Η «ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ΑΦΙΕΡΩΣΗ» δεν είναι μόνο το τελευταίο κείμενο που έγραψε και δημοσίευσε η Μάτση Χατζηλαζάρου αλλά και ένα από τα πιο όμορφα ποιήματα που έχουν γραφτεί ποτέ, μια εξαίσια ωδή στη γραφή και την ερωτική συνθήκη.
Ο Χρήστος Δανιήλ, που ασχολείται εδώ και χρόνια με το έργο της ποιήτριας, μόλις εξέδωσε τη μέλετη Όλα δεν τα ‘χω πει - Η «Αντίστροφη Αφιέρωση» της Μάτσης Χατζηλαζάρου από τις εκδόσεις Άγρα, η οποία, όπως μας εξηγεί, «εστιάζει στο ποιητικό της έργο και συγκεκριμένα στο τελευταίο σημαντικό ποιητικό κείμενο που έγραψε και δημοσίευσε η ίδια λίγο πριν από τον θάνατό της, την “Αντίστροφη Αφιέρωση”», προσθέτοντας πως «το βιβλίο επιχειρεί μια πολυπρισματική, αναλυτική (σε επίπεδο στίχων αλλά και λέξεων) αλλά και συνθετική προσέγγιση στο ποίημα αυτό. Ένα βιβλίο για ένα ποίημα, μία μελέτη για την ποίηση και την ποιητική της Μάτσης Χατζηλαζάρου».
Για τη Μάτση ο Ανδρέας Εμπειρίκος υπήρξε ο εραστής και σύντροφος, ο τρίτος της σύζυγος, ο ψυχαναλυτής-ερμηνευτής της, ο μύστης της στον ποιητικό χώρο και τον υπερρεαλισμό, ο αποδέκτης πολλών ποιημάτων της, ο άνθρωπος που τη φέρνει σε μια διαρκή κατάσταση μετεωρισμού: την εκριζώνει.
Εξηγώντας μας όλο το χρονικό της πολυετούς ενασχόλησής του, ο Χρήστος Δανιήλ ομολογεί πως το ταξίδι ξεκίνησε «χωρίς πολλή σκέψη και προγραμματισμό», όταν, έχοντας τελειώσει τη διδακτορική του διατριβή –που εξετάζει τις σχέσεις των Ελλήνων υπερρεαλιστών με το δημοτικό τραγούδι–, αποφάσισε να ασχοληθεί με κάτι που πραγματικά αγαπούσε:
«Έφηβος ακόμη, είχα διαβάσει τη συνέντευξη της Μάτσης στον Στάθη Τσαγκαρουσιάνο στην “Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία” και ομολογώ ότι είχα εντυπωσιαστεί», δηλώνει, εξηγώντας πως όλα ξεκίνησαν από αυτήν τη συνέντευξη, κάτι που συνιστά στιγμή αφετηρίας και του βιβλίου.
«Την ποίησή της τη γνώρισα αργότερα, στα φοιτητικά μου χρόνια και τη διδασκαλία του Γιάννη Δάλλα. Ξεκίνησα, λοιπόν, την έρευνα, έψαξα αρχειακό υλικό, συνομίλησα με φίλες της, που τότε ήταν ακόμη εν ζωή, ξαναδιάβασα ό,τι είχε γραφτεί γι΄ αυτή –δεν ήταν άλλωστε και τόσα πολλά έως τότε– και εντελώς αβίαστα συγκεντρώθηκε το υλικό που στη συνέχεια αποτέλεσε τον τόμο …Ιούς, Μανιούς, ίσως και Aqua Marina, Μάτση Χατζηλαζάρου, η πρώτη Ελληνίδα υπερρεαλίστρια, στις εκδόσεις Τόπος το 2011, με τη φροντίδα και επιμέλεια του Άρη Μαραγκόπουλου.
Χάρη σε αυτό το βιβλίο γνωρίστηκα με τον Λεωνίδα Εμπειρίκο, τον γιο του Ανδρέα και διαχειριστή του αρχείου του πατέρα του, ο οποίος και μου εμπιστεύτηκε τα γράμματα της Μάτσης προς αυτόν. Έτσι λίγο αργότερα, το 2013, βγήκε στις εκδόσεις Άγρα, με επιμέλεια και σχεδιασμό του Σταύρου Πετσόπουλου, το Γράμματα από το Παρίσι στον Ανδρέα Εμπειρίκο (1946-1947) και άλλα ανέκδοτα ποιήματα και πεζά της ίδιας περιόδου, με το οποίο, θέλω να πιστεύω, φωτίστηκε μια άγνωστη έως τότε περίοδος της δημιουργίας της: τα πρώτα χρόνια της διαμονής της στο Παρίσι, η ένταξή της στους εκεί καλλιτεχνικούς κύκλους, η συνάντησή της με τους Αντρέ Μπρετόν και Πάμπλο Πικάσο, αλλά και αναδείχθηκε η πολυεπίπεδη και πολυσύνθετη σχέση της με τον Ανδρέα Εμπειρίκο».
Αναμφίβολα η «Αντίστροφη αφιέρωση – dédicace à rebours» συνιστά την κορύφωση της ποίησης της Μάτσης Χατζηλαζάρου. Ωστόσο, όπως εξηγεί ο ίδιος στο βιβλίο, το ποίημα μάλλον δεν είναι τόσο αυθόρμητο όσο φαίνεται και όσο η ίδια ισχυριζόταν.
«Ας μη συγχέουμε το αυθόρμητο στην έμπνευση με την αυτόματη γραφή των υπερρεαλιστών, αυτήν τη μόνιμη πηγή παρεξηγήσεων, όπως χαρακτηριστικά σημείωνε ένας άλλος σημαντικός Έλληνας υπερρεαλιστής, ο Έκτορας Κακναβάτος», σχολιάζει χαρακτηριστικά ο Δανιήλ.
«Οι υπερρεαλιστές είχαν εγκαταλείψει την αυτόματη γραφή από τα πρώτα κιόλας χρόνια της εμφάνισής τους. Τα γραπτά τους, λόγω της κυριαρχίας της συνειρμικής ή/και της ψυχαναλυτικής λειτουργίας, μπορεί να δίνουν την εντύπωση της αυθόρμητης ή και της αυτοματικής γραφής (ειδικά η “Αντίστροφη Αφιέρωση” στην οποία η Μάτση καταργεί σε κάποια σημεία τη σύνταξη και τη γραμματική), αποτελούν όμως προϊόντα συστηματικής επεξεργασίας.
Στο αρχείο της Μάτσης Χατζηλαζάρου διασώζονται χειρόγραφά της με δοκιμές, δεύτερες, τρίτες και τέταρτες γραφές του ίδιου ποιήματος, τα οποία και μαρτυρούν τη βάσανο της γραφής. Στην “Αντίστροφη Αφιέρωση” η Μάτση υιοθετεί τρόπους έκφρασης που είχε χρησιμοποιήσει και στην πρώτη της συλλογή, ενώ ταυτόχρονα αξιοποιεί μέσα και τεχνικές που είχε αναπτύξει στη συνέχεια της ποιητικής της πορείας. Με άλλα λόγια, η “Αντίστροφη Αφιέρωση” λειτουργεί ως συμπύκνωση, κορύφωση και επιστέγασμα ολόκληρης της ποιητικής της παραγωγής».
Η ίδια, πάντως, στη συνέντευξη με τον Τσαγκαρουσιάνο είχε ισχυριστεί ότι πηγή έμπνευσής της ήταν μια συζήτηση που είχε με τη Μαργκερίτ Γιουσερνάρ, κάτι που μάλλον αμφισβητεί ο Δανιήλ, αλλά σίγουρα φαίνεται να έχει μεγάλο ενδιαφέρον να μάθει κανείς περισσότερα για τη σχέση των δυο αυτών σπουδαίων γυναικών:
«Αυτό που υποστηρίζω είναι πως η συζήτηση με τη Γιουρσενάρ πιθανώς να έδωσε την αφορμή για να “αναμοχλεύσει μέσα της” και να βγει το ποίημα “Αντίστροφη Αφιέρωση” ως ένα “ευχαριστήριο” για ένα πρόσωπο, όπως είχε δηλώσει η ίδια στη συνέντευξή της στον Στάθη Τσαγκαρουσιάνο, όμως η διαδικασία “αναμόχλευσης” φαίνεται να είχε ξεκινήσει από πολύ πιο πριν.
Το ποίημά της “Αντί αφιέρωση” φαίνεται να αποτελεί ένα πρώτο αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας και να λειτούργησε ως μήτρα για τη σύνθεση της “Αντίστροφης Αφιέρωσης”, ενώ ως πυροδότης για την έναρξη της συγγραφής εικάζω πως λειτούργησε η ανάγνωση του ποιήματος “Η μνήμη των αναμνήσεων” του Ανδρέα Εμπειρίκου, το οποίο είχε κυκλοφορήσει μόλις έναν μήνα πριν τη συγγραφή του δικού της ποιήματος. Τα δύο ποιήματα, άλλωστε, αυτό του Εμπειρίκου και αυτό της Μάτσης, εμφανίζουν εντυπωσιακές ομοιότητες, θεματικές, στιχουργικές και λεκτικές».
Όσο για τη φιλία ανάμεσα σε Μάτση και Γιουρσενάρ, ο ίδιος θεωρεί ότι «συνδετικός κρίκος υπήρξε ο Ανδρέας Εμπειρίκος. Και η Μάτση και η Γιουρσενάρ ήταν γυναίκες δημιουργοί που με το έργο τους συνεισέφεραν στη χειραφέτηση των γυναικών, στην απελευθέρωση της έκφρασής τους για σειρά θεμάτων που έως τότε θεωρούνταν ταμπού στη διαπραγμάτευσή τους από μία γυναίκα.
Να σημειώσω βέβαια πως η συνεισφορά της Γιουρσενάρ αναγνωρίστηκε όσο η ίδια βρισκόταν εν ζωή, υπήρξε η πρώτη γυναίκα που αναγορεύτηκε μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας. Αντίθετα, η Μάτση μόλις τα τελευταία χρόνια, χρόνια μετά τον θάνατό της, φαίνεται να αρχίζει να γνωρίζει την αποδοχή και την αναγνώριση που θεωρώ πως αξίζει το έργο της».
Σίγουρα πάντως η συλλογή απηχεί την αξεπέραστη και πάντα ένθερμη σχέση της ποιήτριας με τον Ανδρέα Εμπειρίκο. Χαρακτηριστικός είναι ο στίχος «Έλα, η μέρα είναι τόσο ωραία - τα ποιήματα που αγαπώ θέλω να τα ζήσω μαζί σου» από το ποίημα που αφιερώνει στον Ανδρέα στην πρώτη της συλλογή «Μάης, Ιούνης και Νοέμβρης», που ο Δανιήλ λέει ότι απευθύνεται με σαφήνεια στον Ανδρέα Εμπειρίκο.
Τελικά τα έζησε τα ποιήματα μαζί του; «Η συγγραφή της πρώτης της συλλογής είχε ολοκληρωθεί ενόσω η Μάτση ζούσε με τον Ανδρέα Εμπειρίκο. Η αφιέρωση σε αυτόν υπάρχει στο χειρόγραφό της προτού εισέλθει στη ζωή της ο έτερος ποιητής, Ανδρέας κι αυτός, ο Ανδρέας Καμπάς. Η πράξη της αφιέρωσης έχει προσωπικό χαρακτήρα, η τοποθέτηση διευκρίνισης του επιθέτου του Ανδρέα θα μεταβίβαζε την αφιέρωση από το προσωπικό επίπεδο σε αυτό της κοινωνικής προσαρμογής.
Η Μάτση, σύμφωνα με μαρτυρίες αλλά και με βάση τα γραπτά της, έζησε με τρόπο ποιητικό, προσπάθησε δηλαδή να κάνει πράξη τις διακηρύξεις των υπερρεαλιστών περί ταύτισης της ποίησης με τη ζωή. Το πώς βίωσαν τη σχέση τους, τον έρωτά τους, η Μάτση και ο Εμπειρίκος το ξέρουν και το έζησαν μόνο οι ίδιοι. Απόρροια όμως αυτής της σχέσης είναι, ευτυχώς για μας, τα έξοχα ποιητικά κείμενα που μας άφησαν.
Ειδικά στην περίπτωση της Μάτσης, τα κείμενα αυτά καταλαμβάνουν μια χρονική διάρκεια, σχεδόν μιας ολόκληρης ζωής: από το πρώτο της έργο έως και το τελευταίο της, το πιο σημαντικό. Η ένταση, το πάθος, η ειλικρίνεια, η συγκίνηση, η απόλαυση, η συντριβή και όλα όσα πηγάζουν από αυτά περνάνε με τρόπο άμεσο και ευθύ στους αναγνώστες. Οπότε, ναι, για να προκύψουν τέτοια δημιουργήματα, νομιμοποιούμαστε να υποθέσουμε πως τουλάχιστον κάποια “ποιήματα” θα πρέπει να έζησαν αυτοί οι δύο δημιουργοί».
Ο Χρήστος Δανιήλ παραδέχεται πως «η σχέση Μάτσης Χατζηλαζάρου και Ανδρέα Εμπειρίκου είναι πολυσύνθετη, πολυεπίπεδη αλλά και πολυκύμαντη μέσα στον χρόνο. Για τη Μάτση ο Ανδρέας Εμπειρίκος υπήρξε ο εραστής και σύντροφος, ο τρίτος της σύζυγος, ο ψυχαναλυτής-ερμηνευτής της, ο μύστης της στον ποιητικό χώρο και τον υπερρεαλισμό, ο αποδέκτης πολλών ποιημάτων της, ο άνθρωπος που τη φέρνει σε μια διαρκή κατάσταση μετεωρισμού: την εκριζώνει. Στην “Αντίστροφη Αφιέρωση” βρίσκουμε την ποιητική συμπύκνωση αυτής της σχέσης.
Για τον Ανδρέα Εμπειρίκο και τις ανάλογες διαστάσεις που έχει η Μάτση Χατζηλαζάρου σε αυτόν, μόλις τα τελευταία χρόνια αρχίζουμε να έχουμε μια πληρέστερη εικόνα, με την έκδοση των χειρογράφων του που βρέθηκαν στο αρχείο του και στα οποία η παρουσία της Μάτσης είναι έντονη. Στην προσπάθεια κατανόησης και εξήγησης τόσο της ιδιαίτερης εκδοτικής πρακτικής που ακολούθησε ο Εμπειρίκος όσο και συνολικά της ποιητικής του πορείας, η παράμετρος Μάτση Χατζηλαζάρου κατέχει κυρίαρχο ρόλο».
Τελικά, όμως, η Μάτση δεν έγραφε αφηρημένα αλλά σωματικά, έχοντας βιώσει κάθε στίχο στο ίδιο της το δέρμα και δεν μπορώ να μη ρωτήσω τον Χρήστο Δανιήλ αν τελικά μπορεί να γράψει κανείς αλλιώς ποίηση: «Φαντάζομαι πως ναι. Στον νου μου έρχονται αξιολογότατοι ποιητές που υπηρέτησαν έναν πιο διανοητικό, στοχαστικό ποιητικό λόγο, κι άλλοι που κατέθεσαν μια πιο επικαιρική, πολιτική ή και στρατευμένη ποίηση. Αλλά κι εμένα μου αρέσει η σωματικότητα των ποιημάτων της Μάτσης!».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
