Στη νέα αναταραχή στο Ιράν, ο Ρεζά Παχλαβί επιχειρεί ξανά να παρουσιαστεί ως πρόσωπο αναφοράς για όσους ζητούν αλλαγή καθεστώτος, σε μια στιγμή που δεν διακρίνεται οργανωμένη αντιπολίτευση με δομή και ενιαία εκπροσώπηση, ούτε στο εσωτερικό ούτε στη διασπορά.
Ο Παχλαβί είναι ο εξόριστος γιος του Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, του τελευταίου μονάρχη που κυβερνούσε τη χώρα πριν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Τότε, η μοναρχία ανατράπηκε και στη θέση της εγκαθιδρύθηκε η Ισλαμική Δημοκρατία. Ο ίδιος έφυγε από το Ιράν λίγο πριν από την πτώση του καθεστώτος του πατέρα του και ζει από τότε στο εξωτερικό.
Αναλυτές σημειώνουν ότι κυκλοφορούν ενδείξεις, κυρίως από τα συνθήματα στον δρόμο και τη συζήτηση στα κοινωνικά δίκτυα, πως η απήχησή του μπορεί να έχει αυξηθεί, όχι επειδή έχει χτίσει ένα συνεκτικό πολιτικό σχέδιο, αλλά επειδή πολλοί Ιρανοί δηλώνουν απογοητευμένοι και δεν βλέπουν εναλλακτικές. Ο Άλι Βαέζ, ειδικός για το Ιράν στο International Crisis Group, λέει στους Financial Times ότι τα τελευταία χρόνια ο Παχλαβί έχει δουλέψει συστηματικά την δημόσια εικόνα του, ενώ στο εσωτερικό της χώρας η απόγνωση αναζωπυρώνει σε κάποιους τη νοσταλγία για την περίοδο πριν από την επανάσταση του 1979.
Άλλοι, πάντως, προειδοποιούν ότι η πραγματική του δύναμη είναι αδύνατο να μετρηθεί και δεν υπάρχουν ενδείξεις πανεθνικής στήριξης. Σε μεγάλες πόλεις όπως η Τεχεράνη, πολλοί αντίπαλοι του καθεστώτος απορρίπτουν την ιδέα μιας επιστροφής στο παρελθόν και μιλούν για δημοκρατική αλλαγή με στόχο μια εκλεγμένη, ρεπουμπλικανική διακυβέρνηση.
Ο Παχλαβί, που αυτοπαρουσιάζεται ως «μεταβατικός ηγέτης», δεν διαθέτει οργανωμένο πολιτικό μηχανισμό. Για χρόνια δεχόταν κριτική ότι βρίσκεται μακριά από την ιρανική κοινωνία και στηρίζεται σε διάσπαρτους κύκλους μοναρχικών εντός και εκτός Ιράν. Ωστόσο, την ώρα που η Ισλαμική Δημοκρατία δέχεται ταυτόχρονα εσωτερικές πιέσεις και εξωτερική πίεση, οι υποστηρικτές του θεωρούν ότι μπορεί να αξιοποιήσει τη συγκυρία.
O Παχλαβί κάλεσε τους διαδηλωτές να φωνάξουν συγκεκριμένο σύνθημα
Στα μέσα της εβδομάδας, ο ίδιος κάλεσε μέσω διαδικτύου τους διαδηλωτές να φωνάξουν συντονισμένα συγκεκριμένο σύνθημα «ακριβώς» στις 8 το βράδυ, δύο συνεχόμενες ημέρες. Βίντεο που κυκλοφόρησαν έδειχναν μαζικές συγκεντρώσεις στην Τεχεράνη και αλλού, ενώ οι αρχές επέβαλαν εκτεταμένο μπλακάουτ στο διαδίκτυο, περιορίζοντας δραστικά την εικόνα προς τα έξω. Η Έλι Γκερανμαγέχ από το European Council on Foreign Relations λέει ότι, παρότι οι κινητοποιήσεις θα γίνονταν έτσι κι αλλιώς, παρατηρήθηκε σε κάποιες περιπτώσεις μεγαλύτερη συμμετοχή και ακούστηκαν συνθήματα με το όνομά του. Προσθέτει όμως ότι, με το διαδίκτυο κομμένο, είναι εξαιρετικά δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς τι οφείλεται ειδικά σε εκείνον.
Η ίδια σημειώνει ότι ο Παχλαβί ενισχύεται επικοινωνιακά και από ιρανικά τηλεοπτικά δίκτυα του εξωτερικού που παρακολουθούνται μέσα στη χώρα, παρά το ότι η Τεχεράνη τα αντιμετωπίζει ως αντίπαλα. Ταυτόχρονα, υπενθυμίζει ότι το Ιράν είναι χώρα 90 εκατομμυρίων και πολλοί στο εσωτερικό εξακολουθούν να πιέζουν για «εγχώρια» δημοκρατική αλλαγή, πέρα από πρόσωπα της διασποράς.
Το καθεστώς, από την άλλη, έχει αποτρέψει συστηματικά τη δημιουργία οργανωμένης εσωτερικής αντιπολίτευσης, με συλλήψεις ακτιβιστών, επικριτών και ακόμη και πρώην υποστηρικτών που αποστασιοποιήθηκαν. Στη διασπορά, οι ανταγωνιστικές φωνές παραδοσιακά αποδυνάμωναν κάθε προσπάθεια ενιαίας εκπροσώπησης. Παρ’ όλα αυτά, αναλυτές λένε ότι σήμερα ο Παχλαβί είναι, με διαφορά, το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο της εξόριστης αντιπολίτευσης.
Στους δρόμους ακούγονται σταθερά αντικαθεστωτικά συνθήματα, όπως «θάνατος στον δικτάτορα», με αναφορά στον ανώτατο ηγέτη Αγιατολά Αλί Χαμενεΐ. Σε ορισμένες περιοχές εμφανίστηκαν και φιλομοναρχικά συνθήματα, όπως «ζήτω ο σάχης» και «ο Παχλαβί θα επιστρέψει», με αναφορές ότι η στήριξη είναι πιο έντονη σε δυτικές και νότιες επαρχίες όπου ιστορικά υπήρχε ισχυρότερη απήχηση της δυναστείας.
Η Τεχεράνη επαναφέρει και το επιχείρημα της «ξένης ανάμειξης». Ο Χαμενεΐ κατηγόρησε τους διαδηλωτές ότι λειτουργούν για λογαριασμό του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος έχει δηλώσει ότι οι ΗΠΑ θα στηρίξουν τους διαδηλωτές αν υπάρξει καταστολή. Στο ίδιο φόντο, παραμένει η ένταση με το Ισραήλ και η ανησυχία για νέα χτυπήματα, κάτι που επιτείνει την αβεβαιότητα.
Η σχέση του Παχλαβί με το Ισραήλ μπορεί να λειτουργήσει και ως βαρίδι, λένε αναλυτές, υπενθυμίζοντας ότι είχε συναντήσει τον Μπενιαμίν Νετανιάχου σε επίσκεψή του το 2023. Ο ίδιος ο Τραμπ εμφανίστηκε επιφυλακτικός όταν ρωτήθηκε αν θα τον συναντούσε, περιγράφοντας τον ως «συμπαθή», αλλά είπε ότι δεν είναι βέβαιο πως θα ήταν σωστό σε αυτή τη φάση.
Ο Βάλι Νασρ, καθηγητής στο Johns Hopkins SAIS και πρώην αξιωματούχος των ΗΠΑ, λέει ότι ο Παχλαβί μπορεί να βοηθήσει να μετατοπιστεί η συζήτηση από καθαρά οικονομικά αιτήματα προς το ερώτημα «ποια είναι η εναλλακτική». Ταυτόχρονα, αμφισβητεί ότι έχει ερείσματα για να παίξει ρόλο σε μια μετάβαση, αν το καθεστώς κλονιστεί σοβαρά. Εκτιμά ότι σε ένα ακραίο σενάριο κρίσης, πιο πιθανή είναι μια κίνηση «εκ των έσω», ακόμη και ένα είδος πραξικοπήματος, παρά κατάρρευση των Φρουρών της Επανάστασης.
Στο παρασκήνιο παραμένει και η πιο οργανωμένη εξόριστη δύναμη, οι Μουτζαχεντίν-ε Χαλκ (MEK), που όμως είναι βαθιά αντιδημοφιλής στο Ιράν λόγω του παρελθόντος της, σύμφωνα με τους Financial Times. Ο Μεχρζάντ Μπορουτζερντί, καθηγητής στο Missouri University of Science and Technology, περιγράφει το καθεστώς ως πιο αδύναμο οικονομικά, περιφερειακά και στρατιωτικά από άλλες στιγμές, αλλά βλέπει «παράλυση» και στην αντιπολίτευση. Παρότι ο Παχλαβί είναι το πιο αναγνωρίσιμο όνομα, λέει, δεν έχει καταφέρει να ενώσει τις διαιρέσεις της εξόριστης αντιπολίτευσης, που παραμένουν βαθιές.
Με πληροφορίες από Financial Times
