Πριν από λίγες ημέρες το Μουσείο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης συμφώνησε με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία να επιστρέψει την ασημένια σαρκοφάγο του Αγίου Αλεξάνδρου Νιέφσκι στον ομώνυμο καθεδρικό ναό, επίσης στην Αγία Πετρούπολη.
Η σαρκοφάγος περικλείεται σε ένα εξαίσιο αργυρό μπαρόκ μνημείο, το μεγαλύτερο στον κόσμο, που παραγγέλθηκε από την αυτοκράτειρα Ελισάβετ το 1743. Η κατασκευή έχει σχήμα πυραμίδας και στην κορυφή της βρίσκονται άγγελοι που κρατούν ασπίδες με εγχαράξεις. Η σαρκοφάγος είναι διακοσμημένη με σκηνές μάχης με υψηλής τέχνης ανάγλυφα.
Ο Αλεξάντερ Νιέφσκι ήταν ήρωας των ρωσικών πολέμων του 13ου αιώνα και ανακηρύχθηκε άγιος το 1549. Ο Μέγας Πέτρος τον επέλεξε ως προστάτη Άγιο της Αγίας Πετρούπολης και το μνημείο προς τιμήν του έμεινε στον καθεδρικό ναό της Πετρούπολης για σχεδόν δύο αιώνες, μέχρι που η θρησκεία τέθηκε εκτός νόμου από τους Σοβιετικούς.
Τα τελευταία 100 χρόνια το Ερμιτάζ έσωσε το μνημείο από την καταστροφή του τέσσερις φορές. Μεταφέρθηκε στο μουσείο για μια έκθεση με σκοπό την προστασία του εκκλησιαστικού αργύρου από το λιώσιμο το 1922 και έχει απειληθεί με καταστροφή τρεις ακόμη φορές.
Μετά την επιστροφή της σαρκοφάγου, ο Βλαντιμίρ Πούτιν διέταξε την παράδοση της διασημότερης εικόνας και του πιο διάσημου έργου τέχνης της Ρωσίας, την Φιλοξενία του Αβραάµ του Αντρέι Ρουμπλιόφ του 15ου αιώνα, από την Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, εγείροντας φόβους μεταξύ των συντηρητών ότι το εύθραυστο αντικείμενο θα υποστεί ανεπανόρθωτη βλάβη.
Η κίνηση αυτή θεωρείται ευρέως ως χειρονομία ευχαριστίας για την υποστήριξη του Πατριάρχη Κύριλλου προς τον Ρώσο πρόεδρο και την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και ως ένδειξη των πεποιθήσεων ότι η εικόνα μπορεί να φέρει τη νίκη στο πεδίο της μάχης. Με την κίνηση αυτή ο Ρώσος Πρόεδρος ανοίγει την πόρτα σε μια πλημμύρα διεκδικήσεων επιστροφής θησαυρών από τα μουσεία προς την εκκλησία, βάσει ενός νόμου του 2010 που επιτρέπει στις θρησκευτικές οργανώσεις να διεκδικήσουν όλη την περιουσία τους σε περίπτωση που είχε κατασχεθεί από το σοβιετικό κράτος.
Η εικόνα απεικονίζει την ιστορία της Γένεσης με τον Αβραάμ, πρωταγωνιστή των βιβλικών γεγονότων. Στη μεσημεριανή ζέστη, τρεις ταξιδιώτες έφτασαν στον Αβραάμ και ζήτησαν καταφύγιο. Ο Αβραάμ δέχτηκε εγκάρδια τους επισκέπτες, χωρίς να υποψιάζεται ότι ήταν άγγελοι. Κατά τη διάρκεια του γεύματος, ένας από αυτούς προέβλεψε στον Αβραάμ ότι θα είχε ένα γιο από τη Σάρα με το όνομα Ισαάκ.
Η εικόνα αυτή θεωρείται ως μία από τις σπουδαιότερες οπτικές αναπαραστάσεις της τριαδικής ενότητας και φυλασσόταν σε μοναστήρι μέχρι που την πήρε το σοβιετικό κράτος. Προστατεύτηκε με εντολή του Ιβάν του Τρομερού με ένα χρυσό κάλυμμα, το οποίο παρέμεινε στη θέση του μέχρι το 1904, αφήνοντας ορατά μόνο τα πρόσωπα και τα χέρια των αγγέλων. Όταν αποκαλύφθηκε η πλήρης εικόνα, είχε επαναστατικό αντίκτυπο στην τέχνη επηρεάζοντας τη ρωσική πρωτοπορία.
Ο εκπρόσωπος του Πούτιν, Ντμίτρι Πεσκόφ, δήλωσε στις 16 Μαΐου σχετικά με τη μεταφορά της εικόνας ότι τυπικά είναι «προνόμιο του υπουργείου Πολιτισμού» και «χωρίς αμφιβολία ήταν συντονισμένη με τον αρχηγό του κράτους». Η επικείμενη μεταφορά αναφέρθηκε για πρώτη φορά στις 15 Μαΐου στην ιστοσελίδα του Πατριαρχείου Μόσχας ως «απάντηση του Πούτιν στα πολυάριθμα αιτήματα των ορθόδοξων πιστών» για την επιστροφή «της θαυματουργής εικόνας».
Ο Πατριάρχης Κύριλλος που από την ολομέτωπη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου 2022, έχει κάνει πολλές δηλώσεις που δικαιολογούν την επιθετικότητα της Ρωσίας και υποστηρίζουν τους μαχητές της, λέγοντας ανάμεσα σε άλλα ότι το στρατιωτικό καθήκον «ξεπλένει όλες τις αμαρτίες» των στρατιωτών ευχαρίστησε τον Πούτιν γράφοντας ότι «κατά την εποχή των διωγμών της Εκκλησίας, πολλά ορθόδοξα προσκυνήματα καταστράφηκαν από τους εχθρούς του Θεού και ένα σημαντικό μέρος των αντικειμένων της πνευματικής και πολιτιστικής μας κληρονομιάς κατέληξε σε μουσεία, στο εξωτερικό ή σε ιδιωτικές συλλογές. Είναι βαθύτατα συμβολικό ότι η αποκατάσταση της ιστορικής δικαιοσύνης λαμβάνει χώρα στη μοιραία περίοδο της ύπαρξης της Ρωσίας ως κράτους».
Το υπουργείο Πολιτισμού επιβεβαίωσε ότι η εικόνα θα μεταφερθεί στον Καθεδρικό Ναό του Σωτήρος Χριστού της Μόσχας, εγκαίρως για τις λειτουργίες της Πεντηκοστής, στις 4 Ιουνίου. Θα ακολουθήσει, σύμφωνα με το υπουργείο, μια «προγραμματισμένη αποκατάσταση» προτού μεταφερθεί στη Λαύρα της Αγίας Τριάδας του Αγίου Σεργίου, ένα μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της Unesco κοντά στη Μόσχα. Αφού η εικόνα μεταφέρθηκε εκεί το περασμένο καλοκαίρι, οι συντηρητές ανέφεραν 61 "σημαντικές αλλαγές" στην κατάστασή της.
Οι ειδικοί προειδοποίησαν ότι η εικόνα μπορεί να μη διασωθεί με τη μεταφορά της και τη φύλαξή της σε εκκλησίες γεμάτες πιστούς και κεριά. Οι επαγγελματίες συντηρητές λένε ομόφωνα ότι η κατάσταση της πλάκας της Αγίας Τριάδας είναι τέτοια που οποιαδήποτε μετακίνησή της, ακόμη και για μικρή απόσταση, είναι γεμάτη κινδύνους και η εικόνα μπορεί απλώς να καταστραφεί. Η Elizaveta Likhacheva, η οποία διορίστηκε τον Μάρτιο επικεφαλής του Κρατικού Μουσείου Καλών Τεχνών Πούσκιν, είναι η μόνη μεγάλη διευθύντρια ρωσικού μουσείου που προειδοποίησε κατά της μετακίνησης της Αγίας Τριάδας.
«Θα μπορούσε απλώς να χαθεί - θα μπορούσε να διαλυθεί σε πολλά κομμάτια. Αποτελείται από τρεις πλάκες που δεν είναι πολύ καλά συνδεδεμένες μεταξύ τους», δήλωσε η ίδια στο επίσημο ρωσικό πρακτορείο ειδήσεων Tass. «Αυτή η εικόνα δεν έχει θεωρηθεί ποτέ ότι είναι μια εικόνα που παρήγαγε θαύματα. Η εικόνα αυτή είναι η κύρια συμβολή της Ρωσίας στη χριστιανική εικονογραφία, και το κυριότερο σε αυτήν δεν είναι η θρησκευτική της σημασία, αλλά η σημασία της για τον τομέα της ιστορίας της τέχνης».
Ο διευθυντής του Κρατικού Μουσείου Ερμιτάζ Μιχαήλ Πιοτρόφσκι, ο οποίος στο παρελθόν είχε ταχθεί κατά της μαζικής μεταφοράς έργων του μουσείου στην εκκλησία, έχει γίνει τώρα ένθερμος υποστηρικτής της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία και εξήρε την παράδοση της σαρκοφάγου του Νιέφσκι.
Ο μητροπολίτης Tikhon Shevkunov, ο οποίος προεδρεύει της Πατριαρχικής Επιτροπής Πολιτισμού και φέρεται να βρίσκεται κοντά στον Πούτιν, δήλωσε στο Tass ότι η σαρκοφάγος και η εικόνα «θα αποθηκευτούν σύμφωνα με τις απαιτήσεις που θα μας παρουσιάσουν το Ερμιτάζ και η Πινακοθήκη Τρετιακόφ».
Ωστόσο οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η εξασφάλιση του κατάλληλου κλιματικού ελέγχου και άλλων συνθηκών σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα ήταν αδύνατη.
Ο πατήρ Λεονίντ Καλίνιν, μέλος της Πατριαρχικής Επιτροπής Πολιτισμού, περιέγραψε την εικόνα στο Tass ως ιερή που στα χέρια της εκκλησίας θα ενισχύσει "τόσο τον λαό μας, όσο και τους στρατιώτες μας, και όσους στην Ουκρανία δεν έχουν απομακρυνθεί από τον Θεό και την Ορθοδοξία".
Τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν τον Απρίλιο ότι όταν ο Πούτιν επισκέφθηκε στρατεύματα στις κατεχόμενες από τη Ρωσία περιοχές της Ουκρανίας, τους είχε δώσει αντίγραφα μιας εικόνας του Χριστού που ανήκε σε έναν τσαρικό στρατιωτικό διοικητή του 19ου αιώνα. Στις αρχές Μαΐου, καθώς η Ρωσία περίμενε την έναρξη της αντεπίθεσης της Ουκρανίας, το Tass ανέφερε ότι μία από τις εικόνες είχε μεταφερθεί γύρω από τις ρωσικές στρατιωτικές μονάδες.
Η Ξένια Λουτσένκο, δημοσιογράφος που εγκατέλειψε τη Ρωσία μετά την εισβολή στην Ουκρανία, έγραψε στη ρωσόφωνη έκδοση της εφημερίδας The Moscow Times πως «το γεγονός ότι η ιεραρχία μπόρεσε να κάμψει την μακροχρόνια αντίσταση της μουσειακής κοινότητας με τη βία, αποτελεί απόδειξη ισχύος, διεκδίκηση μονοπωλίου στην παραγωγή θαυμάτων - αυτά αναμένονται τώρα ιδιαίτερα από την Ορθόδοξη Εκκλησία, όπως συμβαίνει πάντα σε ταραγμένους καιρούς».
