Ανήφορος χωρίς τέλος μοιάζει η επόμενη Documenta, η 16η στην ιστορία της, που ήταν προγραμματισμένη να γίνει στο Κάσελ το 2027, με τις αναταράξεις που ξεκίνησαν από το 2022 σε μια από τις πιο σημαντικές και ισχυρές διοργανώσεις τέχνης στον κόσμο να έχουν εξελιχθεί σε διαμάχες που έχουν ξεπεράσει κάθε προηγούμενο.
Διατυπώνοντας πολλές αντικρουόμενες απόψεις, ο γερμανικός Τύπος έχει στραμμένο το βλέμμα του στη διοργάνωση, που λειτουργεί με δημόσιο προϋπολογισμό 42 εκατομμυρίων ευρώ και είναι μια από τις μεγαλύτερες εκθέσεις τέχνης στον κόσμο, ενώ φέτος στο πρόγραμμά της συμπεριλαμβάνει 1.500 καλλιτέχνες. Οι πιο αισιόδοξοι ελπίζουν να ξεπεράσει και αυτή την κρίση, που δεν είναι η πρώτη στην πολυτάραχη και εντυπωσιακή ιστορία της.
Η κακή αρχή έγινε στη διοργάνωση του 2022 όταν ένα κεντρικό έργο, μια μεγάλη εγκατάσταση-πανό από την ινδονησιακή κολεκτίβα Taring Padi με τίτλο «People's Justice», που τοποθετήθηκε μπροστά στο Φριντεριτσιάνουμ, το κεντρικό venue της Documenta, προκάλεσε σάλο ανάμεσα σε κοινό, επιμελητές και καλλιτέχνες για τον αντισημιτικό της χαρακτήρα. Στο κέντρο του έργου υπήρχε μια φιγούρα που έμοιαζε με έναν ορθόδοξο Εβραίος με ένα «SS» στο καπέλο του, καθώς και ένα γουρούνι που φοράει κράνος με την ένδειξη «Mossad». Το πολιτικό πανό, μήκους περίπου 60 μέτρων, περιλάμβανε καρτουνίστικες απεικονίσεις ακτιβιστών που αγωνίζονται ενάντια στη στρατιωτική κυριαρχία της Ινδονησίας. Η καλλιτεχνική κολεκτίβα κατηγορήθηκε ευθέως για αντισημιτισμό από τα γερμανικά μέσα ενημέρωσης καθώς και από την πρεσβεία του Ισραήλ στη Γερμανία – η τελευταία εξέφρασε «αηδία» στους «Times of Israel» για την ένταξη του έργου τέχνης στην παγκοσμίου φήμης έκθεση.
Πολλοί ψύχραιμοι διατύπωναν την άποψη ότι «η ανάγνωση ενός έργου ως αντισημιτικού είναι μονοδιάστατη, θα μπορούσε να οδηγήσει σε λογοκρισία και επίσης να δημιουργήσει ένα ανησυχητικό προηγούμενο».
Οι διαμάχες δεν σταμάτησαν μέχρι το τέλος της διοργάνωσης, με τη συζήτηση να έχει περιοριστεί μόνο σε αυτό το θέμα, επισκιάζοντας κάθε άλλη εκδήλωση, και να έχει στην ουσία μεγαλώνει το χάσμα των απόψεων του γερμανικού κατεστημένου για το μποϊκοτάζ του Ισραήλ και των καλλιτεχνών, των μουσικών και άλλων δημιουργών, ιδίως από το εξωτερικό. Όπως έγραφαν οι ΝΥΤ, μεγάλο μέρος του καλλιτεχνικού κόσμου υποστηρίζει ότι το μποϊκοτάζ κατά του Ισραήλ δεν συνιστά αντισημιτική στάση, κάτι που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με αυτά που υποστηρίζουν οι Γερμανοί πολιτικοί, ενώ οι δυο πλευρές φαίνονται απρόθυμες να συζητήσουν μεταξύ τους και βρίσκονται σε θεμελιώδη σύγκρουση.
Ο αντισημιτισμός είναι ευρέως διαδεδομένος στη Γερμανία, και ορισμένα από τα έργα τέχνης στην Documenta θα μπορούσαν να τον τροφοδοτήσουν. Ωστόσο δεν μπορεί να θεωρηθεί αντισημιτισμός οποιαδήποτε κριτική ασκείται στο Ισραήλ. Στη διάρκεια της διοργάνωσης, ένας χώρος που στέγαζε την παλαιστινιακή κολεκτίβα The Question of Funding βανδαλίστηκε, η ομάδα διαμαρτυρίας Alliance Against Antisemitism Kassel έριχνε λάδι στη φωτιά και τροφοδοτήθηκε από πολιτικούς και τον Τύπο και ο βαθμός εμπιστοσύνης ανάμεσα στους καλλιτέχνες, τα γερμανικά μέσα ενημέρωσης και τις αρχές άγγιξε το ναδίρ. Πολλοί ψύχραιμοι διατύπωναν την άποψη ότι «η ανάγνωση ενός έργου ως αντισημιτικού είναι μονοδιάστατη, θα μπορούσε να οδηγήσει σε λογοκρισία και επίσης να δημιουργήσει ένα ανησυχητικό προηγούμενο».
Παραιτήσεις και πιέσεις μπροστά σε ένα αβέβαιο μέλλον
Με δύο άτομα να έχουν αποχωρήσει από την επιτροπή που είναι επιφορτισμένη με την εύρεση καλλιτεχνικού διευθυντή για την επερχόμενη έκδοση της Documenta 16, τα υπόλοιπα τέσσερα μέλη ακολούθησαν τώρα το παράδειγμά τους, θέτοντας το μέλλον της έκθεσης του 2027 υπό αμφισβήτηση, καθώς η πίεση συνεχίζει να αυξάνεται. Την Πέμπτη, η Documenta ανέφερε ότι αυτά τα τέσσερα μέλη –Simon Njami, Gong Yan, Kathrin Rhomberg και María Inés Rodríguez– υπέβαλαν την παραίτησή τους μετά από αυτό που η έκθεση αποκάλεσε «μια εξαιρετικά δύσκολη διαδικασία λήψης αποφάσεων».
«Στις παρούσες συνθήκες δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει χώρος στη Γερμανία για ανοιχτή ανταλλαγή ιδεών και ανάπτυξη των πολύπλοκων και σύνθετων καλλιτεχνικών προσεγγίσεων που αξίζουν οι καλλιτέχνες και οι επιμελητές της Documenta», έγραψαν οι επιμελητές στην επιστολή τους, η οποία δημοσιεύτηκε στο e-flux. «Δεν πιστεύουμε ότι μπορούν να δημιουργηθούν αποδεκτές συνθήκες βραχυπρόθεσμα και θεωρούμε ότι είναι ασέβεια προς την κληρονομιά της Documenta να παραμείνουμε ικανοποιημένοι με την τρέχουσα κατάσταση. Το συναισθηματικό και διανοητικό κλίμα υπεραπλούστευσης της περίπλοκης πραγματικότητας και οι αυστηροί περιορισμοί που προκύπτουν, το οποίο επικρατεί από την Documenta 15, και ειδικά στο πλαίσιο των κρίσεων με τις οποίες βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπος ο κόσμος, καθιστά αδύνατον να συλλάβουμε ένα ισχυρό και σημαίνον εκθεσιακό έργο και, κατά συνέπεια, δεν επιτρέπει την υπεύθυνη συνέχιση της διαδικασίας επιλογής για τον καθορισμό μιας επιμελητικής ιδέας για την Documenta 16».
Οι αποχωρήσεις τους ακολουθούν αυτές της Ισραηλινής καλλιτέχνιδας και φιλοσόφου Bracha L. Ettinger και του Ινδού ποιητή και κριτικού Ranjit Hoskote.
Η Ettinger απέδωσε την απόφασή της στην αδυναμία της να παρευρεθεί σε συναντήσεις μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου και είπε ότι οι «σκοτεινοί καιροί» που αντιμετωπίζει η πατρίδα της την οδήγησαν σε αυτή την απόφαση. Ο Hoskote είχε καταγγελθεί από την Documenta για την υπογραφή μιας επιστολής που συνέκρινε τον σιωνισμό με τον ινδουιστικό εθνικισμό στην Ινδία. Η Documenta αποκάλεσε αυτό το γράμμα «αντισημιτικό». Ο Hoskote στην επιστολή παραίτησής του γράφει: «Είναι σαφές για μένα ότι δεν υπάρχει χώρος, σε αυτή την τοξική ατμόσφαιρα, για συζήτηση των λεπτών ζητημάτων που διακυβεύονται».
Οι Ισραηλινοί καλλιτέχνες διαμαρτυρήθηκαν ότι η διοργάνωση είχε παρουσιάσει Παλαιστίνιους καλλιτέχνες με αποκλεισμό των Ισραηλινών. Με τη διαμάχη να ξεπερνά κατά πολύ τα σύνορα του Κάσελ, της γερμανικής πόλης όπου λαμβάνει χώρα η Documenta μία φορά κάθε πέντε χρόνια, αρκετοί Γερμανοί πολιτικοί, συμπεριλαμβανομένης της υπουργού Πολιτισμού Claudia Roth, απείλησαν να διακόψουν την υποστήριξη στην Documenta. Κάποιοι προφήτευσαν το τέλος της βασιλείας της Documenta. «Αμφιβάλλω ότι η Documenta θα κερδίσει τον σεβασμό και την υπεροχή που είχε. Δεν θα ανακτήσει ποτέ τον στόχο της να φανταστεί ολόκληρο τον κόσμο σε μια διοργάνωση», έγραψε στην κριτική του ο κριτικός των «New York Times», Jason Farago.
Τώρα, χωρίς να έχουν απομείνει καθόλου μέλη της επιτροπής επιλογής, η επερχόμενη έκδοση της Documenta βρίσκεται σε μια θέση που ουσιαστικά δεν έχει αντιμετωπίσει ποτέ και δεν γνωρίζει κανείς τίποτα σχετικά με την επιλογή νέου καλλιτεχνικού διευθυντή ή με το αν η έκθεση θα πραγματοποιηθεί το 2027, όπως είχε προγραμματιστεί.
Με πληροφορίες από e-flux, NYT, artnews
