Η αγάπη του για την ιαπωνική τέχνη, για το πράσινο χρώμα, για τα περίτεχνα βάζα, τα οποία σίγουρα δεν προορίζονταν για άνθη· ένα ζευγάρι κηροπήγια που θα μπορούσαν να βρίσκονται και σε ένα σύγχρονο σπίτι· οι προσωπογραφίες του από καλλιτέχνες που τον γνώρισαν, και τον απέδωσαν ο καθένας με διαφορετικό τρόπο, τα πορτρέτα του από πιο σύγχρονους που τον απεικόνισαν έχοντας ως αναφορά τις φωτογραφίες του· ένα πρόγραμμα παράστασης που κράτησε, παρότι επέλεξε να δει μια άλλη σε μία από τις επισκέψεις του στην Αθήνα· η επιστολή του Ξενόπουλου προς τον ποιητή, ο οποίος έγραψε και την πρώτη σημαντική κριτική γι’ αυτόν σε αθηναϊκό περιοδικό, και λίγο πιο πέρα ένα σατιρικό σκίτσο του Αντώνη Πρωτοπάτση από τη συλλογή του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ για την «αποθέωση» του Καβάφη· αυτά είναι μερικά μόνο απ’ όσα μου έκαναν εντύπωση κατά την περιήγησή μου σε ένα κτίριο που μόλις άνοιξε τις πόρτες του, αποτελώντας τοπόσημο του αθηναϊκού κέντρου.
Η αρχή της ιστορίας διαχείρισης του Αρχείου Καβάφη εντοπίζεται στο 2012. Τότε περνάει από τον Μανόλη Σαββίδη στο Ίδρυμα Ωνάση με σκοπό να αποφευχθεί ο κατακερματισμός του, να παραμείνει ακέραιο και εντός Ελλάδας, και να εμπλουτίζεται συνέχεια με νέα αποκτήματα.
«Σκοπός μας είναι να ενθαρρύνουμε τις νεότερες ηλικίες να γνωρίσουν τον ποιητή και το αρχείο του, να παρέχουμε περισσότερες πηγές σε ανθρώπους που αγαπούν και ενδιαφέρονται για τον Καβάφη ώστε να κρατήσουμε το ενδιαφέρον τους ζωντανό».
Μέσα σε αυτά τα έντεκα χρόνια, και μέχρι το αρχείο να αποκτήσει τον φυσικό του χώρο στην Αθήνα, με την οποία ο ποιητής είχε μια «περίπλοκη και κάπως αμφιλεγόμενη σχέση», για την οποία θα μάθετε περισσότερα στην οδό Φρυνίχου, στον αριθμό 16Β, στην Πλάκα, υπάρχουν στιγμές-ορόσημα. Πώς φτάσαμε, λοιπόν, σε αυτόν τον νέο και ανοιχτό στο κοινό χώρο;
2017
Έχει ολοκληρωθεί η ψηφιοποίηση όλου του αρχείου που έχει το Ίδρυμα Ωνάση στα χέρια του και παράλληλα ξεκινάει ο σχεδιασμός της μόνιμης εγκατάστασης φυσικού αρχείου, ενώ μια σειρά από δράσεις που απευθύνονται στο κοινό συνεχίζεται. Η χρονιά αυτή χαρακτηρίζεται από δύο πολύ σημαντικά για την πορεία του αρχείου σημεία.
Το πρώτο αφορά τη δημιουργία της πρώτης εννεαμελούς επιστημονικής επιτροπής, «σκοπός της οποίας είναι να συμβουλεύει, να προτείνει δράσεις, να λειτουργεί στρατηγικά σε επίπεδο ερευνητικό αλλά και εξωστρέφειας για το αρχείο», εξηγεί η συντονίστρια δράσεων Αρχείου Καβάφη, Μαριάννα Χριστοφή. Η επιτροπή αυτή είχε τριετή θητεία, συνεπώς από το ’17 μέχρι σήμερα έχει ανανεωθεί η σύνθεσή της με συμβούλους από τους τομείς των Ανθρωπιστικών Επιστημών και της Νεοελληνικής Φιλολογίας, αλλά και από αυτούς της Αρχειονομίας και των Πληροφοριακών Συστημάτων.
Το δεύτερο είναι το 1ο Διεθνές Θερινό Σχολείο Καβάφη, μια ετήσια διοργάνωση αφιερωμένη στον ποιητή και το έργο του. Με τον αναπληρωτή καθηγητή Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Δημήτρη Παπανικολάου, και τον Στάθη Γουργούρη, ο οποίος διδάσκει Συγκριτική Λογοτεχνία και Κοινωνικές Σπουδές στο Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης, να είναι οι αρχικοί του επιμελητές, η πρώτη του θεματική είναι «Ο Καβάφης στον Κόσμο».
Έκτοτε η διοργάνωση επανέρχεται με διαφορετική κάθε χρόνο θεματική: «Καβάφης και Αρχαιότητα» με επιμελητές την Constanze Güthenke και τον Δημήτρη Παπανικολάου το 2018, «Οι προσανατολισμοί του Καβάφη» με τους Στάθη Γουργουρή και Τάκη Καγιαλή το 2019, «Η διαμεσολάβηση του Καβάφη» με την Karen Emmerich και τον Μιχάλη Χρυσανθόπουλο το 2022, «Ο Καβάφης μέσα από τις επιστήμες και τις τέχνες» το 2023 με επιμελητές τους Peter Jeffreys και Τάκη Καγιαλή.
Η θεματική του διεθνούς θερινού σχολείου Καβάφη που θα πραγματοποιηθεί από την 1η έως τις 6 Ιουλίου του 2024 με επιμελήτριες τις Gonda Van Steen και Mαρία Μπολέτση θα είναι «Καβάφης, θέατρο και επιτελεστικότητα».
«Στην ουσία, αυτό που συμβαίνει στο θερινό σχολείο είναι ότι μελετητές του Καβάφη σε διάφορα στάδια της σταδιοδρομίας τους, από τα πρώτα μέχρι και τα πιο προχωρημένα, καλούνται να καθίσουν μαζί με αναγνωρισμένους ακαδημαϊκούς και να πραγματευτούν την έρευνά τους, να συζητήσουν ανοιχτά, να συνδιαλεχθούν για μία εβδομάδα σε έναν κοινό χώρο, υπό μία κοινή θεματική, κάθε χρόνο», περιγράφει η Μαριάννα Χριστοφή.
Το θερινό σχολείο φιλοξενήθηκε αρχικά στην Ωνάσειο Βιβλιοθήκη, πλέον πραγματοποιείται στη Γαλαξία 2, πίσω από το κτίριο της Στέγης, «και συνεχίζει να έχει μια δυναμική ιδιαίτερα έντονη. Εκείνο που μας χαροποιεί είναι ότι μέσα από αυτήν τη διαδικασία διαμορφώνεται όντως μια μικρή καβαφική κοινότητα, την οποία παρακολουθούμε καθώς μεγαλώνει. Έχουμε δει ήδη ανθρώπους που έχουν έρθει ως συμμετέχοντες, ως “μαθητές” το 2017, να επανέρχονται πλέον ως καθηγητές προκειμένου να διδάξουν μελετητές σε νεότερα στάδια της καριέρας τους, και αυτό για εμάς έχει πολύ μεγάλη σημασία».
2019
Η τεκμηρίωση, η συντήρηση και η ταξινόμηση του αρχείου συνεχίζεται μέχρι και τον Μάρτιο του ίδιου έτους, οπότε πλέον το ίδρυμα μπορεί να δημοσιεύσει την ψηφιακή συλλογή του αρχείου στον ιστότοπο cavafy.onassis.org, σε ελληνικά και αγγλικά. Πρόκειται για το πρώτο λογοτεχνικό αρχείο στην Ελλάδα που είναι ανοιχτό και πλήρως διαθέσιμο σε όλους και παρέχει στους χρήστες τη δυνατότητα να κατεβάσουν τις ψηφιακές λήψεις καθώς και την αναλυτική του τεκμηρίωση, ώστε να τις χρησιμοποιήσουν για την έρευνά τους αλλά και με άλλους δημιουργικούς τρόπους.
Τα τεκμήρια παρέχονται μέσα από CC Licenses, κάτι που επιτρέπει στους χρήστες να μεταχειριστούν τα αντίγραφα με όποιον τρόπο επιθυμούν, με μόνη υποχρέωση την αναφορά της πηγής, που είναι το Ίδρυμα Ωνάση. Την εύρεση και διασύνδεση των ψηφιακών τεκμηρίων διευκολύνει η αναλυτική δουλειά που έχει γίνει με λέξεις-κλειδιά ή σημεία πρόσβασης, όπως απαντούν στο περιβάλλον της ψηφιακής συλλογής.
2023
Με αφορμή την επέτειο των 160 ετών από τη γέννηση του Κ.Π. Καβάφη, το Ίδρυμα Ωνάση παρουσιάζει ένα φεστιβάλ που αναδεικνύει τον επιδραστικό χαρακτήρα του Αλεξανδρινού ποιητή και τον αντίκτυπο του έργου του σε παγκόσμια κλίμακα, αυτήν τη φορά στη Νέα Υόρκη. Εμπνευσμένο και αποκλειστικά αφιερωμένο σε αυτόν, το φεστιβάλ «Archive of Desire» καλεί καλλιτέχνες από πολλά και διαφορετικά πεδία να γνωρίσουν το αρχείο του ποιητή, να συνδιαλεχθούν με το καβαφικό έργο και να προτείνουν νέες αναγνώσεις του.
«Το φεστιβάλ απευθύνεται σε ένα κοινό που δεν είναι το ελληνικό αλλά της Νέας Υόρκης, σε μια μητρόπολη που εικάζουμε πως αν ο Καβάφης ήταν τώρα εν ζωή πιθανότατα να την είχε επιλέξει ως πόλη του», εξηγεί η συντονίστρια δράσεων του Αρχείου.
Μέσα από ένα φάσμα σύγχρονων καλλιτεχνικών εγχειρημάτων που απλώνονταν σε όλη την πόλη από τις 28 Απριλίου έως τις 6 Μαΐου, το διαθεματικό πρόγραμμα του φεστιβάλ περιλάμβανε μια σειρά από περφόρμανς, παρουσιάσεις ψηφιακής τέχνης, προβολές ταινιών μικρού μήκους, αναγνώσεις ποίησης, λογοτεχνικές συζητήσεις, ένα visual rave και πολλές άλλες ζωντανές εκδηλώσεις σε επιμέλεια της συνθέτριας Paola Prestini, καλλιτεχνικής διευθύντριας του National Sawdust, ενός μη κερδοσκοπικού οργανισμού για την προώθηση της σύγχρονης μουσικής, υπό τη δημιουργική καθοδήγηση της Αφροδίτης Παναγιωτάκου, διευθύντριας πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση.
Στις 21 Νοεμβρίου της ίδιας χρονιάς εγκαινιάζεται το Σπίτι του Αρχείου Καβάφη στην οδό Φρυνίχου 16Β στην Πλάκα, ένας χώρος υπό την αρχιτεκτονική μελέτη του Flux-office της Εύας Μανιδάκη και του Θανάση Δεμίρη. Περιλαμβάνει τρεις αίθουσες και στεγάζει τη βιβλιοθήκη, τα γραπτά και τα βιβλία του ποιητή, μια συλλογή από προσωπικά του αντικείμενα καθώς και έργα τέχνης με αναφορές στον ποιητή, «οπότε δημιουργούμε ένα κέντρο καβαφικό στην καρδιά της Αθήνας καθώς και άλλο ένα επίπεδο πρόσβασης στο φυσικό αρχείο, καθιστώντας το πλήρως προσβάσιμο σε όλους».
2024
Πριν από έναν χρόνο, το 2022, και με πρωτοβουλία του Ιδρύματος Ωνάση ξεκινά η αποκατάσταση της οικίας του ποιητή στην Αλεξάνδρεια, στην πρώην οδό Λέψιους, νυν Cavafy. Όπως και στην περίπτωση του νέου κτιρίου του Αρχείου Καβάφη στην οδό Φρυνίχου στην Πλάκα, η αποκατάσταση έγινε με μελέτη του Flux-office. Το έργο θα παραδοθεί στις αρχές του νέους έτους.
Εντός του 2024 θα παραδοθεί στο κοινό ένα ακόμα έργο, το οποίο αφορά το αρχείο του ποιητή και έχει να κάνει με την ψηφιοποίηση και την τεκμηρίωση της βιβλιοθήκης Καβάφη, των 966 βιβλίων που έχουν διασωθεί και γνωρίζουμε ότι είχε στην κατοχή του ο ποιητής. Με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώνεται το κομμάτι της ψηφιοποίησης και της διάθεσης του αρχείου στο κοινό.
Κατά τη διάρκεια όλης αυτής της δεκαετίας, από το 2013 έως και το 2023, και με τη βοήθεια των επιστημονικών συμβούλων σχεδιάζονται και πραγματοποιούνται εκπαιδευτικά προγράμματα τα οποία απευθύνονται σε μαθητές σχολείων, σε εκπαιδευτικούς καθώς και στο ευρύ κοινό, είτε διά ζώσης είτε μέσω της δημιουργίας ψηφιακών εκπαιδευτικών υλικών που μπορεί κανείς να αναζητήσει και στην εκπαιδευτική πλατφόρμα Classroom του Ιδρύματος Ωνάση.
«Σκοπός μας είναι να ενθαρρύνουμε τις νεότερες ηλικίες να γνωρίσουν τον ποιητή και το αρχείο του, να παρέχουμε περισσότερες πηγές σε ανθρώπους που αγαπούν και ενδιαφέρονται για τον Καβάφη ώστε να κρατήσουμε το ενδιαφέρον τους ζωντανό».
Επιπλέον, έχουν πραγματοποιηθεί εκπαιδευτικά προγράμματα απευθείας σε σχολεία με θεματικές όπως «Ο Καβάφης πάει σχολείο» και «Το δωμάτιο του Καβάφη». «Σε αυτά προσκαλούσαμε τα παιδιά να ασχοληθούν δημιουργικά με την ποίηση αλλά και με το αρχείο. Πρόκειται για εκπαιδευτικά προγράμματα τα οποία στόχο έχουν να βοηθήσουν τα παιδιά να προσεγγίσουν το καβαφικό έργο μέσα από άλλες οδούς και αφετηρίες όπως η μουσική, ο χορός και η δημιουργία φανζίν, ώστε να αισθανθούν οικειότητα με τα κείμενα και το αρχείο, να το κάνουν δικό τους».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
