Η Ακαδημία Αθηνών σήμερα τίμησε με το βραβείο της Τάξεως των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών τα έργα:
(α) «Ανδρέας Κάλβος. Έργα και αλληλογραφία» και
(β) «Ανδρέας Μιαούλης. Αρχειακά τεκμήρια»
τα οποία κυκλοφόρησαν το 2021 από το Μουσείο Μπενάκη.
Η επίδοση των βραβείων έγινε στην Πανηγυρική Συνεδρία της Ακαδημίας την Τρίτη 20 Δεκεμβρίου, στην αίθουσα Τελετών του Μεγάρου της Ακαδημίας Αθηνών.
Ο βιβλιοκριτικός της LiFO Νίκος Μπακουνάκης σχολιάζει σχετικά με το έργο του Κάλβου:
«Η έκδοση, σε επτά τόμους, των Απάντων του Ανδρέα Κάλβου, όπου περιλαμβάνεται και η αλληλογραφία του, είναι ένα γιγαντιαίο εκδοτικό, ιστορικό, φιλολογικό και λογοτεχνικό εγχείρημα, που αναγνωρίζεται τώρα με το βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών. Αυτή η μεγάλη εκδοτική περιπέτεια του Μουσείου Μπενάκη, με την επιστημονική επιμέλεια του Δημήτρη Αρβανιτάκη, ξεκίνησε το 2014 και ολοκληρώθηκε το 2021. Μέσα από το έργο αυτό βλέπουμε τελικά έναν άλλον Κάλβο, τον αληθινό και πολύπλευρό Ανδρέα Κάλβο, πέρα "από την κολοβωμένη εικόνα του μονόγλωσσου, δηλαδή ελληνόγλωσσου, και βολικού εθνικού ποιητή των Ωδών", όπως γράφει ο Δημήτρης Αρβανιτάκης στο εισαγωγικό σημείωμα του Α’ τόμου.
Στη μακρά ζωή του Κάλβου, ο οποίος είχε γεννηθεί το 1792 σε μια λαϊκή οικογένεια της Ζακύνθου, και πέθανε το 1869, η ποίηση καταλαμβάνει σχετικά λίγο χρόνο. "Ο βίος του ποιητή υπήρξε κατά πολύ βραχύτερος από τον βίο του ανθρώπου", όπως γράφει και πάλι ο επιστημονικός επιμελητής της έκδοσης Δημήτρης Αρβανιτάκης, υπονοώντας ότι αν μελετήσουμε τη ζωή του Κάλβου θα μάθουμε πολύ περισσότερα για τον ποιητή. Ο Κάλβος, από πολύ νωρίς, ήθελε να γίνει "Ιταλός ποιητής". Μάλιστα θαύμαζε και υπήρξε συνεργάτης του μεγάλου Ιταλού ποιητή, με καταγωγή από την Ζάκυνθο, Ούγκο Φόσκολο. Ηταν όμως και διανοούμενος. Θα μπορούσαμε να πούμε, χρησιμοποιώντας σημερινούς όρους, ότι ήταν δημόσιος διανοούμενος καθώς παρενέβαινε στην δημόσια ζωή. Ηταν ακόμη πολιτικά ενεργός, για παράδειγμα στην Ιταλία υπήρξε καρμπονάρος, και κυρίως πολιτικά υπεύθυνος. Κι ακόμη αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του, από το 1826 έως το 1852, στην ακαδημαϊκή διδασκαλία και διοίκηση, ως στέλεχος της Ιονίου Ακαδημίας, στην Κέρκυρα.
Ας το παραδεχτούμε: με την έκδοση αυτή ανακαλύπτουμε και γνωρίζουμε πραγματικά ποιος ήταν ο Ανδρέας Κάλβος».
«Ανδρέας Κάλβος. Έργα και αλληλογραφία»
Η εκδοτική πρωτοβουλία και ο σκοπός της
Η έκδοση πραγματοποιήθηκε υπό την εποπτεία εξαμελούς διεθνούς Επιστημονικής Επιτροπής, με τη συνεργασία Ελλήνων και Ιταλών εξειδικευμένων επιστημόνων (φιλολόγων και ιστορικών) και τον συντονισμό του ιστορικού Δημήτρη Αρβανιτάκη, επιστημονικού συνεργάτη και υπεύθυνου του Τμήματος Εκδόσεων του Μουσείου Μπενάκη. Στόχος της πρωτοβουλίας, η οποία ξεκίνησε από πρόταση του τελευταίου προς τη διεύθυνση του Μουσείου Μπενάκη (2008), ήταν η συγκέντρωση και η έκδοση του συνόλου του έργου του Ανδρέα Κάλβου, ο σχολιασμός του και η τοποθέτησή του μέσα στο ιστορικό πλαίσιο εντός του οποίου δημιουργήθηκε. Ο σχεδιασμός, η έρευνα και η συγγραφή των κειμένων άρχισαν το 2010, ενώ η εκδοτική διαδικασία ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2014 και ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 2021. Η προσπάθεια ευοδώθηκε χάρη στην εξαρχής αμέριστη συμπαράσταση του Άγγελου Δεληβορριά (1937-2018), τέως διευθυντή του Μουσείου Μπενάκη, και την ευγενική χορηγία του κυρίου Ντίνου Μαρτίνου.
Η δομή του έργου
Η δομή του έργου υπαγορεύτηκε από τον αρχικό αυστηρό εκδοτικό προσανατολισμό, ο οποίος ήταν να ανασυσταθεί η ιστορία και η «ποιητική βούληση» του Κάλβου, να επισημανθούν δηλαδή οι νοηματικές ενότητες του έργου του, να διακριθούν τα έργα που ο ίδιος εξέδωσε από εκείνα που έμειναν ανολοκλήρωτα (αποτελώντας ωστόσο πνευματικούς σταθμούς στη βιογραφία του), ώστε να αποτυπωθεί ανάγλυφα η σταδιακή εξέλιξη του πνευματικού του κόσμου και της ομόλογης παραγωγής, δίχως να ληφθεί υπόψιν το (αντιεπιστημονικό, άλλωστε) κριτήριο του γλωσσικού οργάνου, εφόσον ο πνευματικός κόσμος κάθε δημιουργού, ενιαίος στη βάση του, μπορεί να βρει την έκφρασή του μέσα από ποικίλους μορφολογικούς ή και γλωσσικούς κώδικες. Συγκεκριμένα η σειρά απαρτίζεται από τρεις ενότητες:
(Α) Η Αλληλογραφία (τόμος Α΄: 1813-1818 – τόμος Β΄: 1819-1869 & αρχονολόγητες επιστολές): περιλαμβάνει το (ελλιπές, οπωσδήποτε, και αδύνατον να ανασυσταθεί στο σύνολό του σήμερα) corpus των ως τώρα γνωστών επιστολών των οποίων ο Ανδρέας Κάλβος υπήρξε αποστολέας ή παραλήπτης (314 επιστολές για το διάστημα 1813-1869 και 74 αχρονολόγητες). Το σώμα των επιστολών (από παλαιότερα γνωστών ή σήμερα ερχόμενων στο φως), για πρώτη φορά δημοσιευόμενο τώρα in extenso, συνοδεύεται από μακρά εισαγωγή, μια οιονεί βιογράφηση του Κάλβου ‒η οποία στρέφει το ενδιαφέρον της στην εργοβιογραφία του ποιητή και την πρόσληψή του από τη νεοελληνική φιλολογία‒, από σημερινές μεταφράσεις όλων των ξενόγλωσσων επιστολών και από εκτενή και λεπτομερειακό σχολιασμό τους.
(Β) Τα Εργα (τόμος Α΄: Α.Ι. Ποιητικά. Δημοσιευμένα και Α.ΙΙ. Ποιητικά. Αδημοσίευτα – τόμος Β΄: Πεζά – τόμος Γ΄: Ποικίλα): περιλαμβάνουν το σύνολο των μέχρι σήμερα γνωστών έργων του Κάλβου (ποιητικών και πεζών, δοκιμίων και μεταφράσεων, ολοκληρωμένων ή ημιτελών, δημοσιευμένων ή αδημοσίευτων). Δημοσιεύεται η πρωτότυπη εκδοχή των κειμένων, συνοδευόμενη από αναλυτικά εισαγωγικά κείμενα, κατατοπιστικό σχολιασμό και μεταφράσεις των ξενόγλωσσων κειμένων, οι οποίες εκπονήθηκαν στο πλαίσιο της εν λόγω έκδοσης.
Τιμή: €10 (χαρτόδετο)
(Γ) Τα Ευρετήρια: πρόκειται για το αναλυτικό και λεπτομερές ευρετήριο όλων των τόμων της σειράς, στο οποίο περιλαμβάνονται τα κύρια ονόματα προσώπων και τόπων, οι αναφορές των τίτλων των καλβικών έργων, καθώς και των έργων όλων των (Ελλήνων ή άλλων) αναφερόμενων συγγραφέων. Η λογική της συγκρότησης του Ευρετηρίου παρέχει τη δυνατότητα πολλαπλών και συνδυαστικών αναγνώσεων του τεράστιου εκδιδόμενου κειμενικού πλούτου, αναδεικνύοντας συναντήσεις ανθρώπων και έργων, μέσα σε μία σύνθετη πολιτισμική γεωγραφία, που υπερβαίνει σύνορα γλωσσών.
Τα χαρακτηριστικά και η πρωτοτυπία του έργου
Μετά από ποικίλες ατελέσφορες προσπάθειες, οι οποίες είχαν αναληφθεί στο παρελθόν από ερευνητές ή ποικίλους φορείς και ως επί το πλείστον επικεντρώνονταν στις είκοσι Ωδές, για πρώτη φορά σήμερα, χάρη στη σειρά «Ανδρέας Κάλβος. Έργα και Αλληλογραφία», οι εξειδικευμένοι επιστήμονες αλλά και κάθε ενδιαφερόμενος αναγνώστης έχουν τη δυνατότητα να προσεγγίσουν το πλήρες έργο του ποιητή και όχι μόνο τις ελληνόγλωσσες Ωδές του, οι οποίες άλλωστε καλύπτουν ένα μικρό τμήμα (1824-1826) του μακρού χρονικού ανύσματος της ποιητικής, δοκιμιακής, μεταφραστικής, εκπαιδευτικής ή άλλης παραγωγής του. Υπ’ αυτή την έννοια, μόνο σήμερα μπορούμε να κάνουμε πραγματικά λόγο για έκδοση των «Απάντων», κατά κυριολεξία των «Ευρισκομένων» έργων, του Ανδρέα Κάλβου, και να υπερβούμε αποτελεσματικά την παραδοσιακή μονομέρεια της φιλολογικής προσέγγισης και την αποσπασματικότητα της εικόνας του.
Η προτεινόμενη έκδοση των καλβικών κειμένων στηρίχτηκε σε αυτοψία όλων των χειρογράφων, τα οποία απόκεινται σε πολλές Βιβλιοθήκες και Αρχεία της Ελλάδας και του εξωτερικού (Biblioteca Apostolica Vaticana, Biblioteca della Galleria degli Uffizi, Biblioteca di Storia Moderna e Contemporanea, Biblioteca Marucelliana, Biblioteca dell’Accademia della Crusca, Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze, Bibliothèque Saint-Geneviève, Άναγνωστική Εταιρία Κερκύρας, ΓΑΚ Ν. Κερκύρας, ΙΙΕ/ΕΙΕ, ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ κ.λπ.), αλλά και σε παράλληλο έλεγχο της χειρόγραφης με την έντυπη μορφή, όπου η τελευταία υπάρχει. Ο συνδυαστικός έλεγχος των διαδοχικών μορφών των κειμένων, επέτρεψε συχνά ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις εκδοτικού τύπου ή παρατηρήσεις σχετικές με τη δόμηση των έργων, τις κειμενικές διαφοροποιήσεις ή τις διαδοχικές επανεπεξεργασίες.
Η παρούσα έκδοση, συνδέοντας οργανικά και όχι απλώς «παρατακτικά» το σύνολο του πολύμορφου και συντεθειμένου σε ποικίλες γλώσσες έργου του ζακυνθινού λόγιου και ποιητή, προσφέρει μια νέα, πολύπτυχη και συνολική εικόνα, χάρη στην οποία διευρύνεται ο φακός παρατήρησης του καλβικού σώματος, επιτρέπεται η ταυτόχρονη εξέταση των ποικίλων διανοητικών του εκφράσεων και άρα ο αλληλοφωτισμός του ελληνόγλωσσου και ιταλόγλωσσου έργου του. Παράλληλα, η ισότιμη ανάδειξη της δοκιμιακής του παραγωγής (εκδεδομένης από τον ίδιον ή ανέκδοτης) δίνει τη δυνατότητα μιας εκ νέου ανάγνωσης του γνωστού ποιητικού του έργου.
Η εκδοτική μέθοδος που υιοθετήθηκε επιτρέπει όχι μόνο την ουσιαστικότερη κατανόηση της παραγωγής του, αλλά κυρίως την ένταξή της στα ποικίλα πνευματικά και ιδεολογικά περιβάλλοντα εντός των οποίων αυτή διαδοχικά (με υπερβάσεις, ρήξεις, συνέχειες και αλληλοεπικαλύψεις) δημιουργήθηκε. Έτσι, ο ποιητής και λόγιος Κάλβος απελευθερώνεται από την παραδομένη (αλλά αντι-ιστορική και μονοδιάστατη) εικόνα του μονόγλωσσου, ολιγόστιχου εθνικού ποιητή και γίνεται κατανοητός ως ένας λόγιος ποιητής που διαμορφώθηκε διά μακρών εντός του ευρύτερου ευρωπαϊκού (ιταλικού, ελβετικού, βρετανικού, γαλλικού) και του ελληνικού κόσμου, κατά την εποχή του Διαφωτισμού, κατά τα χρόνια της πρώτης φάσης της «πατριωτικής» ιταλικής εθνικής συνειδητοποίησης και εντέλει της ανόδου των εθνικών κινημάτων (πρώτα του ιταλικού και κατόπιν του ελληνικού). Η αναμφισβήτητη, έτσι, σύνδεσή του με το ελληνικό εθνικό κίνημα ανεξαρτησίας αποκτά άλλους χρωματισμούς και άλλες εννοιολογικές και ιδεολογικές προκείμενες.
Τέλος, η επιστημονική οπτική που προτείνεται με την παρούσα έκδοση επιθυμεί αυτονόητα όχι μόνο να ανανεώσει τα κύρια ζητήματα μελέτης του καλβικού έργου, αλλά και να συμβάλει, λειτουργώντας παραδειγματικά, στον βαθμό που της είναι δυνατόν, στην ευρύτερη προβληματική γύρω από τη σταδιακή συγκρότηση (μέσα από πολλαπλούς δρόμους, πολλαπλές ιστορίες και γεωγραφικά προσδιορισμένες πολιτισμικές ταυτότητες και καταγωγές) της ελληνικής λογιοσύνης κατά το τέλος του δέκατου όγδοου και τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. Έτσι, τα ερωτήματα που αφορούν τη συγκρότηση των «τόπων» της πορείας του Κάλβου και του έργου του έρχονται, στο επίπεδο της μεθοδολογίας, να συνηγορήσουν στην ανάγκη νέας μελέτης και νέων εννοιολογήσεων των σταθμών και των κωδίκων του μεγάλου αστερισμού των ανθρώπων, οι οποίοι στη ροή του χρόνου διαμόρφωσαν την (ετερογενή αρχικά, αλλά με όλο και πιο έντονα διαμορφούμενους κοινούς παρονομαστές) μακρά αλυσίδα που αποκλήθηκε «ελληνική λογιοσύνη».
«Ανδρέας Μιαούλης. Αρχειακά τεκμήρια»
Το εκδιδόμενο υλικό προέρχεται από το αρχείο του διπλωμάτη και πολιτικού Γεωργίου Ι. Πεσμαζόγλου (1889-1984), δισέγγονου του Ανδρέα Μιαούλη, το οποίο περιλαμβάνει τμήμα του αρχείου του ναυάρχου που διασώθηκε ύστερα από τον θάνατό του. Τα 269 τεκμήρια, ανέκδοτα στην πλειονότητά τους, εκδίδονται στην πλήρη μορφή τους, συνοδευόμενα από εκτενή εισαγωγή της επιμελήτριας, από πλούσιο σχολιασμό και αναλυτικά ευρετήρια. Το χρονικό άνυσμα των εγγράφων εκτείνεται από το 1813 μέχρι το 1841, καλύπτοντας μια οκταετία πριν από την Επανάσταση, τα επαναστατικά χρόνια, την περίοδο διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια, καθώς και τα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Όθωνα: χρόνια που υπήρξαν καθοριστικά για την έναρξη του ελεύθερου πολιτικού βίου των Ελλήνων, για τη δημιουργία και την εξέλιξη των θεσμών και των πολιτειακών δομών της επαναστατημένης και κατόπιν ελεύθερης Ελλάδας.
Στο δημοσιευόμενο υλικό περιλαμβάνονται υπηρεσιακά έγγραφα σχετιζόμενα με γεγονότα που σφράγισαν την ιστορία της Επανάστασης, κυρίως όμως επιστολές από και προς αξιωματούχους και συναγωνιστές του Ανδρέα Μιαούλη, μεταξύ των οποίων απαντούν ιδιαίτερα σημαντικές μορφές του ελληνικού Αγώνα ή του πολιτικοκοινωνικού βίου, αλλά και πρόσωπα λιγότερο γνωστά. Η συλλογή, λόγω της χρονικής έκτασης και του αριθμού των τεκμηρίων, επιτρέπει να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη της ιστορίας του ναυάρχου, ο οποίος αν και κατά την καποδιστριακή περίοδο τιμήθηκε με αξιώματα, εν τέλει συμπορεύτηκε με την Αντιπολίτευση και πρωτοστάτησε στα θλιβερά γεγονότα του Πόρου το 1831, πυρπολώντας τις δύο μεγάλες φρεγάτες του ελληνικού στόλου. Μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια και την άφιξη του Όθωνα, ο Μιαούλης βρέθηκε στο απόγειο της δόξας του με τις τιμές και τις ηθικές ανταμοιβές να κορυφώνονται, όπως καταδεικνύεται από διάφορα έγγραφα της συλλογής.
Το εκδιδόμενο υλικό, το οποίο είδε το φως στην επέτειο των διακοσίων χρόνων από τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας, συμβάλλει στη σφαιρικότερη κατανόηση της ζωής της κομβικής αυτής προσωπικότητας του ελληνικού Αγώνα, αλλά και της περιόδου εν γένει.
