Σημαντικά νέα στοιχεία για τη μακραίωνη ιστορική και πολιτισμική εξέλιξη της Ιθάκης αναδεικνύει το ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων στη μείζονα αρχαιολογική θέση του Αγίου Αθανασίου - Σχολής Ομήρου, στο βόρειο τμήμα του νησιού, όπως ανακοίνωσε το υπουργείο Πολιτισμού.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι αρχαιότερες μαρτυρίες ανθρώπινης δραστηριότητας στην θέση χρονολογούνται στην Τελική Νεολιθική φάση (ύστερη 5η/4η χιλιετία π.Χ.), ενώ ενδιαφέρον παρουσιάζει η ακέραιη υπόγεια κρήνη/δεξαμενή στο χώρο η οποία χρονολογείται στην Μυκηναϊκή ανακτορική φάση.
Η θέση, γνωστή ήδη από τον 19ο αιώνα ως «Σχολή Ομήρου», εντοπίζεται στις ανατολικές υπώρειες της Εξωγής, σε περιοχή πλούσια σε υδάτινους πόρους.
Στο κέντρο της δεσπόζει ένας ογκώδης βραχώδης σχηματισμός, ενώ οι αρχαιότητες εκτείνονται σε δύο διαμορφωμένα άνδηρα, ενωμένα με λαξευτές κλίμακες, καθώς και σε χαμηλότερα σημεία του χώρου. Στο Άνω Άνδηρο ξεχωρίζει το υπόλειμμα ενός ελληνιστικού πύργου (3ος αι. π.Χ.), ενώ στο Κάτω Άνδηρο κυριαρχεί ένα μεγάλο ορθογώνιο κτίσμα.
Ιθάκη: Από τη Νεολιθική μέχρι τη Ρωμαϊκή περίοδο
Οι αρχαιότερες ενδείξεις ανθρώπινης παρουσίας χρονολογούνται στην Τελική Νεολιθική (ύστερη 5η – 4η χιλιετία π.Χ.), με ευρήματα όπως δεκάδες πυριτολιθικά εργαλεία και εκατοντάδες θραύσματα αγγείων. Από την Εποχή του Χαλκού, έχουν εντοπισθεί δεκάδες θραύσματα που προέρχονται από περίπου 30 διαφορετικά αγγεία του ύστερου 14ου και 13ου αι. π.Χ.
Εξαιρετικού ενδιαφέροντος είναι η ύπαρξη μιας υπόγειας κρήνης/δεξαμενής με εκφορική τοιχοποιία από μεγάλους λίθους — μία από τις ελάχιστες γνωστές του είδους. Η κατασκευή, σε συνδυασμό με ευρήματα Υστερομυκηναϊκής κεραμικής (όπως κύλικες), ενισχύει την υπόθεση ότι χρονολογείται στη μυκηναϊκή ανακτορική περίοδο, όπως είχε ήδη προτείνει η προηγούμενη ερευνητική ομάδα.
Η μυκηναϊκή εγκατάσταση της Σχολής Ομήρου φαίνεται ότι εξυπηρετούσε στρατηγικές λειτουργίες, όπως η εποπτεία λιμένων και γαιών, αλλά και η διαχείριση των πλούσιων υδάτινων πόρων της περιοχής. Η θέση εντάσσεται σε ένα πλέγμα 7-8 μυκηναϊκών εγκαταστάσεων της βορειοδυτικής Ιθάκης, προσδιορίζοντας πιθανώς τον πυρήνα του κατά παράδοση «Οδυσσειακού» αστικού κέντρου κατά τους 14ο–13ο αι. π.Χ.
Στους ιστορικούς χρόνους, ο κύριος όγκος κεραμικής χρονολογείται στην Ελληνιστική και πρώιμη Ρωμαϊκή περίοδο (έως 1ο–2ο αι. μ.Χ.), με αρκετά όστρακα μεγάλων αγγείων και οκτώ θραύσματα περιρραντηρίων, που παραπέμπουν στη χρήση του χώρου ως ιερού.
Ιθάκη: Επιγραφικά ευρήματα με το όνομα του Οδυσσέα
Ανάμεσα στα κινητά ευρήματα ξεχωρίζουν 34 θραύσματα πήλινων αναθημάτων, δεκάδες αγνύθες, ένας μικρός θησαυρός χρυσών κοσμημάτων και άλλα αντικείμενα από χαλκό, καθώς και περισσότερα από 100 νομίσματα ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων (3ος αι. π.Χ. – 2ος αι. μ.Χ.), που τεκμηριώνουν σταθερή επισκεψιμότητα στον χώρο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν 14 ενσφράγιστες κεραμίδες, με επιγραφές στα ελληνικά και λατινικά. Σε μία διακρίνεται το γράμμα «Δ», ενδεχομένως συντομογραφία για τη λέξη «δημοσία», ενώ άλλη φέρει τα κατοπτρικά γράμματα «ΔΗ», πιθανή ένδειξη δημόσιας ιδιοκτησίας. Δύο κεραμίδες διασώζουν το όνομα του Απόλλωνα Αγυιέως, μαρτυρώντας τοπική λατρεία.
Ξεχωρίζει, όμως, επιγραφή σφραγισμένη με το όνομα [ΟΔ]ΥCCEOC (σε γενική πτώση), και ακόμη μία εγχάρακτη αφιέρωση με το πιθανό όνομα του ήρωα στη δοτική (ΟΔΥC[CEI), πιθανώς προσφορά προσκυνητή.
Τα νέα ευρήματα έρχονται να συμπληρώσουν παλαιότερες μαρτυρίες, όπως η εγχάρακτη επιγραφή ΕΥΧΗΝ ΟΔΥCCΕΙ σε πήλινο προσωπείο από το Σπήλαιο του Όρμου της Πόλης, αναδεικνύοντας τη διαχρονική λατρεία του Οδυσσέα στη βορειοδυτική Ιθάκη.
Ιθάκη: Το Οδύσσειον στη Σχολή Ομήρου
Η νέα ανάλυση των δεδομένων επιτρέπει με ασφάλεια την ταύτιση του ελληνιστικού μνημειακού συγκροτήματος με το Οδυσσείον της Ιθάκης, στο οποίο αναφέρεται ψήφισμα του δήμου των Ιθάκων του 207 π.Χ. από τη Μαγνησία της Μικράς Ασίας [IG IX 12 4, 1729].
Το Οδυσσείον, που πιθανόν περιλάμβανε ιερό ή ηρώο αφιερωμένο στον Οδυσσέα και φιλοξενούσε τους σχετιζόμενους αγώνες («Οδύσσεια»), έχει αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης ήδη από τη δεκαετία του 1930.
Σήμερα, με βάση τη συνδυαστική αξιολόγηση αρχιτεκτονικών, κεραμικών και επιγραφικών ευρημάτων, τεκμηριώνεται η ύπαρξη δημόσιου μνημειακού συγκροτήματος με σημαντικό ρόλο στον θρησκευτικό, κοινωνικό και ίσως πολιτικό βίο των Ιθακησίων στους ελληνιστικούς και πρώιμους ρωμαϊκούς χρόνους — με πιθανή προσκυνηματική ακτινοβολία.
Δήμος Ιθάκης: Είμαστε έτοιμοι να χρηματοδοτήσουμε ανασκαφές
Σε ανακοίνωσή του ο δήμαρχος Ιθάκης Διονύσης Στανίτσας αναφέρει πως ο δήμος πρόκειται να καταβάλει «κάθε δυνατή προσπάθεια» για την προστασία, την ανάδειξη και την προβολή των ευρημάτων, ενώ αποκάλυψε πως είναι έτοιμος να χρηματοδοτήσει ανασκαφές στην περιοχή.
Η ανακοίνωση του δήμου Ιθάκης
Με ιδιαίτερη χαρά και υπερηφάνεια διαβάσαμε το Δελτίο Τύπου του Υπουργείου Πολιτισμού που αφορά την ανακάλυψη σημαντικών αρχαιολογικών ευρημάτων απο τον αρχαιολογικό χώρο της σχολής Ομήρου.
Το πρόγραμμα εξελίσσεται από το 2018 και περιλαμβάνει την διαχείριση, περαιτέρω τεκμηρίωση και προβολή των ευρημάτων από την συστηματική ανασκαφή (1994-2011), υπό την αείμνηστη Αν. Καθηγήτρια Λίτσα Κοντορλή-Παπαδοπούλου και τον Ομότιμο Καθηγητή Αθανάσιο Παπαδόπουλο. Υπεύθυνος του νέου προγράμματος είναι ο Ομότ. Καθηγητής Γιάννος Γ. Λώλος, ενώ κύρια συμβολή στις ερευνητικές εργασίες έχει η Χριστίνα Μαραμπέα, Δρ. Αρχαιολογίας του Πανεπ. Ιωαννίνων με ολική χρηματοδότηση απο το Δήμο Ιθάκης με 120.000,00 ευρω και χάρις σε ευγενή χρηματική δωρεά του ζεύγους Δρος Δ. Γ. Αποστολοπούλου και Δρος Α. Παΐζη-Αποστολοπούλου, Ομότ. Διευθυντών Ερευνών του Ε.Ι.Ε. Σ.με την βοήθεια της Δημοτικής Έπιτροπής για την Ανάδειξη της Ομηρικής Ιθάκης<<Δημήτρης Παιζης Δανιάς>> με Πρόεδρο τον Ιωάννη Καρατζή.
Η Δημοτική Αρχή, σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορία Αρχαιοτήτων Κεφαλονιας-Ιθάκης και το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων θα καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για την προστασία, την ανάδειξη και την προβολή των ευρημάτων, με σεβασμό στην πολιτιστική μας κληρονομιά.
Παράλληλα, σχεδιάζεται η διοργάνωση επιστημονικών και ενημερωτικών εκδηλώσεων, ώστε να δοθεί η δυνατότητα στους πολίτες και τους επισκέπτες να ενημερωθούν για την σπουδαιότητα των ανακαλύψεων αυτών.
Ο Δήμος μας είναι πλέον έτοιμος να χρηματοδοτήσει Αρχαιολογικές Ανασκαφές στον Αρχαιολογικό χώρο της Σχολής Ομήρου.
Η Ιθάκη συνεχίζει να μας εμπνέει και να μας εκπλήσσει. Η γη της μιλάει και μας θυμίζει την ανεκτίμητη αξία της ιστορίας και της παράδοσής μας.
Ιθάκη: Το ερευνητικό πρόγραμμα
Το πρόγραμμα, που βρίσκεται σε εξέλιξη από το 2018, περιλαμβάνει τη διαχείριση, τεκμηρίωση και προβολή των ευρημάτων της συστηματικής ανασκαφής των ετών 1994–2011, υπό την αείμνηστη Αναπλ. Καθηγήτρια Λίτσα Κοντορλή-Παπαδοπούλου και τον Ομότιμο Καθηγητή Αθανάσιο Παπαδόπουλο. Επιστημονικός υπεύθυνος του νέου εγχειρήματος είναι ο Ομότιμος Καθηγητής Γιάννος Γ. Λώλος, με καθοριστική συμβολή της Δρος Αρχαιολογίας Χριστίνας Μαραμπέα.
Το Πρόγραμμα Βόρειας Ιθάκης ξεκίνησε την περίοδο 2018–2022 στο πλαίσιο Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτιστικής Ανάπτυξης (Δήμος Ιθάκης, Εφορεία Αρχαιοτήτων Κεφαλληνίας και Ιθάκης, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Περιφέρεια Ιονίων Νήσων), με την ουσιαστική υποστήριξη του Δημάρχου Ιθάκης, κ. Διονυσίου Στανίτσα. Σήμερα συνεχίζεται εντατικά, μέσω της Επιτροπής Ερευνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, χάρη σε δωρεά των Δρ. Δ. Γ. Αποστολοπούλου και Δρ. Α. Παΐζη-Αποστολοπούλου, Ομότιμων Διευθυντών Ερευνών του ΕΙΕ.
Στην ερευνητική ομάδα συμμετέχουν, εκτός των Γ. Γ. Λώλου (Επιστημονικός Υπεύθυνος) και Χρ. Μαραμπέα, οι αρχαιολόγοι Δρ. Στ. Οικονομίδης, Δρ. Κ.-Α. Τσώνος και Δ. Συρμαλής (Μ.Δ.Ε.), η συντηρήτρια Δρ. Ευ. Καρδαρά, ο Χρ. Βαποράκης (σύμβουλος συντήρησης), η χημικός Θ. Δεληγιάννη, ο αρχιτέκτων Δ. Σκυργιάννης, ο πολιτικός μηχανικός Κ. Γκανάς και η φιλόλογος Ά. Νοτιά.
Για ειδικές μελέτες συνεργάζονται η Κ. Λιάμπη (Ομότ. Καθηγήτρια Αρχαίας Ιστορίας), η Α. Βλαχοπούλου (τ. Αν. Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας), ενώ συμβουλευτικά συνδράμει ο Χ. Κριτζάς, Επίτιμος Διευθυντής του Επιγραφικού Μουσείου.
