει συζήτηση για τα δικαιώματα των συγγραφέων και τη δυνατότητά τους να πάρουν πίσω τον έλεγχο των έργων τους.
Στο επίκεντρο βρίσκεται ένα δύσκολο ερώτημα: τι μπορεί να κάνει ένας συγγραφέας όταν ο εκδοτικός οίκος με τον οποίο έχει συνδεθεί αλλάζει διοίκηση, ιδιοκτησιακό κέντρο ή πολιτικό προσανατολισμό; Τα βιβλία δεν είναι απλώς προϊόντα μιας σεζόν. Τα δικαιώματά τους μπορούν να μένουν δεμένα με έναν οίκο για δεκαετίες, ακόμη και πολύ μετά τον θάνατο του δημιουργού τους.
Γι’ αυτό και στη συζήτηση έχει μπει η ιδέα μιας «ρήτρας συνείδησης», που θα επέτρεπε σε συγγραφείς να αποχωρούν από έναν εκδότη όταν αλλάζουν οι συνθήκες με τρόπο που θεωρούν ασύμβατο με την πνευματική ή πολιτική τους ανεξαρτησία. Νομικοί επισημαίνουν ότι μια τέτοια λύση δεν είναι απλή, καθώς κάθε εκδοτικό συμβόλαιο έχει διαφορετικούς όρους, διαφορετική διάρκεια και διαφορετικό βαθμό εξάρτησης από τον οίκο.
Ο Ερβέ Λε Τελιέ, βραβευμένος με το Γκονκούρ το 2020 για το μυθιστόρημα «Η Ανωμαλία» / L’Anomalie, βλέπει στην κρίση μια ευκαιρία να ανοίξει ξανά η συζήτηση για τη φύση της σχέσης ανάμεσα στους συγγραφείς και τους εκδότες. Ο ίδιος έχει επισημάνει ότι τα εκδοτικά συμβόλαια μπορούν να δένουν έναν δημιουργό με έναν οίκο για πολύ μεγάλο διάστημα, ακόμη και όταν η φυσιογνωμία του οίκου έχει αλλάξει ριζικά.
Η σύγκρουση στον Grasset φωτίζει έτσι μια ευρύτερη πραγματικότητα: οι ιστορικοί εκδοτικοί οίκοι δεν λειτουργούν πια πάντα ως ανεξάρτητες λογοτεχνικές εστίες, αλλά συχνά ως τμήματα μεγάλων επιχειρηματικών και μιντιακών συγκροτημάτων. Η Hachette Livre, που πέρασε στον έλεγχο της Vivendi του Μπολορέ, είναι ο μεγαλύτερος εκδοτικός και διανεμητικός όμιλος στη Γαλλία, με δεκάδες εκδοτικές ετικέτες, σχολικά βιβλία, λογοτεχνία, πολιτικά δοκίμια, κόμικς, manga και ισχυρά δίκτυα διανομής.
Η ανησυχία δεν περιορίζεται στον Grasset. Άλλοι ιστορικοί οίκοι του ίδιου οικοσυστήματος, όπως ο Fayard, έχουν επίσης βρεθεί στο επίκεντρο συζητήσεων για την πολιτική κατεύθυνση του εκδοτικού τοπίου υπό την επιρροή του Μπολορέ. Για ανεξάρτητους βιβλιοπώλες και συγγραφείς, η συγκέντρωση τόσης εκδοτικής και διανεμητικής ισχύος στα χέρια ενός ομίλου δεν είναι μόνο επιχειρηματικό ζήτημα, αλλά θέμα δημοκρατίας, πολυφωνίας και πολιτισμικής κυκλοφορίας.
Στη Γαλλία, όπου η λογοτεχνία εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως δημόσιο γεγονός και όχι μόνο ως αγορά, η κρίση στον Grasset έχει πάρει διαστάσεις συμβολικής σύγκρουσης. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι συγγραφείς που ζητούν να προστατεύσουν τη φωνή και τα δικαιώματά τους. Από την άλλη, ένας εκδοτικός μηχανισμός που ανήκει πλέον σε ένα πολύ μεγαλύτερο σύστημα οικονομικής και μιντιακής δύναμης.
Για όσους δηλώνουν ότι θέλουν να φύγουν, το ερώτημα δεν είναι μόνο πού θα εκδώσουν το επόμενο βιβλίο τους. Είναι αν μπορούν να συνεχίσουν να εμπιστεύονται το έργο τους σε έναν εκδότη που δεν μοιάζει πια με τον οίκο στον οποίο είχαν παραδώσει τη λογοτεχνική τους ζωή.
Με στοιχεία από Le Monde και The Guardian.
