Ο Γκάμπορ Ματέ δεν μιλά για τον εθισμό σαν να είναι μια κακή συνήθεια που απλώς πρέπει να κοπεί. Μιλά για τον εθισμό σαν να είναι ένας τρόπος επιβίωσης που κάποτε δούλεψε, μέχρι που άρχισε να καταστρέφει αυτόν που τον χρησιμοποιεί.
Σε νέα συνέντευξή του στην El País, με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του In the Realm of Hungry Ghosts στα ισπανικά, ο γιατρός, συγγραφέας και ειδικός στις εξαρτήσεις επανέρχεται στη βασική του θέση: οι εθισμοί δεν ξεκινούν από ηθική αποτυχία ή αδύναμο χαρακτήρα, αλλά από πόνο. Από τραύμα. Από μια ανάγκη διαφυγής που δεν βρήκε άλλον δρόμο.
«Όλες οι εξαρτήσεις είναι προσπάθειες να ξεφύγει κανείς από τον πόνο», λέει. Δεν σημαίνει, όπως διευκρινίζει, ότι όλοι όσοι υποφέρουν θα αναπτύξουν κάποια εξάρτηση. Σημαίνει όμως ότι όλοι όσοι αναπτύσσουν εξάρτηση έχουν υποφέρει.
Για τον Ματέ, το μεγάλο λάθος των κοινωνιών είναι ότι αντιμετωπίζουν τους ανθρώπους με εξαρτήσεις σαν «κακούς ανθρώπους που παίρνουν κακές αποφάσεις». Αυτή η αντίληψη, λέει, πρέπει να εγκαταλειφθεί. Οι άνθρωποι που κάνουν χρήση δεν είναι διαφορετικοί από όλους τους υπόλοιπους. Έχουν απλώς πονέσει περισσότερο και έχουν μεγαλύτερη ανάγκη να ξεφύγουν από αυτόν τον πόνο.
Το ίδιο το πεδίο της εξάρτησης, όπως το περιγράφει, είναι πολύ ευρύτερο από τα ναρκωτικά. Οι περισσότεροι άνθρωποι, λέει, καταναλώνουν κάτι για να αντέξουν: αλκοόλ, πορνογραφία, ίντερνετ, τζόγο, σεξ, φαγητό, αγορές, δουλειά. Οι άνθρωποι που κάνουν χρήση ναρκωτικών, όμως, είναι εκείνοι που η κοινωνία τιμωρεί πιο σκληρά.
Ο ίδιος μιλά και για τις δικές του εξαρτήσεις. Δεν ήταν εξαρτημένος από ουσίες, λέει, αλλά από τη δουλειά και την καταναγκαστική αγορά μουσικών δίσκων κάποτε ξόδεψε 8.000 δολάρια μέσα σε μία εβδομάδα. «Ήμουν πολύ πιο τυχερός από τους ασθενείς μου», λέει. «Οι δικές μου εξαρτήσεις ήταν,ας το θέσω κομψά, αξιοσέβαστες».
Αυτό δεν σημαίνει ότι ήταν ακίνδυνες. Ο Ματέ λέει ότι αναγνώριζε στους ασθενείς του τον ίδιο μηχανισμό που έβλεπε και στον εαυτό του, έστω σε διαφορετική ένταση. Οι δικές του εξαρτήσεις πλήγωσαν την οικογένειά του και τον ίδιο. Η διαφορά ήταν ότι δεν τον έβαζαν στο περιθώριο με τον ίδιο τρόπο. Δεν τον έστελναν στη φυλακή. Δεν τον έκαναν κοινωνικά αόρατο.
Για αυτό και απορρίπτει την τιμωρητική λογική του πολέμου κατά των ναρκωτικών. Αν ο στόχος ήταν να σταματήσει η χρήση και η διακίνηση, λέει, ο πόλεμος απέτυχε. Αν όμως ο στόχος ήταν να αυξηθεί η δύναμη του κράτους, να στρατιωτικοποιηθεί η αστυνομία, να μείνουν άθικτα τα κέρδη των καρτέλ και να συντηρηθεί ένα τεράστιο νομικό σύστημα, τότε υπήρξε «μεγάλη επιτυχία».
Η λύση, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είναι η πλήρης εμπορική νομιμοποίηση των ναρκωτικών. Δεν θέλει, όπως λέει, καταστήματα που να πουλούν ηρωίνη ή κοκαΐνη όπως πωλούνται τα τσιγάρα και το αλκοόλ. Υποστηρίζει όμως την αποποινικοποίηση της προσωπικής χρήσης, όπως στην Πορτογαλία, και τη στροφή από την τιμωρία στη θεραπεία.
Η πρόληψη, λέει, δεν αρχίζει με το να λες στα παιδιά ότι «τα ναρκωτικά είναι κακά». Όσοι ακούνε τους ενήλικες δεν είναι συνήθως οι πιο ευάλωτοι. Και όσοι είναι πιο ευάλωτοι συχνά δεν τους ακούνε. Για τον Ματέ, η πρόληψη αρχίζει πολύ νωρίτερα, ακόμη και από την εγκυμοσύνη. Το στρες μιας εγκύου, λέει, επηρεάζει ήδη την ανάπτυξη του εγκεφάλου του παιδιού. Και αργότερα, στο σχολείο, πολλά παιδιά που τιμωρούνται για «δύσκολη» συμπεριφορά στην πραγματικότητα εκφράζουν τραύμα.
Ο Ματέ δεν αρνείται τη βιολογία. Αντιθέτως, επιμένει ότι όλα είναι βιολογικά αλλά η βιολογία δεν είναι μοίρα. Ο εγκέφαλος, λέει, είναι κοινωνικό όργανο. Διαμορφώνεται μέσα από το περιβάλλον, τις σχέσεις, την ασφάλεια ή την έλλειψή της. Χρησιμοποιεί την εικόνα του βελανιδιού: ένας σπόρος μπορεί να είναι τέλειος βιολογικά, αλλά αν τον αφήσεις πάνω σε ένα τραπέζι, δεν θα γίνει ποτέ δέντρο. Χρειάζεται έδαφος.
Εκεί μπαίνει και το πιο επίκαιρο κομμάτι της συνέντευξης. Όταν η συζήτηση φτάνει στα κινητά, στα social media και στο αν μπορούμε να μιλάμε για «εθισμό» σε αυτά, ο Ματέ είναι κατηγορηματικός. Ορίζει τον εθισμό ως οποιαδήποτε συμπεριφορά που προσφέρει προσωρινή ανακούφιση ή ευχαρίστηση, δημιουργεί λαχτάρα, έχει αρνητικές συνέπειες και παρ’ όλα αυτά δεν εγκαταλείπεται.
Με αυτόν τον ορισμό, λέει, ο εθισμός μπορεί να αφορά την κοκαΐνη, τον τζόγο, το πορνό, το φαγητό, το shopping, τον αυτοτραυματισμό, αλλά και το κινητό. Δεν λέει ότι όλες οι μορφές πόνου είναι ίδιες ή ότι όλες οι εξαρτήσεις έχουν την ίδια βαρύτητα. Λέει όμως ότι λειτουργούν πάνω σε κοινά χαρακτηριστικά: πρόσκαιρη ανακούφιση, επανάληψη, συνέπειες, αδυναμία διακοπής.
Και όταν ο δημοσιογράφος τον ρωτά αν αυτό ισχύει και για τα social media ή τα smartphones, η απάντησή του είναι καθαρή: ναι. «Στην πραγματικότητα, αυτά τα πράγματα είναι σχεδιασμένα για να ανεβάζουν τα επίπεδα ντοπαμίνης, όπως κάνει και η κοκαΐνη».
Αυτό είναι ίσως το πιο άμεσα αναγνωρίσιμο σημείο της συνέντευξης. Γιατί μεταφέρει τη συζήτηση από τους «άλλους», τους ανθρώπους με εξάρτηση από ουσίες, σε όλους εμάς που πιάνουμε το κινητό για να γλιτώσουμε από κάτι: ανία, άγχος, μοναξιά, σιωπή, δυσφορία, ένα κενό πέντε λεπτών που δεν αντέχουμε να μείνει κενό.
Ο Ματέ δεν χρησιμοποιεί αυτή τη σύγκριση για να προκαλέσει πανικό. Τη χρησιμοποιεί για να δείξει ότι ο εθισμός δεν είναι ένα περιθωριακό φαινόμενο που αφορά μόνο κάποιους «κατεστραμμένους» ανθρώπους. Είναι ένας μηχανισμός βαθιά ανθρώπινος, που σε μια κοινωνία περισσότερο στρεσαρισμένη, απομονωμένη και ψηφιακά διεγερμένη βρίσκει ολοένα περισσότερες μορφές.
Γι’ αυτό και το πιο δύσκολο ερώτημα δεν είναι μόνο τι πρέπει να κόψει κανείς. Είναι τι πόνο προσπαθεί να μην νιώσει όταν επιστρέφει ξανά και ξανά στο ίδιο πράγμα.
Με στοιχεία από El País
