Το Ίδρυμα Schwarz παρουσιάζει την έκθεση «Flying too close to the sun» σε επιμέλεια Κατερίνας Γρέγου και Ιόλης Τζανετάκη στο ArtSpace Pythagorion στη Σάμο από τις 6 Αυγούστου.
Η έκθεση παρουσιάζει δύο καλλιτέχνιδες σε συνομιλία, την Hera Büyüktaşciyan (Ήρα Μπουγιουκτασιάν) και τη Μαρία Τσάγκαρη, το έργο των οποίων βασίζεται στην έρευνα και αφορά κυρίως την ιστορία και τη μνήμη της ευρύτερης περιοχής της ανατολικής Μεσογείου και ιδιαίτερα της Ελλάδας και της Τουρκίας στον απόηχο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της παγίωσης της ιδέας του έθνους-κράτους.
Το πολυμεσικό έργο και των δύο –που περιλαμβάνει βίντεο, γλυπτική και εγκαταστάσεις– είναι επικεντρωμένο σε μια αναμέτρηση με το παρελθόν· μέσω μιας διεπιστημονικής προσέγγισης συνυφαίνουν αναμνήσεις, στοχασμούς και διηγήσεις με σκοπό να δείξουν πώς το προσωπικό και το ιστορικό στοιχείο συγκλίνουν και διασταυρώνονται.
Στο έργο τους φέρνουν στο προσκήνιο ζητήματα απουσίας, αορατότητας, και περιθωριοποιημένες, καταπιεσμένες ή ξεχασμένες αφηγήσεις προκειμένου να θεμελιώσουν τη μνήμη μέσω αόρατων και άγνωστων πτυχών του χρόνου, του χώρου και της πολιτισμικής μνήμης, καθώς όλα συνδέονται με ρήξεις στην κοινωνικοπολιτική ιστορία.
Ανασκάπτοντας και φέρνοντας στο φως αναπάντεχες αφηγήσεις, συμβάντα και θεμελιακά ιστορικά γεγονότα, οι καλλιτέχνιδες επισημαίνουν τη διαπλοκή μεταξύ συγγενών γεωγραφικών τόπων και καταδεικνύουν την υλική και ψυχολογική μνήμη ασταθών και αμφισβητούμενων χώρων και περιοχών. Το έργο τους διερευνά τον τρόπο που η επιθυμία ή το τραύμα εκδηλώνεται μέσα από αντικείμενα και ενεργοποιεί μηχανισμούς μνήμης, ανακαλώντας εμπειρίες πολέμου, εκτοπισμού, εξόδου και μετανάστευσης καθώς και τις παράλληλες ιστορίες που έρχονται στην επιφάνεια εξαιτίας αυτών.
«Στην έκθεση “Flying too close to the sun” χτίζεται ένας διάλογος με την καλλιτέχνιδα Hera Büyüktaşcıyan μέσα από πρόσφατα έργα και νέες παραγωγές. Είναι η τρίτη φορά που συνεκθέτουμε και δεν είναι καθόλου τυχαίο, μιας και μοιραζόμαστε κοινά ερωτήματα γύρω από την ταυτότητα, την προέλευση, τη μνήμη και τον τρόπο που αφουγκραζόμαστε την ιστορία, εξετάζοντας τα ίχνη που αφήνει γύρω μας και εγγράφονται μέσα μας», λέει η Μαρία Τσάγκαρη.
Η Hera Büyüktaşciyan γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη και προέρχεται από ένα πολυπολιτισμικό περιβάλλον, με ελληνικές, αρμενικές και τουρκικές ρίζες. Στο διεπιστημονικό της έργο, η Büyüktaşciyan αναζητά στο παρελθόν ταραχώδεις ιστορίες που βασίζονται σε εδαφικές διαμάχες, εκτοπισμένους πληθυσμούς και ρήξεις, συχνά επικεντρωμένες στην ιστορία της ευρύτερης γεωπολιτικής περιοχής της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στις γλυπτικές της εγκαταστάσεις, στις in situ παρεμβάσεις, στα σκίτσα και τις ταινίες της συναντά κανείς συχνά αρχειακά ή αρχιτεκτονικά στοιχεία που φέρουν μέσα τους ίχνη εξάλειψης προκειμένου να ανακαλέσουν τη μνήμη και να επιτρέψουν στο παρελθόν να ξαναγραφτεί.
Λέει στη LiFO ότι ο τίτλος της έκθεσης, το «να πετάς πολύ κοντά στον Ήλιο» μοιάζει με μια στιγμή που υποδηλώνει ότι βλέπεις και διαβάζεις το πέρασμα του χρόνου και της ιστορίας μέσα από τα μάτια ενός νησιού. «Ως νησιώτισσα και η ίδια σκέφτομαι συχνά τη θέση αυτών των ανεξάρτητων επίγειων μορφών ως τόπων που βρίσκονται μεταξύ παρελθόντος και παρόντος, του ορατού και του αόρατου που συσσωρεύει χρόνο και ίχνη και με κάποιο τρόπον αποστάζει το αμφισβητούμενο μέσα στην ουσία του. Μια γη που μαρτυρεί, βλέπει όλες τις πλευρές των γύρω οντοτήτων, αλλά παραμένει και άγνωστη απ' έξω και μακρινή από ό,τι συμβαίνει γύρω της. Ακριβώς όπως η ιστορία ή ένα μόριο της ίδιας της μνήμης που συχνά μένει είτε θαμμένο είτε απαρατήρητο. Υπό αυτή την έννοια, η Σάμος, όπως και πολλές άλλες γειτονικές περιοχές, υπήρξε μάρτυρας αμέτρητων τεκτονικών αλλαγών της ιστορίας που έχουν κλονίσει όλα τα θεμέλια και στις δύο ακτές που αντικρίζει. Υπό αυτή την έννοια, το να μοιράζομαι τα έργα μου εδώ σημαίνει πολλά για μένα».
Η Büyüktaşciyan σκέφτεται το νησί σαν επίγειο καθαρτήριο. «Νομίζω ότι αυτή η έκθεση για μένα αντηχεί ορισμένους τρόπους ύπαρξης στο ενδιάμεσο – τοπία, γλώσσες, ταυτότητες και κενά που προκαλούνται από ιστορικές ρήξεις. Πώς ενσωματώνει κανείς αυτές τις διαιρέσεις μέσα σε αέναες αναταράξεις και περνάει από μια φάση του δέρματος που αλλάζει μέσα από όλη αυτή την επιφανειακή τάση;».
Η Μαρία Τσάγκαρη γεννήθηκε στον Πειραιά με οικογενειακή καταγωγή από τη Μικρά Ασία και τη Σάμο. Αντλώντας έμπνευση από προσωπικά και συλλογικά αρχεία, ιστορικές πηγές, λογοτεχνικές και κινηματογραφικές αναφορές, η Τσάγκαρη επιχειρεί να επαναφέρει αποσιωπημένες ιστορίες που θέτουν υπό αμφισβήτηση κυρίαρχες ιστορικές αφηγήσεις και αναπαραστάσεις. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται θέματα όπως ο ξεριζωμός, η απώλεια, η πίστη, το όνειρο και η αγάπη, αποκαλύπτοντας συχνά μια εσωτερική πάλη μεταξύ παρόρμησης και κοινωνικών, πολιτικών και ιστορικών δεσμών.
«Mε την πρόσκληση συμμετοχής είχα ήδη από τον πρώτο μήνα μια περίεργη αίσθηση πως δούλευα χρόνια γι’ αυτή την έκθεση. Η αρχή είχε γίνει το 2020 όταν, με αφορμή μια φωτογραφία, άρχισα να ερευνώ την ιστορία και τη μουσική πορεία του βιολιστή και ρεμπέτη Νίκου Συρίγου, του Σαντορινιού, του προπάππου μου, μια αποκαλυπτική έρευνα που με οδήγησε στη δημιουργία της μικρού μήκους ταινίας "The man on the left". Αυτή η περιπέτεια ήταν η αφετηρία συστηματικών σκέψεων γύρω από την έννοια της κληρονομιάς. Όταν προσκλήθηκα από την Κατερίνα Γρέγου και την Ιόλη Τζανετάκη ένιωσα πως όλες μου οι σκέψεις έβρισκαν τη θέση τους λόγω της καταγωγής μου από τη Σάμο και των ισχυρών δεσμών μου με τη Μικρά Ασία. Ξεκίνησα, έχοντας κάποιους ερευνητικούς άξονες στο μυαλό μου, να συλλέγω υλικό από συγγενείς, από οικογενειακά αρχεία και να ηχογραφώ προφορικές ιστορίες που με οδήγησαν στη μελέτη και στην επιτόπια έρευνα στη Σάμο κατά το διάστημα που φιλοξενήθηκα από το Schwartz Foundation», λέει.
Τα έργα που παρουσιάζει στο Art Space Pythagorion χτίζουν ένα σπονδυλωτό αφήγημα γύρω από την έννοια της κληρονομιάς που εκκινώντας από το κλειστό σχήμα της οικογένειας ανοίγει, μετακινείται και διερευνά πολλαπλές πτυχώσεις της πολιτιστικής κληρονομιάς, εθνικής και παγκόσμιας. Συνυφαίνοντας το προσωπικό με το ιστορικό, τα έργα χτίζουν ερωτήματα γύρω από όλα όσα κληρονομούνται και κληροδοτούνται διαγενεακά, διαμορφώνοντας την προσωπική και συλλογική μνήμη καθώς και τα στοιχεία που διαπλάθουν την ταυτότητά μας.
«Πέρα από υλικά αγαθά, γη, σπίτια, πολύτιμα αντικείμενα και ιδιοκτησιακά καθεστώτα, κληρονομούμε πρωτίστως οικογενειακά, συλλογικά τραύματα, επιθυμίες και προσδοκίες, συμπεριφορές αλλά και συμπεράσματα, πολιτικές πεποιθήσεις, κοινωνικές αξίες και πάνω απ’ όλα ιστορίες για τόπους, ανθρώπους και σχέσεις. Εκκινώ λοιπόν από όσα κληρονόμησα: ένα σπίτι που παραδόξως δεν υπάρχει πια, το τραύμα του τραγικού θανάτου των παππούδων μου τον Αύγουστο του 1980, την πληθώρα προφορικών και γραπτών ιστοριών για τους δύο συγγενείς τόπους και τη ζύμωση της μουσικής τους παράδοσης. Έτσι τα ζητήματα γύρω από ιδιοκτησίες, τραύματα, ιστορίες, γλώσσα και μουσική μετασχηματίζονται σε μια γλυπτική σύνθεση, ένα ηχητικό έργο, μια ταινία, μια φωτογραφία και μια εγκατάσταση που αναπτύσσεται στον χώρο συνενώνοντας μνήμες και αφηγήσεις. Υπό αυτή την έννοια, η έκθεση εγείρει ερωτήματα για το πώς τα φθαρτά σώματα μετατοπίζονται ως φορείς ιστορικών ρωγμών μέσα από ασταθείς γεωγραφίες, που επαναλαμβάνονται με διαφορετικές μορφές σήμερα σε ένα πολλαπλασιαστικό μέγεθος παγκοσμίως», λέει.
