Η δολοφονία του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, κατά την πρώτη φάση των κοινών επιθέσεων των ΗΠΑ και του Ισραήλ, έφερε την Ισλαμική Δημοκρατία στην πιο κρίσιμη στιγμή της από το 1979.
Η επιχείρηση είχε ως στόχο ανώτερους στρατιωτικούς και πολιτικούς ηγέτες, σε μια προσπάθεια που η Ουάσιγκτον χαρακτήρισε ως αποφασιστική για την αποδυνάμωση της ιρανικής διοικητικής δομής.
Μέχρι το βράδυ του Σαββάτου, οι αναφορές για τον θάνατο του Χαμενεΐ είχαν διαδοθεί ευρέως, προκαλώντας σκηνές που λίγοι θα μπορούσαν να φανταστούν λίγες μέρες νωρίτερα.
Βίντεο έδειχναν εορτασμούς σε μεγάλες πόλεις του Ιράν. Παρόμοιες σκηνές εκτυλίχθηκαν σε μεγάλα τμήματα της ιρανικής διασποράς στο εξωτερικό. Για πολλούς, η εξάλειψη του ανώτατου ηγέτη φαινόταν να αντιπροσωπεύει μια ιστορική ρήξη – ένα άνοιγμα που χρόνια πολιτικής αντίστασης δεν είχαν καταφέρει να επιτύχουν από μόνα τους.
Τόσο ο πρόεδρος των ΗΠΑ όσο και ο πρωθυπουργός του Ισραήλ χρησιμοποίησαν άμεσο λόγο στις δημόσιες δηλώσεις τους μετά τις επιθέσεις. Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ προέτρεψε τους Ιρανούς να αδράξουν την ευκαιρία να «αναλάβουν την εξουσία της κυβέρνησής τους». Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου επανέλαβε το ίδιο θέμα, υποστηρίζοντας ότι η αλλαγή καθεστώτος είναι τόσο επιθυμητή όσο και εφικτή.
Ενώ η στρατιωτική φάση της επιχείρησης Epic Fury, όπως την ονόμασαν οι ΗΠΑ, φάνηκε να είναι καλά συντονισμένη και σε μεγάλο βαθμό υπό τον έλεγχο των ΗΠΑ, η πολιτική απήχηση στο Ιράν, παραμένει πολύ λιγότερο προβλέψιμη.
Τριγμοί στο καθεστώς του Ιράν
Την Κυριακή το πρωί, η ιρανική κρατική τηλεόραση επιβεβαίωσε επίσημα τον θάνατο του Χαμενεΐ, πριν ανακοινώσει αμέσως τη σύσταση ενός προσωρινού συμβουλίου τριών ανδρών που θα αναλάβει την εκτελεστική εξουσία.
Σύμφωνα με το ιρανικό σύνταγμα, η επιλογή του νέου ανώτατου ηγέτη εναπόκειται στη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, ένα σώμα 88 μελών που εκλέγεται με λαϊκή ψήφο για οκταετή θητεία.
Ωστόσο, η εκλογική διαδικασία περιλαμβάνει έναν κρίσιμο περιορισμό.
Όλοι οι υποψήφιοι για τη Συνέλευση πρέπει να ελέγχονται και να εγκρίνονται από το Συμβούλιο Φυλάκων.
Αυτό το 12μελές σώμα είναι το ίδιο βαθιά συνυφασμένο με την ηγετική δομή, με έξι μέλη να διορίζονται απευθείας από τον ανώτατο ηγέτη και έξι να ορίζονται από τη δικαστική εξουσία και να εγκρίνονται από το κοινοβούλιο, ενώ ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας διορίζεται επίσης από τον ανώτατο ηγέτη.
Στην πράξη, ο Χαμενεΐ έχει ασκήσει σημαντική επιρροή στο όργανο που είναι επιφορτισμένο με την επιλογή του διαδόχου του.
Το καθεστώς έχει κινηθεί γρήγορα για να προβάλλει συνέχεια και σταθερότητα.
Επικαλούμενες συνταγματικούς μηχανισμούς και ενεργοποιώντας την προσωρινή διακυβέρνηση, οι αρχές επιδιώκουν να δείξουν ότι το σύστημα παραμένει άθικτο παρά την απώλεια της κορυφαίας του μορφής.
Οι εικασίες στράφηκαν αναπόφευκτα προς τους πιθανούς διαδόχους.
Στο Ιράν είναι ασυνήθιστο οι πιθανοί υποψήφιοι να γνωστοποιούνται δημοσίως εκ των προτέρων.
Ωστόσο, εντός της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων, υπάρχει μια μικρή επιτροπή που έχει ως αποστολή να εξετάζει και να περιορίζει τον αριθμό των υποψηφίων, ενδεχομένως παρουσιάζοντας μια σύντομη λίστα στο σύνολο του σώματος μόλις ξεκινήσουν οι επίσημες διαδικασίες.
Οι συνεδριάσεις διεξάγονται κεκλεισμένων των θυρών και η ψηφοφορία δεν δημοσιοποιείται, περιορίζοντας έτσι τον εξωτερικό έλεγχο.
Τα τελευταία χρόνια, υπήρξαν εικασίες ότι ο μεγαλύτερος γιος του Χαμενεΐ, ο Μοτζτάμπα, ίσως να ήταν υποψήφιος. Ωστόσο, με αρκετούς από τους πιο έμπιστους διοικητές του πατέρα του στο Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης να έχουν σκοτωθεί, σύμφωνα με πληροφορίες, στις πρόσφατες επιθέσεις, η εσωτερική ισορροπία δυνάμεων ενδέχεται να έχει αλλάξει.
Το πλήμα στην Ισλαμική Δημοκρατία
Στρατιωτικά, ωστόσο, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει δεχτεί ένα σοβαρό πλήγμα.
Αναφορές δείχνουν ότι αρκετοί ανώτεροι διοικητές σκοτώθηκαν στις αρχικές επιθέσεις. Οι επιζώντες αξιωματούχοι παραμένουν υπό απειλή, καθώς οι αεροπορικές επιχειρήσεις συνεχίζονται.
Η αίσθηση της ευπάθειας είναι αισθητή – τα κέντρα διοίκησης έχουν υποστεί ζημιές, η ηγεσία έχει αποκεφαλιστεί και η λήψη αποφάσεων έχει περιοριστεί σε κατάσταση κρίσης.
Ωστόσο, το Ιράν έχει δείξει την ικανότητά του να ανταποδώσει τα χτυπήματα.
Μέσα στις δύο πρώτες ημέρες των επιθέσεων, οι ιρανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν επιθέσεις εναντίον αμερικανικών βάσεων σε αρκετές αραβικές χώρες, καθώς και εναντίον στόχων στο Ισραήλ.
Για πρώτη φορά, πύραυλοι χτύπησαν μη στρατιωτικές εγκαταστάσεις στο Ντουμπάι και ένα πολιτικό αεροδρόμιο στο Κουβέιτ, διευρύνοντας δραματικά το γεωγραφικό εύρος της σύγκρουσης.
Η κλιμάκωση δείχνει ότι, παρά τις απώλειες στην ηγεσία, το Ιράν διατηρεί τις επιχειρησιακές του ικανότητες και τη βούληση να τις χρησιμοποιήσει.
Από τη σκοπιά των ηγετών του Ιράν, εάν η σύγκρουση διευρυνθεί και οι συμμαχικές του μαχητικές ομάδες σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή ενταχθούν στον αγώνα, η Τεχεράνη θα μπορούσε να αποκτήσει κάποια επιρροή για να πιέσει για κατάπαυση του πυρός ή τουλάχιστον να αποφύγει την πλήρη παράδοση με όρους που θα υπαγορεύσουν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ.
Από άλλη οπτική γωνία, η συνεχιζόμενη στρατιωτική πίεση, σε συνδυασμό με τις ανανεωμένες διαμαρτυρίες μεγάλης κλίμακας, θα μπορούσε να ωθήσει την Ισλαμική Δημοκρατία προς μια συστημική κατάρρευση.
Εάν τμήματα των δυνάμεων ασφαλείας διαλυθούν ή αρνηθούν να εκτελέσουν διαταγές, οποιαδήποτε επίσημη συνταγματική μεταβατική διαδικασία θα μπορούσε γρήγορα να καταστεί άσχετη και ξεπερασμένη από τις εξελίξεις στο έδαφος.
Οι επόμενες ημέρες θα αποκαλύψουν εάν το καθεστώς της χώρας μπορεί να παραμείνει συνεκτικό, παρά την απουσία του μακροχρόνιου ανώτατου ηγέτη του.
Προς το παρόν, όλα τα σενάρια παραμένουν ανοιχτά.
Αβέβαιη η πορεία των εξελίξεων
Η Ισλαμική Δημοκρατία φαίνεται να βρίσκεται σε πιο αδύναμη θέση από ό,τι πριν τις επιθέσεις – στερημένη από την κεντρική της ηγετική φυσιογνωμία, χωρίς βασικούς διοικητές και εκτεθειμένη σε συνεχή στρατιωτική πίεση.
Ωστόσο, διατηρεί θεσμικές δομές, ένοπλες δυνάμεις και ικανότητα αντίποινων, που περιπλέκουν οποιαδήποτε απλή πορεία προς αλλαγή καθεστώτος.
Ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ έχει ωθήσει το Ιράν σε μια ασταθή και αβέβαιη φάση.
Η συνέχεια των γεγονότων θα εξαρτηθεί από το αν η Τεχεράνη θα καταφέρει να διατηρήσει τον εσωτερικό έλεγχο εν μέσω των συνεχιζόμενων αεροπορικών επιδρομών, από το αν οι διαμαρτυρίες θα ενταθούν και από το πόσο θα εξαπλωθούν οι συγκρούσεις στην ευρύτερη περιοχή.
Η πορεία των γεγονότων αναμένεται να γίνει πιο σαφής τις επόμενες ημέρες, καθώς όλες οι πλευρές δοκιμάζουν τα στρατιωτικά τους όρια και την πολιτική τους αποφασιστικότητα.
Με πληροφορίες από BBC
