Το 1961, ο φιλόσοφος Μπέρτραντ Ράσελ δημοσίευσε ένα μικρό βιβλίο με τίτλο Έχει μέλλον ο άνθρωπος; (Has man a future?) στο οποίο έγραφε για την πυρηνική απειλή, η οποία, με την έλευση της βόμβας υδρογόνου, θα μπορούσε να σηματοδοτήσει το τελευταίο κεφάλαιο της ιστορίας της ανθρωπότητας.
Στην πραγματικότητα, έχουμε επιβιώσει από αυτή την απειλή, μέχρι στιγμής, για περισσότερο από 70 χρόνια, αλλά, σύμφωνα με τη ζοφερή περιγραφή του Serhii Plokhy στο νέο βιβλίο του The Nuclear Age (Η πυρηνική εποχή), ήταν πάντα ένα ζήτημα που κρεμόταν από μια κλωστή.
Ο Plokhy είναι γνωστός για τις εξαιρετικές μελέτες του σχετικά με την κρίση της Κούβας και την καταστροφή στο Τσερνόμπιλ. Εδώ διευρύνει το πεδίο του, καλύπτοντας ολόκληρη την ιστορία των πυρηνικών όπλων, από τις φουτουριστικές προβλέψεις του 20ού αιώνα για τον ατομικό πόλεμο έως την απειλή πυρηνικού πολέμου που εμφανίζεται τακτικά σήμερα.
Ο συγγραφέας του βιβλίου πιστεύει ότι ο κίνδυνος μιας τέτοιας σύγκρουσης είναι μεγαλύτερος από ποτέ, με την παρουσία τουλάχιστον εννέα πυρηνικών δυνάμεων και χωρίς αποτελεσματικό διεθνές πλαίσιο για τον περιορισμό της απειλής (τώρα που πολλές από τις προηγούμενες συμφωνίες έχουν ανατραπεί). Είναι πιθανό, ισχυρίζεται, έως και είκοσι ακόμα κράτη να είναι έτοιμα να προχωρήσουν σε πυρηνικό εξοπλισμό αν χρειαστεί, ίσως και σαράντα.
Οι παγκόσμιες διαμαρτυρίες κατά των πυρηνικών όπλων θέτουν το ερώτημα που ο Plokhy βάζει στην τόσο στην αρχή όσο και στο τέλος του βιβλίου του: πώς μπορούν να σταματήσουν οι πυρηνικοί εξοπλισμοί;
Μεγάλο μέρος της ιστορίας των πυρηνικών όπλων είναι γνωστό. Ο αγώνας των Συμμάχων να προλάβουν τη Γερμανία στην κατασκευή της ατομικής βόμβας κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η κατασκευή και η χρήση της από τις Ηνωμένες Πολιτείες το 1945, ο επακόλουθος ανταγωνισμός για τον εξοπλισμό με τη Σοβιετική Ένωση, η οποία απέκτησε τη δική της βόμβα της μόλις τέσσερα χρόνια αργότερα, ο Ψυχρός Πόλεμος. Ο Plokhy παρέχει μια αξιόπιστη αφήγηση, συμπεριλαμβανομένης της κρίσης των πυραύλων της Κούβας, που πολλοί φοβούνταν τότε ότι θα προκαλούσε έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο. Ο Χρουστσόφ δεν είχε καμία πρόθεση να στείλει πυραύλους εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά ο πανικός που επικράτησε στην Ουάσινγκτον έκανε πιθανό τον κίνδυνο να ακολουθήσει κλιμάκωση λόγω λανθασμένων υπολογισμών ή αμοιβαίας δυσπιστίας.
Η περιγραφή του για την εξάπλωση των πυρηνικών όπλων είναι ίσως λιγότερο γνωστή. Η Βρετανία, η Κίνα και η Γαλλία αποφάσισαν, τις δεκαετίες μετά τον πόλεμο, να ενταχθούν, μαζί με τις ΗΠΑ και την ΕΣΣΔ, στη «λέσχη» των πυρηνικών δυνάμεων. Το πέτυχαν αυτό στα μέσα της δεκαετίας του 1960, οπότε και σχεδίαζαν να κλείσουν τον κύκλο. Η Συνθήκη Μη Εξάπλωης Πυρηνικών Όπλων του 1970, για παράδειγμα, σχεδιάστηκε ρητά για να εξασφαλίσει ότι τα υπόλοιπα κράτη θα αποδέχονταν το status quo και δεν θα επιχειρούσαν να αποκτήσουν το δικό τους πυρηνικό οπλοστάσιο.
Αυτό το καθεστώς παγιοποιήθηκε λίγο-πολύ, παρότι η Νότια Αφρική παρήγε τέτοια όπλα τη δεκαετία του 1980 πριν σταματήσει το 1991, ενώ, όταν η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε, η Ινδία, το Πακιστάν και η Βόρεια Κορέα ξεκίνησαν όλες τους πυρηνικά προγράμματα προκειμένου να αντιμετωπίσουν τη γεωπολιτική τους ανασφάλεια. Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 το Ισραήλ είχε αναπτύξει το δικό του πυρηνικό πρόγραμμα, αν και μέχρι σήμερα δεν έχει αναγνωρίσει δημοσίως την επιτυχή έκβασή του. (Το 1979, ένας αμερικανικός δορυφόρος Vela ανίχνευσε μια μυστηριώδη «διπλή λάμψη» στον νότιο Ινδικό Ωκεανό. Είναι ευρέως αποδεκτό ότι επρόκειτο για μια κοινή πυρηνική δοκιμή του Ισραήλ και της Νότιας Αφρικής).
Η Ουκρανία, η Λευκορωσία και το Καζακστάν έγιναν για λίγο πυρηνικές δυνάμεις όταν κληρονόμησαν τα σοβιετικά όπλα το 1991, αλλά μέσα σε λίγα χρόνια πείστηκαν να τα παραδώσουν στη Ρωσία. (Η Ουκρανία ίσως να μετανιώνει σήμερα γι' αυτή την απόφαση.) Έτσι, σήμερα υπάρχουν εννέα πυρηνικές δυνάμεις.
Το κοινό στοιχείο αυτών των δυνάμεων, υποστηρίζει ο Plokhy, ήταν η ανασφάλεια, η αβεβαιότητα σχετικά με την απειλή που αντιμετώπιζαν, ο φόβος ότι μια προληπτική επίθεση θα μπορούσε να οδηγήσει σε ήττα, η επιθυμία να αισθάνονται πιο ασφαλείς στην πιθανότητα αντιποίνων. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ωστόσο, η απόκτηση πυρηνικού οπλοστασίου υπήρξε μάλλον άσκοπη. Από το 1945, κανένα κράτος δεν έχει διακινδυνεύσει να χρησιμοποιήσει ένα τέτοιο όπλο και η πυρηνική ισχύς των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ρωσίας επισκιάζει κατά πολύ οποιαδήποτε άλλη πυρηνική δύναμη (ακόμα και την Κίνα). Είναι απίθανο η κατοχή μερικών εκατοντάδων πυρηνικών κεφαλών να κάνει ένα κράτος να ανησυχεί λιγότερο για την απειλή από τη Ρωσία ή τις Ηνωμένες Πολιτείες, που διαθέτουν χιλιάδες πυρηνικές κεφαλές και πυραύλους η καθεμία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδίως στη Βρετανία και τη Γαλλία, ο Plokhy υποδηλώνει ότι ο σκοπός ήταν απλώς να ενισχυθεί το κύρος των χωρών αυτών.
Οι παγκόσμιες διαμαρτυρίες κατά των πυρηνικών όπλων θέτουν το ίδιο ερώτημα που ο Plokhy θέτει τόσο στην αρχή όσο και στο τέλος του βιβλίου του: πώς μπορούν να σταματήσουν οι πυρηνικοί εξοπλισμοί; Η απάντησή του είναι να επιστρέψουμε στη σταθερότητα του Ψυχρού Πολέμου, όταν οι πυρηνικές δυνάμεις γνώριζαν τα όριά τους. Η δεκαετία του 1960, που καθοδηγούνταν στρατηγικά από την ιδέα της Αμοιβαίας Εξασφαλισμένης Καταστροφής» (Mutual Assured Destruction ή MAD), ήταν –ή μοιάζει εκ των υστερών– μία από τις πιο «λογικές» στη μακρά ιστορία της πυρηνικής απειλής. Ωστόσο, στην τρέχουσα παγκόσμια γεωπολιτική αναταραχή είναι μάλλον απίθανο να αναδυθεί ξανά αυτή η, εύθραυστη έστω, αλληλεγγύη.
Με στοιχεία από «Telegraph»
