Το 1986, σε ένα σπίτι στο Greenpoint της Νέας Υόρκης, ο Κιθ Χάρινγκ κάθισε με μερικές μπίρες και ζωγράφισε ένα παιδικό κρεβάτι. Δεν ήταν παραγγελία, δεν ήταν έργο για γκαλερί, δεν ήταν χειρονομία ενός καλλιτέχνη που ήξερε ήδη ότι η αγορά θα τον κυνηγά για δεκαετίες. Ήταν το παλιό κρεβάτι του παιδικού φίλου του, του Κέρμιτ Όσβαλντ, που το είχε φέρει από το πατρικό του επειδή εκείνος και η έγκυος σύζυγός του δεν είχαν χρήματα για καινούργιο.
Ο Όσβαλντ το έβαψε κίτρινο. Ο Χάρινγκ ήρθε από πάνω και έκανε τα υπόλοιπα: σκυλιά, φιγούρες, το χρώμα και την παιδική ενέργεια που αναγνωρίζει κανείς αμέσως στα έργα του. Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες αργότερα, αυτό το κρεβάτι βρίσκεται ανάμεσα στα 20 έργα από τη συλλογή του Όσβαλντ που παρουσιάζονται στην έκθεση Haring’s House: Works From the Collection of Kermit Oswald στη Sotheby’s της Νέας Υόρκης, πριν βγουν σε δύο δημοπρασίες στις 14 και 15 Μαΐου.
Το πιο εντυπωσιακό αντικείμενο της πώλησης δεν είναι απαραίτητα το ακριβότερο. Το μεγάλο κομμάτι της δημοπρασίας είναι ένα αυτοπορτρέτο του 1985, ένα από τα μόλις έξι που ζωγράφισε ο Χάρινγκ σε καμβά, με εκτίμηση 3 έως 5 εκατομμύρια δολάρια. Το παιδικό κρεβάτι εκτιμάται στις 250.000 έως 350.000 δολάρια. Όμως η δύναμή του βρίσκεται αλλού: στο ότι δεν δείχνει τον Χάρινγκ μόνο ως εικόνα της Νέας Υόρκης των 80s, της AIDS ακτιβιστικής μνήμης, του downtown μύθου και της ποπ αναγνωρισιμότητας. Τον δείχνει ως φίλο που μπήκε σε ένα σπίτι και ζωγράφισε κάτι για ένα μωρό.
Ο Κέρμιτ Όσβαλντ γνώριζε τον Χάρινγκ από τότε που ήταν πέντε ετών. Μεγάλωσαν στο Κούτσταουν της Πενσιλβάνια, περνούσαν σημειώματα στην εκκλησία, έκαναν ποδήλατο, έπαιζαν μπέιζμπολ, μοίραζαν εφημερίδες. Ο χαμένος στον πρωινό τους αγώνα πλήρωνε το παγωτό. Πριν ο Χάρινγκ γίνει φίλος του Άντι Γουόρχολ, του Ρόμπερτ Μέιπλθορπ και του Ζαν-Μισέλ Μπασκιά, ήταν ένα παιδί που ζωγράφιζε με τον φίλο του και έβλεπε παντού υλικό για εικόνες.
Μία από τις ιστορίες που αφηγείται ο Όσβαλντ έχει σχεδόν προφητική απλότητα. Στο λύκειο, σε ένα χωράφι της περιοχής, ένα πεσμένο σιλό έμοιαζε στον Χάρινγκ με αερόπλοιο. Ένα βράδυ πήγαν και ζωγράφισαν επάνω του το λογότυπο της Goodyear. Δεν ήταν ακόμα η Νέα Υόρκη, ούτε το μετρό, ούτε τα γρήγορα λευκά σχέδια πάνω στις μαύρες επιφάνειες των διαφημιστικών πάνελ. Ήταν η επαρχία, η αγροτική Αμερική, και ένα παιδί που ήδη έβλεπε τα πράγματα ως επιφάνειες έτοιμες να ξυπνήσουν.
Ο Όσβαλντ δίνει και ένα μικρό κλειδί για να διαβαστεί ο Χάρινγκ αλλιώς: «Ο Κιθ ήταν παιδί που μοίραζε εφημερίδες». Για εκείνον, τα ατιτλοφόρητα έργα του Χάρινγκ δεν πρέπει να διαβάζονται μόνο ως σύμβολα αλλά και δίπλα στην ημερομηνία τους. Οι ειδήσεις, οι τίτλοι, η επικαιρότητα, το χαρτί, η αίσθηση ότι ο κόσμος συμβαίνει τώρα, ήταν μέρος της πρώτης του ύλης.
Αυτό φωτίζει και μια πλευρά του Χάρινγκ που συχνά κρύβεται πίσω από την αμεσότητα της εικόνας του. Τα μωρά που ακτινοβολούν, οι σκύλοι που γαβγίζουν, οι φιγούρες που χορεύουν ή πέφτουν, δεν είναι μόνο ένα οπτικό αλφάβητο εύκολο να αναπαραχθεί σε αφίσες, μπλουζάκια και μουσειακά αντικείμενα. Είναι εικόνες που βγήκαν από έναν άνθρωπο συντονισμένο με τον θόρυβο της πόλης, με την είδηση της ημέρας, με την αίσθηση ότι η πολιτική, η επιθυμία, ο φόβος και η χαρά περνούν από το σώμα πριν γίνουν λόγος. Σήμερα, λέει ο Όσβαλντ, ο Χάρινγκ θα ήταν σίγουρα ένας μανιακός της ενημέρωσης, ίσως και ένας blogger.
Οι δύο φίλοι μετακόμισαν στη Νέα Υόρκη το 1978 για να σπουδάσουν στο School of Visual Arts. Ο Όσβαλντ, γιος ξυλουργού, έφτιαξε το εργαστήριο στο στούντιο του Χάρινγκ, κατασκεύαζε κορνίζες, εγκαθιστούσε εκθέσεις, του έμαθε να δουλεύει με το ξύλο. Κάποια ξύλινα ανάγλυφα έργα της δημοπρασίας, ανάμεσά τους και μια πρώιμη εκδοχή του μοτίβου της σκάλας, δεν θα υπήρχαν με τον ίδιο τρόπο χωρίς αυτή τη χειρωνακτική, σχεδόν αόρατη συνεργασία.
Το 1985, όταν η φήμη του Χάρινγκ είχε πια εκραγεί, εκείνος κάλεσε τον Όσβαλντ στο στούντιο και του είπε να διαλέξει όποιο έργο ήθελε. Ο Όσβαλντ διάλεξε το αυτοπορτρέτο όπου ο Χάρινγκ εμφανίζεται με το κεφάλι του πάνω σε σώμα σφίγγας. Οι δυο τους αποκαλούσαν τη φήμη «τίγρη». Νομίζεις ότι θα ανέβεις πάνω της και θα την οδηγήσεις, αλλά όταν συμβεί, το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να κρατηθείς.
Εκείνη η τίγρη δεν ήταν μόνο η καλλιτεχνική επιτυχία. Ήταν τα εγκαίνια, οι γνωριμίες, οι συλλέκτες, οι φωτογραφίες, η ταχύτητα με την οποία ένα παιδί από την Πενσιλβάνια έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα της Νέας Υόρκης. Ο Όσβαλντ δεν θέλησε να ανέβει στην τίγρη. Δεν είδε ποτέ τη σχέση τους ως ανταγωνισμό. «Δεν ανταγωνίζεσαι τους φίλους σου», λέει. Κι αυτή η φράση ακούγεται σχεδόν παλιομοδίτικη σήμερα, σε έναν κόσμο όπου ακόμη και η φιλία μπορεί να γίνει κεφάλαιο, αφήγηση, πρόσβαση ή μικρή ιδιοκτησία πάνω στη λάμψη του άλλου.
Η φιλία τους πέρασε και από εκεί όπου οι δημόσιες αφηγήσεις συνήθως γίνονται άβολες. Ο Όσβαλντ έμαθε ότι ο Χάρινγκ ήταν γκέι όταν ήταν ακόμη έφηβοι. Δεν το αντιμετώπισε ως έκπληξη. Μιλά για τον σύντροφο του Χάρινγκ, τον DJ Juan Dubose, για τη μουσική της εποχής, για τα mixtapes που του έδινε ο φίλος του, για τους Talking Heads και τη house ενέργεια που περνούσε μέσα από τη ζωή του.
Ο γιος του Όσβαλντ είναι επίσης γκέι. Ο Χάρινγκ ήταν νονός του. Κοιτάζοντας πίσω, ο Όσβαλντ νιώθει ότι ο φίλος του τον προετοίμαζε, με τον δικό του τρόπο, για κάτι που θα γινόταν αργότερα μέρος και της δικής του οικογένειας.
Ο Κιθ Χάρινγκ πέθανε στις 16 Φεβρουαρίου 1990, στα 31 του, από επιπλοκές που σχετίζονταν με το AIDS. Ο Όσβαλντ ήταν μαζί του την προηγούμενη μέρα. Ήταν επίσης εκείνος που, όταν ο Χάρινγκ ήταν πια πολύ άρρωστος, κάθισε με την οικογένειά του και τους είπε ότι ήταν οροθετικός. Δεν το αφηγείται σαν ηρωισμό. Το αφηγείται σαν μία από εκείνες τις πράξεις που αναλαμβάνει κανείς όταν η αγάπη έχει γίνει πρακτική ευθύνη.
Το ερώτημα γιατί πουλά τώρα αυτά τα έργα δεν έχει μια εύκολη, αποστομωτική απάντηση. Ο Όσβαλντ λέει ότι η σχέση του με τα έργα είναι βιωματική. Το έργο είναι το φυσικό αποτύπωμα μιας στιγμής, όχι η ίδια η στιγμή. Αυτό που αγαπά είναι η ανάμνηση ότι βρισκόταν στο δωμάτιο όταν πολλά από αυτά φτιάχνονταν. Η φράση του, «δεν κατέχεις την τέχνη, είσαι απλώς ο φύλακάς της», ακούγεται σχεδόν παράξενα καθαρή σε μια στιγμή όπου το παιδικό κρεβάτι ενός φίλου μπορεί να εκτιμηθεί σε εκατοντάδες χιλιάδες δολάρια.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο ανθρώπινη ένταση αυτής της ιστορίας. Τα υλικά του Χάρινγκ, θυμάται ο Όσβαλντ, ήταν συχνά ξύλα που έβρισκαν στον δρόμο, πράγματα πεταμένα, σχεδόν σκουπίδια. Τίποτα δεν ήταν πολύτιμο μέχρι να το κάνει κάποιος πολύτιμο. Αυτό ήταν το μαγικό του Χάρινγκ: έπαιρνε κάτι που δεν είχε κύρος και του έδινε ζωή, ρυθμό, δημόσια δύναμη.
Η δημοπρασία στη Sotheby’s μπορεί να προσθέσει άλλη μία σελίδα στην αγορά του Χάρινγκ. Η έκθεση, όμως, κάνει κάτι πιο λεπτό. Θυμίζει ότι πίσω από το σύμβολο υπήρχε ένας άνθρωπος που ζωγράφιζε για φίλους, έδινε ρούχα στον Όσβαλντ για να είναι καλοντυμένος στα εγκαίνια, άκουγε μουσική, διάβαζε τίτλους εφημερίδων, έφτιαχνε εικόνες από την καθημερινότητα πριν εκείνη προλάβει να γίνει ιστορία.
Αυτή η καθημερινότητα είναι που λείπει συχνά από τους μεγάλους μεταθανάτιους μύθους. Όσο πιο αναγνωρίσιμος γίνεται ένας καλλιτέχνης, τόσο πιο εύκολα η ζωή του μικραίνει σε εικονίδιο. Στην περίπτωση του Χάρινγκ, η εικόνα είναι πανίσχυρη: η Νέα Υόρκη, το μετρό, το AIDS, η ACT UP εποχή, το Pop Shop, ο Γουόρχολ, τα club, η τέχνη που πέρασε από τον δρόμο στο μουσείο χωρίς να χάσει εντελώς τον παλμό της. Η συλλογή του Όσβαλντ βάζει μέσα σε αυτόν τον μύθο κάτι χαμηλότερο και πιο συγκινητικό: δωμάτια, εργαστήρια, ξύλα, παρέες, ένα παλιό κρεβάτι από μια σοφίτα, έναν φίλο που ήταν εκεί πριν από όλους.
Ο Όσβαλντ λέει ότι η Νέα Υόρκη θα ήταν διαφορετική αν ο Χάρινγκ και τόσοι άλλοι καλλιτέχνες, χορευτές και μουσικοί εκείνης της γενιάς είχαν ζήσει. Είναι μια απλή σκέψη, αλλά ανοίγει όλο το κενό που άφησε η επιδημία του AIDS στην τέχνη, στην πόλη, στις φιλίες, στα σώματα που δεν πρόλαβαν να γεράσουν. Δεν χάθηκαν μόνο έργα που δεν έγιναν. Χάθηκαν σπίτια, συζητήσεις, καβγάδες, έρωτες, μελλοντικές συνεργασίες, άνθρωποι που θα άλλαζαν την πόλη απλώς συνεχίζοντας να υπάρχουν μέσα της.
Το κίτρινο παιδικό κρεβάτι, με τα σκυλιά και τις φιγούρες του, δεν διορθώνει τίποτα από αυτά. Αλλά κρατά κάτι που η αγορά δεν μπορεί να εξηγήσει πλήρως: την ανάμνηση ενός καλλιτέχνη που, πριν γίνει ακριβός, ήταν παρών. Και ίσως αυτός είναι ο πιο ήσυχος τρόπος να επιστρέφει ο Κιθ Χάρινγκ σήμερα.
Όχι μόνο ως παγκόσμιο σύμβολο, αλλά ως ο φίλος που ήρθε ένα απόγευμα, ήπιε μερικές μπίρες και ζωγράφισε ένα κρεβάτι για ένα παιδί που ερχόταν στον κόσμο.
με στοιχεία από Guardian
