Ογδόντα χαρακτικά, οξυγραφίες σε χαρτί και ακουατίντα, που χρονολογούνται από το 1797-98, θα παρουσιαστούν σε μια πολύ σημαντική έκθεση στο χώρο της Μόνιμης Συλλογής της Εθνικής Πινακοθήκης που θα διαρκέσει από τις 19 Δεκεμβρίου 2024 έως τον Σεπτέμβριο του 2025, σε επιμέλεια Κατερίνας Ταβαντζή και θα συνοδεύονται από φωτογραφίες των προπαρασκευαστικών σχεδίων.
Είναι η πρώτη χαρακτική σειρά του Γκόγια και η μόνη που δημοσιοποιήθηκε όταν ο καλλιτέχνης ήταν εν ζωή. Η σειρά που έχει στην κατοχή της η Εθνική Πινακοθήκη είναι εκτυπωμένη το 1803 και αγοράστηκε το 1962 όταν ήταν διευθυντής ο Μ. Καλλιγάς.
Η σειρά των χαρακτικών που φέρει τον τίτλο Los Caprichos αποτελεί ένα έργο-ορόσημο στην καλλιτεχνική εξέλιξη του Γκόγια, καθώς για πρώτη φορά ο επίσημος ζωγράφος της Ισπανικής Αυλής αφήνεται να εκφράσει τον επαναστατικό χαρακτήρα μιας τέχνης ώριμης και απελευθερωμένης από τις δεσμεύσεις των δημόσιων παραγγελιών.
Αντλεί τα θέματά του από την ίδια τη ζωή της εποχής του, εστιάζοντας στις πιο προκλητικές όψεις της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας που τον περιβάλλει, προκειμένου να ασκήσει μια ανελέητη κριτική στις σκοτεινές πλευρές της ισπανικής κοινωνίας του τέλους του 18ου αιώνα.
Έργα μιας διαχρονικής μοντερνικότητας, που συγκινούν εξαιτίας τόσο της εικαστικής τους συγκρότησης όσο και του προβληματισμού που εξακολουθούν να εγείρουν γύρω από τα ανθρώπινα πάθη.
Ο Γκόγια στην Εθνική Πινακοθήκη
Το 2008 η Εθνική Πινακοθήκη, συμμετέχοντας στις επετειακές εκδηλώσεις που οργανώθηκαν σ’ ολόκληρο τον κόσμο για τα 180 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου Ισπανού ζωγράφου (1746-1828), παρουσίασε τις τέσσερις διάσημες σειρές χαλκογραφιών του, που ανήκουν στις μόνιμες συλλογές της. Τα 212 σπανιότατα και εξαιρετικά πολύτιμα πρωτότυπα χαρακτικά που αγοράστηκαν ανάμεσα στα έτη 1961 και 1965 από τον αείμνηστο Μαρίνο Καλλιγά, Διευθυντή της Εθνικής Πινακοθήκης από το 1949 ως το 1971. Η έκθεση ήταν αφιερωμένη στη μνήμη του.
Οι διάσημες χαλκογραφίες του Γκόγια περιλαμβάνουν τέσσερις σειρές που αντιστοιχούν σε ισάριθμες θεματικές ενότητες:
• Τα Καπρίτσια, με 80 χαρακτικά, αποκαλύπτουν και καταγγέλλουν, σύμφωνα με τον ίδιο τον ζωγράφο, «τα ανθρώπινα πάθη και τις διαστροφές». Ολοκληρώθηκαν το 1799. Η σειρά της Εθνικής Πινακοθήκης προέρχεται από την Α΄ Έκδοση του 1803.
• Στα Δεινά του πολέμου, ο Γκόγια εκφράζει, σε 80 χαλκογραφικές πλάκες που χαράχτηκαν ανάμεσα στα έτη 1810-1820, την οργή, την αγανάκτηση, τον αποτροπιασμό του για τις βαναυσότητες που διέπραξαν τα στρατεύματα του Ναπολέοντα κατά την εισβολή τους στην Ισπανία ανάμεσα στα έτη 1908-1814. Η σειρά της Εθνικής Πινακοθήκης προέρχεται από την Α΄ Έκδοση του 1863.
• Οι Ταυρομαχίες, από 33 χαλκογραφίες, πρωτοκυκλοφόρησαν το 1816. Φανατικός οπαδός (aficionado) του εθνικού αθλήματος της Ισπανίας ο Γκόγια αφηγείται στη σειρά αυτή την προϊστορία της ταυρομαχίας και απεικονίζει με «κινηματογραφικό τρόπο» μοναδικές φάσεις και μεγάλες στιγμές επώνυμων ταυρομάχων της εποχής του στην αρένα. Η σειρά της Ε.Π.Μ.Α.Σ. προέρχεται από την Γ΄ Έκδοση του 1853.
• Η Τρέλα (Disparates), τα παράταιρα, τα παράλογα, χαράσσονται ανάμεσα στα έτη 1815-1824. Στα 18 έργα της σειράς η φαντασία, το όνειρο, ο τρόμος, ο ίλιγγος εισάγουν στην ρομαντική αισθητική του «υψηλού» (Sublime). Δεν είναι τυχαίο ότι η αινιγματική αυτή σειρά αποτέλεσε ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης για τους ρομαντικούς, τους συμβολιστές, τους σουρεαλιστές καλλιτέχνες έως και τον Πικάσσο. Η σειρά της Ε.Π.Μ.Α.Σ. προέρχεται από την Β΄ Έκδοση που τυπώθηκε το 1864 με τίτλο Παροιμίες (Proverbios).
Η ιστορία των Los Caprichos
Τα Καπρίτσια (Los Caprichos) δημοσιεύθηκαν από τον Φρανθίσκο Γκόγια σαν μία συλλογή έργων το 1799. Ο Γκόγια ανέφερε ότι αυτή η σειρά που στρέφεται κατά της κυριαρχίας της δεισιδαιμονίας, της αμάθειας και της ανικανότητας της άρχουσας τάξης, της έλλειψης παιδείας, των οικογενειακών λαθών, και της παρακμής της λογικής απεικονίζει τις αμέτρητες ιδιορρυθμίες και ανοησίες που υπάρχουν σε κάθε πολιτισμένη κοινωνία, και τις κοινές προκαταλήψεις και τις παραπλανητικές πρακτικές που τα έθιμα, η αμάθεια, ή η ιδιοτέλεια διαιωνίζουν. Ο Γκόγια καταδικάζοντας την ανοησία στην Ισπανική κοινωνία στην οποία έζησε, καταδικάζει και την παγκόσμια ανοησία κρίνοντας σκληρά και καυστικά ακόμα και τον κλήρο.
Αινιγματικά πολλές φορές αποτελούν μια διαφωτιστική, δυναμική κριτική της Ισπανίας του 18ου αιώνα, και της ανθρωπότητας γενικότερα. Το ανεπίσημο ύφος, καθώς και η απεικόνιση της σύγχρονης κοινωνίας που συναντώνται στα Καπρίτσια τα καθιστά - καθώς και τον ίδιο τον Γκόγια- προάγγελο του κινήματος του Μοντερνισμού που εμφανίστηκε σχεδόν έναν αιώνα αργότερα.
Ο ίδιος ο Γκόγια το 1799 διαφήμιζε τα Καπρίτσια γράφοντας: Μπορεί κανείς να τα αγοράσει από το κατάστημα ποτών και αρωμάτων της Κάγε δε Δεσενιάνο πληρώνοντας 320 ρεάλια για τη σειρά των 80 χαρακτικών. Λίγο αργότερα η πώληση σταμάτησε εξαιτίας των πιέσεων που άσκησαν εκκλησιαστικοί κύκλοι.
Το 1803 οι μήτρες και όσες σειρές απέμεναν αδιάθετες δωρίστηκαν από τον Γκόγια στον βασιλιά Κάρολο Δ και μεταφέρθηκαν στο Βασιλικό Χαλκογραφείο, όπου βρίσκονται έως σήμερα. Τυπώθηκαν ξανά στο σύνολό τους στα μέσα του 19ου αιώνα, συμβάλλοντας σημαντικά στη φήμη του Ισπανού ζωγράφου σε όλη την Ευρώπη και καθιστώντας το έργο «Ο ύπνος της λογικής γεννάει τέρατα» κορυφαία αναγνωρίσιμο παγκοσμίως.
Με πληροφορίες από Εθνική Πινακοθήκη, Μουσείο Πράδο
