Από πίνακες με τον Jimi Hendrix μέχρι τοιχογραφίες, κονσέρβες και μπισκότα, όλα εμπνευσμένα από αυτόν, φαίνεται ότι ο «Χαμογελαστός Ιππότης» (The Laughing Cavalier) του 1624 παραμένει αγέραστος και εξακολουθεί να έχει κάτι να «πει» στο σήμερα. Μια νέα έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου προσφέρει τη δυνατότητα να γνωρίσουμε τον θρυλικό πίνακα του Ολλανδού ζωγράφου Frans Hals
Ο γεννημένος στη Δομινίκα Βρετανός καλλιτέχνης Tam Joseph λέει για την πρώτη φορά που αντίκρισε στο Λονδίνο στη Συλλογή Wallace τον πίνακα «The Laughing Cavalier» (1624) του (1582-1666), αναφέρει χαρακτηριστικά : «Με το που μπήκα μέσα στην αίθουσα και τον είδα, έμεινα άναυδος. Ήταν εκπληκτικός».
Η επαφή του με αυτό το πορτραίτο σε φυσικό μέγεθος τον ενέπνευσε για το «Laughing Legend with Stratocaster» (2012-2019), ένα από τα πιο αγαπημένα έργα του Joseph. Ο πίνακας φιγουράρει στο εξώφυλλο μιας μνημειακής έκδοσης του έργου του με τον τίτλο «I Know What I See», που κυκλοφόρησε μόλις πρόσφατα και η οποία συγκεντρώνει δύο από τα αγαπημένα του θέματα: Τον Jimi Hendrix, τον οποίο είδε το 1967 στο Saville Theatre και το «The Laughing Cavalier» του Frans Hals στο οποίο αναφέρεται ως «ένα από τα σπουδαιότερα πορτρέτα όλων των εποχών».
Ο χαρισματικός γελαστός ιππότης του Hals, ένας από τους πιο πολύτιμους πίνακες της ιστορίας της τέχνης, και ο οποίος ανήκει στη συλλογή Wallace παρουσιάζεται για πρώτη φορά από το 1888 ως έκθεμα στην έκθεση «The Credit Suisse Exhibition: Frans Hals», η οποία εγκαινιάστηκε πρόσφατα στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου και αποτελεί την πρώτη μεγάλη μονογραφική έκθεση αφιερωμένη στον Frans Hals εδώ και περισσότερα από 30 χρόνια.
Ο γελαστός ιππότης με το λεπτό μειδίαμα και το σκανδαλιάρικο μουστάκι αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα στην τέχνη ενώ έχει κοσμήσει κονσέρβες μπισκότων, καρφίτσες, διαφημίσεις μπύρας κι έχει εμπνεύσει ένα μυθιστόρημα του 1914 και ένα μιούζικαλ του 1937. Όσο πλησιάζει η 400ή επέτειος του πίνακα, συνεχίζει να προκαλεί όλο και νεότερες δημιουργικές ιδέες.
Το 2020, όταν η πανδημία ανάγκασε τα μουσεία να κλείσουν, ο street artist Lionel Stanhope ζωγράφισε τον «Χαμογελαστό ιππότη» σε έναν τοίχο στο Lewisham. Ο Stanhope είπε ότι το έκανε «για να εξασκήσει τις ζωγραφικές του ικανότητες» και επειδή σκέφτηκε «πόσο αστείο είναι να βλέπεις κάτι τέτοιο στο δρόμο και όχι σε μια γκαλερί».
Έναν χρόνο αργότερα, και πάλι κατά τη διάρκεια της πανδημίας, ο καλλιτέχνης Brad Gray από την Ιρλανδία εκσυγχρόνισε το πορτρέτο, αντικαθιστώντας το κεφάλι του ιππότη με ένα emoji που γελάει αποδίδοντας το έργο σε έναν φανταστικό Frans HaHaHaHals. Λέει σχετικά με αυτό: «Η έκφραση του Ιππότη στο αρχικό έργο δεν είναι στην πραγματικότητα γελαστή, περισσότερο έχει να κάνει με ένα ελαφρώς διασκεδαστικού βλέμμα. Χρησιμοποίησα το emoji "γελάω υστερικά" για να ανεβάσω λίγο το κέφι».
Ο πιασάρικος τίτλος έκανε το έργο τέχνης ακόμα πιο αξιομνημόνευτο κι έτσι το « The Laughing Cavalier» έγινε σύμβολο πλούτου και αντρικής αυτοπεποίθησης φτάνοντας μέχρι τον 20ό αιώνα, όταν η φιγούρα εξυμνήθηκε το 1970 από τους Radio Times ως «ο μεγαλύτερος γυναικάς» και χρησιμοποιήθηκε για την πώληση αλκοόλ και πούρων.
Για τη Δρ Lelia Packer, επιμελήτρια της Συλλογής Wallace και συν-συγγραφέα του βιβλίου «Frans Hals: The Male Portrait» (2021), το πορτρέτο είναι «εξαιρετικό». Εξηγεί: «Τα πορτραίτα εκείνη την εποχή έτειναν να είναι λίγο πιο σοβαρά, αλλά εδώ έχουμε μάτια που φλερτάρουν, ροδοκόκκινα μάγουλα και -πάνω απ' όλα- ένα χαμόγελο με διακυμάνσεις που θυμίζει εκείνο το άλλο ξεχωριστό πορτραίτο που είχε ζωγραφιστεί 100 χρόνια νωρίτερα, της «Μόνα Λίζα» του Λεονάρντο ντα Βίντσι».
«Ο Frans Hals εισέρχεται σε ένα περιβάλλον καθιερωμένο και ωστόσο το αλλάζει εντελώς μέσα από το είδος των πορτραίτων που δημιουργεί», λέει ο Bart Cornelis, επιμελητής της έκθεσης «Credit Suisse: Frans Hals», σε μια μικρού μήκους ταινία για την Εθνική Πινακοθήκη. Προσθέτει: «Η ομορφιά του Frans Hals είναι ότι αναδεικνύει το χαρακτήρα των ανθρώπων τόσο καλά που μπορείς πραγματικά να ταυτιστείς με αυτούς τους ανθρώπους... Αυτό είναι κάτι που κάνει καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον».
Για τους συγχρόνους του, το αληθοφανές πορτρέτο «έμοιαζε να ζει και να αναπνέει» συμφωνεί ο Packer. «Όπου κι αν στέκεσαι, συνεχίζει να σε κοιτάζει και αυτό είναι απίστευτα γοητευτικό». Επίσης, συμπληρώνει πόσο αξιοσημείωτη είναι η πολυπλοκότητα του έργου ως προς τα σχέδια στο ένδυμα του, για παράδειγμα, το οποίο περιλαμβάνει σύμβολα «της τύχης, της δύναμης, της αρετής και της αγάπης». Εξαιρετικά ασυνήθιστο για τα ολλανδικά πορτρέτα της περιόδου κάτι που μπορεί να παραπέμπει στα προσωπικά του ιδανικά καθώς και στην υψηλή του μόρφωση.
Είναι ένας πίνακας που σημαίνει διαφορετικά πράγματα για διαφορετικούς ανθρώπους. Όταν ο Joseph είδε την φανταχτερή χρυσοκέντητη στολή και το πλατύγυρο μαύρο καπέλο, σκέφτηκε: «Έτσι ντύνεται ο Hendrix». Ο διάσημος κιθαρίστας του είχε κάνει τεράστια εντύπωση («Δεν είχα ξαναδεί έναν νεαρό μαύρο άνδρα που φαινόταν να έχει το πάνω χέρι») και ήταν λογικό να τον απεικονίσει σαν αυτόν τον γεμάτο αυτοπεποίθηση ιπποτικό χαρακτήρα με την περήφανη πόζα του και με το χέρι στον γοφό.
Ήταν επίσης ένας τρόπος να ενισχυθεί η ορατότητα των μαύρων στην τέχνη. «Σε πολλούς πίνακες ζωγραφικής, υπήρχε πάντα ένας μικροσκοπικός μαύρος», εξηγεί ο Joseph. Το «Family Group in a Landscape» (1645-1648) του Hals είναι μια τέτοια περίπτωση και αναθεωρήθηκε από τον Αμερικανό καλλιτέχνη Titus Kaphar στο έργο του «Shifting the Gaze» του 2017, το οποίο ζωγράφισε εξαλείφοντας τους λευκούς για να επιτρέψει στο μοναχικό, κρυμμένο στις σκιές, νεαρό μαύρο υπηρέτη, να κυριαρχήσει.
Ωστόσο, αυτή η θέρμη για τον Φρανς Χαλς, ο οποίος πέθανε σχετικά φτωχός, ήταν κυρίως μεταθανάτια. Η δημοτικότητα του «The Laughing Cavalier» αποδίδεται ευρέως στο γεγονός ότι το επαίνεσε το 1868 ο διάσημος κριτικός Théophile Thoré-Bürger, όπως και δύο χρόνια νωρίτερα ένας πόλεμος προσφορών για την απόκτηση του που οδήγησε το έργο να πωληθεί τουλάχιστον έξι φορές πάνω από την εκτιμώμενη τιμή, και με αποτέλεσμα να περιέλθει στα χέρια του 4ου Μαρκησίου του Hertford, ενός από τους ιδρυτές της Συλλογής Wallace, όπου και βρίσκεται έκτοτε.
Λίγο μετά, λέει η Marrigje Rikken, επικεφαλής συλλογών και εκθέσεων στο Μουσείο Frans Hals του ολλανδικού Χααρλεμ, «κάθε μουσείο στην Ευρώπη ήθελε να έχει πίνακες του Frans Hals». Μέχρι το 1888, ο πίνακας με το χαμόγελο, ο οποίος προηγουμένως ήταν γνωστός απλώς ως «πορτρέτο ενός άνδρα» και πιστεύεται ότι απεικόνιζε έναν 26χρονο ανύπαντρο έμπορο, έγινε γνωστό ως «Ο γελαστός ιππότης» - επηρεασμένο πιθανότατα, από το σπαθί και την καμαρωτή στάση του εικονιζόμενου.
Ο πιασάρικος τίτλος έκανε το έργο τέχνης ακόμα πιο αξιομνημόνευτο κι έτσι το « The Laughing Cavalier» έγινε σύμβολο πλούτου και αντρικής αυτοπεποίθησης φτάνοντας μέχρι τον 20ό αιώνα, όταν η φιγούρα εξυμνήθηκε το 1970 από τους Radio Times ως «ο μεγαλύτερος γυναικάς» και χρησιμοποιήθηκε για την πώληση αλκοόλ και πούρων.
Κι αυτή η χαρούμενη φιγούρα - περήφανο σύμβολο της πατριαρχίας- ίσως γίνεται λιγότερο αξιαγάπητη όταν τη δούμε μέσα από ένα φεμινιστικό πρίσμα. Η καλλιτέχνις Kate Revill (1985) από την Αυστραλία, φαίνεται να το αντιμετώπισε έτσι το 2020 δανειζόμενη τον τίτλο «The Laughing Cavalier» για ένα γυναικείο πορτρέτο μιας σειράς που, όπως λέει, απεικονίζει τα «λακκάκια, τα βρώμικα δόντια και τα διπλοσάγονα, όμορφων, δυνατών γυναικών».
Πίσω στη δεκαετία του 1800, ωστόσο, ήταν η τολμηρή, εκφραστική τεχνική του Hals και η ικανότητά του να αποτυπώνει τη φευγαλέα φύση της ζωής που προσέλκυσε τους πρώιμους μοντερνιστές σε πορτρέτα όπως το «The Laughing Cavalier», λέει ο Rikken. «Βρήκαν ένα συγγενικό πνεύμα στον Φρανς Χαλς. Ήταν ένα παράδειγμα ιδιαίτερα σημαντικό γι' αυτούς».
Υπήρχε μια ευκολία στο πινέλο του Hals που οδήγησε τον Γερμανό ιμπρεσιονιστή Max Liebermann (1847-1935) να παρατηρήσει: «Κάθε φορά που βλέπω έναν Φρανς Χαλς έχω όρεξη να ζωγραφίσω, αλλά όταν βλέπω έναν Ρέμπραντ έχω όρεξη να τα παρατήσω!». Και λέγεται ότι ο Αμερικανός ζωγράφος James McNeill Whistler (1834-1903) γοητεύτηκε τόσο πολύ από τις τεχνικές που χρησιμοποίησε ο Χαλς στις Αντιβασίλισσες στο έργο του «The Old Men's Alms House» (1664) που άπλωσε το χέρι του σε ένα από τα πρόσωπα και ψηλάφισε το χρώμα.
Ο John Singer Sargent (1856-1925), ο οποίος είναι γνωστός για την αυτοπεποίθηση του, και το υγρό του πινέλο με το οποίο είχε πρωτοπορήσει ο Hals 300 χρόνια νωρίτερα, ήταν ένας άλλος ένθερμος θαυμαστής του που δήλωνε ότι «είναι δύσκολο να βρει κανείς κάποιον που να ξέρει περισσότερα για την ελαιογραφία από τον Frans Hals».
Η μέθοδος του Hals χωρίς προσχέδια, alla prima, ήταν επίσης το θέμα μιας επιστολής που έγραψε ο Van Gogh στον αδελφό του Theo τον Οκτώβριο του 1885. Εκεί δείχνει ενθουσιασμένος με την τεχνική του Hals να «τοποθετεί τα πράγματα με μια κίνηση». Ο Βαν Γκογκ εφάρμοσε την προσέγγιση αυτή στους δικούς του καμβάδες, γράφοντας ένα μήνα αργότερα: «Σήμερα - δεν μου αρέσει τίποτα περισσότερο από το να δουλεύω με πινέλο - σχεδιάζοντας και με αυτό - αντί να κάνω ένα σχέδιο με κάρβουνο».
Με πολλούς τρόπους, ο «Γελαστός ιππότης» συνδυάζει όλα αυτά τα στοιχεία που θαυμάζουν κριτικοί και καλλιτέχνες στον Hals. Η προσωπικότητα του εικονιζόμενου ακτινοβολεί από τον καμβά και η θέση του μπροστά δημιουργεί μια οικειότητα με τον θεατή. Στο καπέλο βλέπουμε τα «είκοσι επτά μαύρα» που ο Βαν Γκογκ επαίνεσε ενθουσιωδώς, και το αριστούργημα παρουσιάζει επίσης μια ποικιλία προσεγγίσεων. Από τις μικροσκοπικές λεπτομέρειες, όπως το δαντελένιο βολάν, μέχρι τις τολμηρές bravura πινελιές που χρησιμοποιούνται στη μεταξωτή ζώνη.
«Ο Frans Hals έκανε πράγματα που ήταν εξαιρετικά δύσκολα να φαίνονται εύκολα», λέει ο Joseph. Σε σύγκριση με τον Ρούμπενς ή τον Μιχαήλ Άγγελο «οι πινελιές του φαίνονται σχεδόν επιπόλαιες». Αντιθέτως, το έργο του Joseph «Laughing Legend with Stratocaster» ήταν μια «αργή και διερευνητική διαδικασία» που διήρκεσε επτά χρόνια - και όχι μόνο επειδή, σε αντίθεση με τον Hals ο οποίος δούλευε με μοντέλα, ο Joseph έπρεπε να δουλέψει από μια φωτογραφία, μια διαδικασία που περιγράφει ως «εξαιρετικά δύσκολη».
Πολλοί από τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες όχι μόνο δημιούργησαν έργα εμπνευσμένα από τον Χαλς, αλλά προσπαθώντας να αντιγράψουν μερικά από τα πιο φιλόδοξα έργα του, έμαθαν από αυτόν. Ο Édouard Manet, ο Antoine Vollon, η Mary Cassatt, ο John Singer Sargent, ο William Merrit Chase και ο Max Liebermann επισκέφθηκαν το Haarlem για να δημιουργήσουν σχολαστικά αντίγραφα των πινάκων του Hals.
Ο Joseph επισημαίνει ωστόσο, ότι το «Laughing Legend with Stratocaster» είναι διαφορετικό. Λέει: «Δεν προσπαθούσα να αντιγράψω τον Φρανς Χαλς. Είναι αδύνατον! Μπορεί να μπορείς να αντιγράψεις έναν πίνακα του Πικάσο, μπορεί να είναι δυνατό να αντιγράψεις έναν Καραβάτζιο ή σχεδόν να ξεγελάσεις τους ανθρώπους με την απόδοση ενός Ντα Βίντσι - αλλά αυτό δεν πρόκειται να λειτουργήσει με τον Φρανς Χαλς. Αυτή την τεχνική, δεν την έχω δει ποτέ να χρησιμοποιείται πουθενά αλλού».
INFO:
Η έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου «The Credit Suisse Exhibition: Frans Hals» διαρκεί έως τις 21 Ιανουαρίου 2024
ΠΗΓΗ: BBC.com
