Η έκθεση που μόλις εγκαινιάστηκε στο Παρίσι με τίτλο «Objets en question. Αρχαιολογία, εθνολογία, πρωτοπορία» του Musée du Quai Branly-Jacques Chirac έχει ιδιαίτερο ελληνικό ενδιαφέρον, καθώς σχεδιάστηκε με την επιστημονική συνεργασία του Μουσείου Μπενάκη και της Γαλλικής Σχολής Αθηνών.
Συγκεκριμένα, την επιμέλεια ανέλαβαν η επιμελήτρια μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης και υπεύθυνη του τμήματος ζωγραφικής του Μουσείου Μπενάκη, Πολύνα Κοσμαδάκη, ο καθηγητής αρχαιολογίας και ιστορίας της ελληνικής τέχνης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, Alexandre Farnoux, η καθηγήτρια Γαλλικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Princeton, Έφη Ρέντζου, και ο γενικός επιμελητής πολιτιστικής κληρονομιάς, πρώην επικεφαλής της Μονάδας Πολιτιστικής Κληρονομιάς Ωκεανίας-Ινδίας στο Μουσείο Quai Branly-Jacques Chirac, Philippe Peltier.
Η έκθεση συγκεντρώνει εκθέματα από διάφορα μουσεία, αρχειακό υλικό, έργα τέχνης και τεχνουργήματα, ώστε να αναδείξει ένα θέμα που τέθηκε στη Γαλλία του Μεσοπολέμου σχετικά με τα θεμελιώδη ερωτήματα τι είναι ένα αντικείμενο τέχνης και με ποιους τρόπους μπορεί να παρουσιαστεί στο κοινό και να μιλήσουμε γι’ αυτό. Ζητήματα που αναδείχθηκαν από την επιστημονική έρευνα και την τέχνη της πρωτοπορίας και ειδικότερα μέσα από τα ιστορικά περιοδικά τέχνης «Cahiers d'art» (1926-1965), «Minotaure» (1933-1939) και «Documents» (1929-1930), τα οποία ήταν τα πρώτα που πρότειναν ένα πρωτοφανές «άνοιγμα» των έως τότε κλειστών πεδίων της τέχνης, της αρχαιολογίας και της εθνογραφίας, θέτοντας σε διάλογο αρχαία, σύγχρονα και μη ευρωπαϊκά έργα μέσα από τις φωτογραφικές αναπαραγωγές τους. Αμέσως μετά ακολούθησαν το παράδειγμά τους γκαλερί, μουσεία και συλλέκτες, διαδίδοντας μια προσέγγιση που έδινε στα αντικείμενα νέα νοήματα.
Όλα αυτά τα αντικείμενα αποτελούν για τους σουρεαλιστές όχημα για την κατάδυση σε ένα τυπικό ασυνείδητο και για την κατασκευή ασαμπλάζ φτιαγμένων από ετερόκλητα στοιχεία. Τοποθετώντας σε διάλογο αρχαιολογία, εθνογραφικά αντικείμενα και μοντέρνα τέχνη, επιχειρήσαμε να φωτίσουμε το πώς εκείνη την εποχή υπάρχει μια πύκνωση τέτoιου είδους εθνογραφικών μεθοδολογιών στο Παρίσι.
Η έκθεση ανακαλεί την πειραματική εθνογραφική προσέγγιση εκείνης της εποχής και αναδεικνύει τις διασταυρώσεις μεταξύ αρχαιολογίας, εθνολογίας, ανθρωπολογίας και καλλιτεχνικής πρακτικής, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στον υπερρεαλισμό. Ανάμεσα σε εκείνους που συμμετείχαν στον «διάλογο» ήταν ο Πάμπλο Πικάσο, ο Ζορζ Ανρί και η Τερέζ Ριβιέρ, ο Αντρέ Μπρετόν, ο Μισέλ Λεϊρίς, ο Σαρλ Ρατόν, ο Ζαν Μιρό, ο Μπρασάι, η Κλοντ Καχούν και ο Ζορζ Μπατάιγ, οι οποίοι μαζί με αρχαιολόγους, εθνολόγους, επιμελητές μουσείων και ιδιοκτήτες γκαλερί μοιράζονταν την περιέργεια για την τέχνη του μακρινού παρελθόντος, για τη μη δυτική τέχνη αλλά και για τη λαϊκή δημιουργία και τα τεχνουργήματα της καθημερινότητας.
Η επιμελήτρια Πολύνα Κοσμαδάκη λέει σχετικά: «Γίνεται μια αντιπαράθεση αντικειμένων από διαφορετικά γεωγραφικά και ιστορικά πλαίσια. Από πρωτόγονους πολιτισμούς της Αφρικής και της Ωκεανίας, από αρχαιοελληνικούς πολιτισμούς όπως ο κυκλαδικός −ο οποίος επαναξιολογείται εκείνη την εποχή και έργα του παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο Λούβρο− και από τα κινήματα μοντέρνας τέχνης όπως ο φωβισμός, ο κυβισμός και κυρίως ο σουρεαλισμός. Τέτοιου είδους αντικείμενα βρίσκονται σε διάλογο μεταξύ τους μέσω της φωτογραφικής αναπαραγωγής και της εκδοτικής σκοπιάς των πρωτοποριακών περιοδικών. Όσον αφορά στα εκθέματα, το 1/3 προέρχεται από τις μόνιμες συλλογές του μουσείου Quai Branly, και τα υπόλοιπα είναι δάνεια από το τμήμα ελληνικών και προϊστορικών αρχαιοτήτων του Λούβρου, από το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης Κέντρο Ζορζ Πομπιντού και από άλλα μουσεία και αρχεία της Γαλλίας. Σε αυτά περιλαμβάνονται ένα γνωστός πίνακας του Αντρέ Μασόν που απεικονίζει τον Μινώταυρο, ένα συρμάτινο γλυπτό του Πικάσο, ένα αφαιρετικό γλυπτό του Χανς Αρπ, το περίφημο γλυπτό “Το δυσάρεστο αντικείμενο” του Αλμπέρτο Τζιακομέτι κ.ά. Στην έκθεση συναντάμε ακόμα φωτογραφίες του Μπρασάι με γκραφίτι του Παρισιού, φωτογραφίες, πρωτότυπα σχέδια, επιστολές και χειρόγραφα από αρχαιολογικές και εθνογραφικές αποστολές, πρωτότυπα τεκμήρια σχετικά με τη συλλογή και την έκθεση αντικειμένων κατά τον Μεσοπόλεμο που κανείς δεν έχει ξαναδεί, ειδικά σε τέτοιο συσχετισμό μεταξύ τους».
Υπάρχουν επίσης συχνές αναφορές στους δύο σπουδαίους Έλληνες εκδότες της γαλλικής εικαστικής σκηνής της εποχής, τον Τεριάντ (Στρατή Ελευθεριάδη) και τον Κριστιάν Ζερβός. Το Μουσείο Μπενάκη, μάλιστα, στην αφιερωματική του έκθεση στον Ζερβός, τον χειμώνα του 2019-2020, είχε παρουσιάσει μια σειρά καταπληκτικών φωτογραφιών ελληνικών αρχαιοτήτων, αναθέσεις του ίδιου για το περιοδικό «Cahiers d'art». Η Πολύνα Κοσμαδάκη εξηγεί: «Τώρα πήγαμε ένα βήμα παραπέρα και είπαμε να κάνουμε κάτι που για πρώτη φορά επιχειρείται, να εξετάσουμε μια τριμερή αντιπαράθεση αυτής της αναθεώρησης της ελληνικής αρχαιότητας, παρουσιάζοντας δύο φαινόμενα που συμβαίνουν την ίδια εποχή. Το φαινόμενο της αναθεώρησης του καλλιτεχνικού αντικειμένου από τον σουρεαλισμό, όταν οι καλλιτέχνες αναζητούν έμπνευση σε αντικείμενα εξω-ευρωπαϊκά, που εισρέουν από τις δυτικές αποικίες στην Αφρική ή που τα βρίσκουν τυχαία στα marchés aux puces της πόλης.
Εμπνέονται, για παράδειγμα, από τις εθνογραφικές αποστολές στο Ντακάρ και στο Τζιμπουτί και από αυτά που φέρνουν επιστρέφοντας οι εθνολόγοι − τελετουργίες, μάσκες, αντικείμενα, ζωγραφιές, τα οποία συλλέγουν οι ποιητές όπως ο Μπρεσόν και οι καλλιτέχνες όπως ο Πικάσο. Αντικείμενα που αποτελούν μια καινούργια πηγή έμπνευσης αντίστοιχη με την πηγή που αποτελεί η ανανεωμένη ματιά στην προϊστορική ελληνική αρχαιότητα, η οποία απομακρύνεται από το κλασικό υπέρ του αρχαϊκού και του προϊστορικού. Όλα αυτά τα αντικείμενα αποτελούν για τους σουρεαλιστές όχημα για την κατάδυση σε ένα τυπικό ασυνείδητο και για την κατασκευή ασαμπλάζ φτιαγμένων από ετερόκλητα στοιχεία. Τοποθετώντας σε διάλογο αρχαιολογία, εθνογραφικά αντικείμενα και μοντέρνα τέχνη, επιχειρήσαμε να φωτίσουμε το πώς εκείνη την εποχή υπάρχει μια πύκνωση τέτoιου είδους εθνογραφικών μεθοδολογιών στο Παρίσι. Πώς όλοι αυτοί οι άνθρωποι, ο Ζερβός, ο Πικάσο, ο Μπρετόν, ο Ζορζ-Ανρί Ριβιέρ, που ήταν ο διευθυντής του Εθνογραφικού Μουσείου του Τροκαντερό, συγχρωτίζονται και κινούνται σε ένα κοινό, ενιαίο πεδίο, όπου τέχνη και επιστήμη λειτουργούν σαν συγκοινωνούντα δοχεία, χωρίς στεγανά και αυστηρά όρια ανάμεσά τους».
Η έκθεση αποτελείται από ένα «Προοίμιο», που δεν είναι άλλο από το εμβληματικό «Αόρατο αντικείμενο» του Αλμπέρτο Τζιακομέτι, και από τέσσερις θεματικές ενότητες-«Αστερισμούς». Ο Τζιακομέτι δημιούργησε το περίφημο γλυπτό, το οποίο απεικονίζει μια γυναίκα που κρατάει ένα αόρατο αντικείμενο, αφότου μελέτησε τα αφρικανικά τεχνουργήματα αλλά και την κυκλαδική τέχνη. Άλλωστε, παρουσιάζονται και σχέδιά του από κυκλαδικά ειδώλια που είδε στο Λούβρο. Οι τέσσερις «Αστερισμοί» είναι οι εξής:
• Έδαφος/Πεδίο. Προερχόμενος από το λεξιλόγιο της εθνογραφίας, ο όρος «έδαφος/πεδίο» είναι η διαδικασία συλλογής αντικειμένων ως ιχνών/τεκμηρίων ανθρώπινης δραστηριότητας.
• Ανασκαφές. Ο όρος «ανασκαφή» είναι δανεισμένος από την αρχαιολογία: οι ανασκαφές προχωρούν κάθετα, διασχίζοντας στρώματα σε ένα λαβυρινθώδες ταξίδι μέσα στον χρόνο ή στο ασυνείδητο.
• Εξαίσια Πτώματα. Ο όρος «εξαίσιο πτώμα» («cadavre exquis») προέρχεται από τον χώρο της τέχνης, και πιο συγκεκριμένα από τον υπερρεαλισμό, και αναφέρεται στο κολάζ ή το μοντάζ τυχαίων παραθέσεων λέξεων ή εικόνων.
• Διπλό Μουσείο. Η έκφραση «διπλό μουσείο» προέρχεται από τις μουσειογραφικές αναζητήσεις του Μεσοπολέμου και επινοήθηκε στη διάσκεψη της Μαδρίτης το 1936, που διοργανώθηκε από το Ινστιτούτο Πνευματικής Συνεργασίας.
Η έκθεση, η οποία παρουσιάζεται στην αίθουσα Marc Ladreit de Lacharrière, διαρκεί έως τις 22 Ιουνίου.
