Δημοσιογράφος, συγγραφέας πληθώρας δοκιμίων για τεχνοκοινωνικά θέματα, μυθιστοριογράφος, σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ, καθηγητής ψηφιακών δεξιοτήτων και ψηφιακής δημοσιογραφίας, μπλόγκερ από το 2004, ο Μανώλης Ανδριωτάκης (γεν. 1974, Αθήνα) είναι ένας ανήσυχος άνθρωπος με πολλές ιδιότητες που τα τελευταία δεκαεπτά χρόνια εξερευνά συστηματικά τις συνέπειες του διαδικτύου, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της τεχνητής νοημοσύνης στις ζωές μας.
Στο τελευταίο του μυθιστόρημα, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ψυχογιός με τον τίτλο «Ο θάνατος του συγγραφέα», ένας ματαιωμένος συγγραφέας που προσπαθεί να αποκαταστήσει τις σχέσεις με την κόρη του αναθέτει στην τεχνητή νοημοσύνη να του συνθέσει ένα σενάριο για ένα παιχνίδι εικονικής πραγματικότητας, το οποίο εκτυλίσσεται σε ένα απομονωμένο κέντρο ευεξίας με μυστηριώδεις σκοπούς.
Ο Μανώλης Ανδριωτάκης καταθέτει ένα πολυεπίπεδο μυθιστόρημα που τοποθετείται στο εγγύς μέλλον και έχει μια αρκετά πολύπλοκη όσο και ευρηματική δομή με εγκιβωτισμένες αφηγήσεις, διερευνώντας θέματα όπως η σχέση μεταξύ τεχνητής νοημοσύνης και πρωτότυπης δημιουργίας, οι επιπτώσεις της εικονικής πραγματικότητας στις ανθρώπινες σχέσεις και οι κίνδυνοι της τεχνολογικής ανάπτυξης από μια φιλοσοφική και υπαρξιακή διάσταση. Αν στο ομώνυμο δοκίμιο του Ρολάν Μπαρτ ο συγγραφέας πεθαίνει γιατί παίρνει τα ηνία ο αναγνώστης, στο βιβλίο του Μανώλη Ανδριωτάκη ο συγγραφέας «πεθαίνει» επειδή η τεχνητή νοημοσύνη έχει εξορίσει την πρωτότυπη δημιουργία.
«Όπως δεν μπορείς να αναθέσεις σε μια μηχανή να κάνει τη γυμναστική σου –πρέπει να την κάνεις μόνος σου–, αντίστοιχα, αν θέλεις να είσαι καλός συγγραφέας, θα πρέπει να δουλέψεις, είτε λίγο είτε πολύ».
Σε μια εποχή που οι κίνδυνοι από την τεχνητή νοημοσύνη είναι πλέον ορατοί και όλο και περισσότερα βιβλία γράφονται εξ ολοκλήρου με AI, ο «Θάνατος του συγγραφέα» είναι ένα μυθιστόρημα που εγείρει πολλές συζητήσεις και έγινε αφορμή για να μας μιλήσει ο συγγραφέας για μερικά από τα πολλά και επίκαιρα θέματα που θίγει.
— Ξεκινώ από το εξώφυλλο του βιβλίου σας που έχει την ένδειξη «Αυτό το μυθιστόρημα ΔΕΝ είναι προϊόν τεχνητής νοημοσύνης», με το «δεν» διαγραμμένο. Θέλατε να ιντριγκάρετε τους αναγνώστες σας;
Στην ουσία, θέλησα να διατυπώσω ένα ερώτημα και προσπαθώ να το απαντήσω με αυτόν τον αμφίσημο τρόπο στο εξώφυλλο. Βέβαια, το βιβλίο απαντάει στο ερώτημα «θα μπορούσε η τεχνητή νοημοσύνη να γράψει ένα τέτοιο βιβλίο;». Βέβαια, όχι ένα οποιοδήποτε βιβλίο αλλά αυτό το συγκεκριμένο, που ένα του χαρακτηριστικό είναι η περιπλοκότητα, το γεγονός ότι υπάρχει μια ιστορία μέσα στην ιστορία μέσα στην ιστορία. Στο εξώφυλλο έχουμε αυτό το παιχνίδι, γιατί ο στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα αίσθημα αποσταθεροποίησης στον αναγνώστη. Θέλουμε να αμφιβάλλει σε όλη τη διάρκεια της ανάγνωσης αν αυτό που διαβάζει είναι αληθινό ή ψεύτικο, αν γίνεται στον φυσικό ή στον εικονικό κόσμο. Και η απάντηση που δίνω –γιατί δίνω μια απάντηση– είναι ότι, ναι, το βιβλίο αυτό θα μπορούσε να είναι προϊόν της τεχνητής νοημοσύνης, παρόλο που δεν είναι.
— Κι εγώ, διαβάζοντάς το, αναρωτήθηκα και κατέληξα πως δεν θα μπορούσε να είναι προϊόν της τεχνητής νοημοσύνης, επειδή ακριβώς έχει μια εξαιρετικά πολύπλοκη δομή.
Αυτό δεν είναι το πρώτο μου βιβλίο που έχει αντικείμενο την τεχνητή νοημοσύνη αλλά είναι το πρώτο μυθοπλαστικό· έχω γράψει και μη μυθοπλαστικά και δοκίμια, μετά από έρευνα τουλάχιστον 8 ετών. Από τις γνώσεις που έχω αποκομίσει όλα αυτά τα χρόνια είμαι σχεδόν βέβαιος πως επειδή αυτό το εργαλείο μαθαίνει διαρκώς και εξελίσσεται, ακόμα και να μην μπορούσε να το γράψει η τεχνητή νοημοσύνη μέχρι να το γράψω εγώ, από τη στιγμή που το έγραψα και έχει κυκλοφορήσει (αλλά και από πιο πριν, μια και ανεβάζω τη δουλειά μου στο Cloud, οπότε κάποια εταιρεία μπορεί να έχει πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα), θα μπορεί να το γράψει. Εφόσον, λοιπόν, το έκανα εγώ ή θα το κάνει κάποιος άλλος, θα μπορεί να το κάνει και η τεχνητή νοημοσύνη.
Μανώλης Ανδριωτάκης, Ο Θάνατος του Συγγραφέα, εκδόσεις Ψυχογιός
— «Δεν υπάρχει πια κανένας λόγος να γράφουμε πρωτότυπα έργα μόνοι μας. Η έννοια του συγγραφέα ως αυτόνομου δημιουργού πέθανε», σκέφτεται ο ήρωας του βιβλίου. Κινδυνεύει, τελικά, η πρωτότυπη δημιουργία από την τεχνητή νοημοσύνη;
Όχι, δεν το πιστεύω. Αυτές είναι οι απόψεις ενός ματαιωμένου συγγραφέα, ο οποίος μισεί τη μηχανή, γιατί θεωρεί ότι έρχεται να ματαιώσει οριστικά την ανθρώπινη δημιουργικότητα. Σε έναν βαθμό, η μηχανή μπορεί να το κάνει, αλλά στην ουσία δεν μπορεί να αντικαταστήσει δημιουργικά ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο τον άνθρωπο. Όπως δεν μπορείς να αναθέσεις σε μια μηχανή να κάνει τη γυμναστική σου –πρέπει να την κάνεις μόνος σου–, αντίστοιχα, αν θέλεις να είσαι καλός συγγραφέας, θα πρέπει να δουλέψεις, είτε λίγο είτε πολύ. Οπότε, φτάνουμε σε ένα σημείο όπου η μηχανή σίγουρα εξελίσσεται, αλλά ανεβάζει πολύ τον πήχη της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Η μηχανή κάποια πράγματα τα κάνει πολύ πιο εύκολα, έχει πρόσβαση σε όλη τη γνώση που εσύ δεν μπορείς να έχεις, έχει τη δυνατότητα να δουλεύει όλο το 24ωρο. Δεν μπορείς να την ανταγωνιστείς και το βρίσκω λάθος να τοποθετείσαι ανταγωνιστικά απέναντι σε μια οποιαδήποτε τεχνολογία. Η δική μου, πιο μετριοπαθής άποψη είναι ότι προσπαθείς να συνεργαστείς τηρώντας κριτική στάση. Αυτό σίγουρα ενέχει κινδύνους. Η υπερβολική εξάρτηση μπορεί να κάνει τη φαντασία σου, την αναλυτική σου ικανότητά σου και την κριτική σου σκέψη να ατροφήσουν.
— Ένας άλλος κίνδυνος που αναφέρετε και μέσα στο βιβλίο αφορά το VR (Virtual Reality), τον κίνδυνο να γίνουν δυσδιάκριτα τα όρια μεταξύ εικονικής πραγματικότητας και αληθινού κόσμου.
Μία από τις αρχικές σκέψεις για τη συγγραφή του βιβλίου ήταν ακριβώς η συνάντηση της τεχνητής νοημοσύνης με την εικονική πραγματικότητα. Αυτές οι τεχνολογίες έχουν κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που τις καθιστούν δυνάμει πιο ελπιδοφόρες αλλά και πιο επικίνδυνες. Το φορτίο τους εμείς θα το αποφασίσουμε. Η συνάντηση αυτή είναι, θα έλεγε κάποιος, τρομακτική και εκρηκτική σε πολύ μεγάλο βαθμό, και αυτό ήταν κάτι που ήθελα να εξερευνήσω. Αυτό που ονομάζουμε εμβυθιστική εμπειρία, δηλαδή το γεγονός ότι χάνεσαι σε έναν κόσμο που σε κυκλώνει αισθητηριακά και σε απομονώνει από το περιβάλλον εντελώς, είναι μοναδικό. Προσωπικά, τρέμω στην ιδέα να γίνει το VR η κύρια πηγή ψυχαγωγίας και ενημέρωσης, δεν το απορρίπτω όμως. Πιστεύω πως το γεγονός ότι ονομάζεται και «empathy machine» (μηχανή ενσυναίσθησης) και ότι μέσω αυτής μπορείς να μπεις στη θέση του άλλου είναι σπουδαίο. Μπορεί να σε εξοικειώσει με εντελώς ξένες καταστάσεις κι αυτό το θεωρώ πολύ θετικό. Είναι μια πολύ δυνατή τεχνολογία που αποσταθεροποιεί την αντίληψη του ανθρώπου σε σχέση με το τι είναι πραγματικό και τι εικονικό. Αν τη συνδυάσεις με την τεχνητή νοημοσύνη, δηλαδή με την υπολογιστική δυνατότητα πραγματοποίησης άπειρων εκδοχών και άπειρων βρόχων ανατροφοδότησης, μπορεί να δημιουργηθεί ένας παράλληλος κόσμος που θα είναι σχεδόν ακαταμάχητος.
— Δικλείδες ασφαλείας μπορούν να υπάρξουν;
Φυσικά. Επειδή όλες αυτές οι τεχνολογίες είναι σχετικά καινούργιες, υπάρχει πολύ μεγάλη συζήτηση παγκοσμίως για τη ρύθμισή τους. Υπάρχει ένα μεγάλο debate με δύο στρατόπεδα, ως συνήθως. Υπάρχουν αυτοί που λένε «αφήστε τα ελεύθερα, θα αυτορρυθμιστεί η αγορά». Δεν είμαι καθόλου οπαδός αυτής της λογικής, αλλά ούτε και υποστηρίζω πως πρέπει να επιβάλουμε πολύ ασφυκτικούς κανόνες. Σίγουρα το ότι έχεις μια τεχνολογία στα χέρια σου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει και να τη χρησιμοποιείς για τα πάντα. Το παράδειγμα εδώ είναι η πυρηνική ενέργεια που έχει πολλά θετικά, έχει και κινδύνους.
— Κάτι που το έχουμε ζήσει δηλαδή, το πώς θα μετριάσουμε τις συνέπειες της τεχνολογίας, το πώς η τεχνολογία θα γίνει εργαλείο και όχι όπλο στα χέρια μας.
Ακριβώς. Είναι ένα κλασικό ζήτημα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα, από την ανακάλυψη της φωτιάς μέχρι την τηλεόραση και τον ηλεκτρισμό. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει αυτή την ιδιαιτερότητα, ότι είναι μια τεχνολογία γενικού σκοπού. Έχει κάτι τόσο οριζόντιο που δημιουργεί αναπόδραστα ένα πολύ μεγαλύτερο σύνολο προκλήσεων για τον άνθρωπο.
— Υπάρχει περίπτωση να γίνουν οι μηχανές πιο έξυπνες από εμάς στο μέλλον;
Ναι, υπάρχει και δεν το λέω εγώ, το λένε οι ειδικοί. Το θέμα είναι πόσο βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα θα γίνει αυτό και σε τι ποσοστό. Άλλοι λένε 3%, άλλοι 40%, κάποιοι λένε πως αυτό θα γίνει το 2040, άλλοι το 2100, άλλοι το 2300, άλλοι λένε ότι μπορεί να μη γίνει ποτέ. Τίθενται μια σειρά από φιλοσοφικά ερωτήματα και επιστημονικά ζητήματα τα οποία δεν έχουν λυθεί. Το ένα είναι το θέμα της συνείδησης: τι θα γίνει αν αποκτήσει συνείδηση η τεχνητή νοημοσύνη, και αν μπορεί να αποκτήσει συνείδηση. Πολλοί νευροεπιστήμονες υποστηρίζουν πως είναι μάλλον αδύνατο. Άλλοι, όπως ο Χαράρι στο καινούριο του βιβλίο, λένε ότι δεν χρειάζεται να αποκτήσει συνείδηση, και μόνο το ότι έχει στόχους μπορεί να μας καταστρέψει. Δεν συμφωνώ μαζί του, αν και ο Χαράρι είναι εξαιρετικός ιστορικός και μου αρέσουν τα βιβλία του. Θεωρώ ότι έχει υπερβολική αυτοπεποίθηση σε σχέση με το ζήτημα της αυτονομίας και τα AI agents. Δεν ξέρουμε αν θα γίνει αυτό και πότε και πιστεύω είναι ένας περισπασμός αυτή η συζήτηση. Έχουμε πιο πιεστικά θέματα, όπως είναι η απώλεια θέσεων εργασίας, οι διακρίσεις, η παραβίαση της ιδιωτικότητας, η αδιαφάνεια αυτών των εργαλείων και, τέλος, η συγκέντρωση δύναμης σε λάθος χέρια.
— Φοβάστε ότι αν κάποιος αποκτήσει τον έλεγχο των μηχανών στο μέλλον μπορεί να δούμε ολοκληρωτικά καθεστώτα;
Ναι, αλλά και πάλι εξαρτάται από εμάς. Μπορεί η τεχνολογία να γίνει όπλο στα χέρια αυταρχικών ηγετών, μπορεί να γίνει και ένα ωραίο ενδυναμωτικό μέσο για την εμβάθυνση της δημοκρατίας. Δεν είναι ουδέτερη. Παίζει πολύ μεγάλο ρόλο η συγκυρία. Έχει πολύ μεγάλη σημασία το context, το συγκείμενο και η συγκυρία μέσα στην οποία αναπτύσσεται μια τεχνολογία.
— Έχετε γράψει αρκετά βιβλία για την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά αυτήν τη φορά γράφετε ένα μυθιστόρημα. Η μυθοπλασία σάς βοήθησε να προσεγγίσετε κάποιες πτυχές του θέματος καλύτερα;
Αυτή είναι μια καλή ερώτηση. H έρευνά μου για την τεχνητή νοημοσύνη ξεκίνησε για να γραφτεί αυτό το βιβλίο. Στην πορεία ανακάλυπτα όλον αυτόν τον υπέροχο κόσμο, άρχισα να αρθρογραφώ, να παίρνω συνεντεύξεις από ειδικούς, να γράφω βιβλία σχετικά και το μυθιστόρημα ήρθε στο τέλος. Ήθελα, ή μάλλον ακόμα θέλω, να εξερευνήσω πώς επιδρά η τεχνολογία στον ψυχισμό μας, στις σχέσεις μας, στα όνειρά μας, στις ματαιώσεις μας. Έχει κάποιες θεολογικές διαστάσεις αυτή η συζήτηση, κάτι που εντοπίζει και ο Χαράρι. Γίνεται ένα είδος θεού όλο αυτό και αρχίζεις να αναρωτιέσαι ποιος είναι ο δημιουργός και ποιο το δημιούργημα. Επειδή η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από πυρηνικά ζητήματα της ύπαρξης, γίνεται υπαρξιακή και φιλοσοφική. Έχω την εντύπωση πως μόνο μέσω της μυθοπλασίας θα μπορούσα να προσεγγίσω τα δικά μου ερωτήματα, καθότι δεν είμαι φιλόσοφος ή θεολόγος.
— Το δυστοπικό μέλλον που περιγράφετε μπορεί να είναι κάποια στιγμή η πραγματικότητα;
Δεν φοβάμαι τις μηχανές, τους ανθρώπους φοβάμαι. Είχαμε άλλες ευκαιρίες να καταστρέψουμε τον πολιτισμό; Ναι, είχαμε. Το κάναμε; Όχι. Γιατί να το κάνουμε τώρα; Πιστεύω πολύ στο καλό που έχουν μέσα τους οι άνθρωποι. Μπορεί να ακούγεται αφελές όταν έχουμε ζήσει Ολοκαύτωμα, όταν η ανθρωπότητα έχει ζήσει φρικωδίες και έχει γεννήσει τέρατα. Θέλω να πιστεύω, επειδή έχω και παιδί, πως το μέλλον μας δεν θα είναι τόσο σκοτεινό όσο πιθανώς, έστω και ανεπίγνωστα, οραματίζονται κάποιοι άνθρωποι. Δεν πιστεύω πως υπάρχει κάποια συνωμοσία της Google, της Amazon, του Facebook, πως επεξεργάζονται συνειδητά κάποιο σχέδιο υποταγής των ανθρώπων, κι ας έχουν τα κίνητρά τους.
— Αναφέρεστε και σε θεωρίες συνωμοσίας.
Είναι παντού γύρω μας αυτές οι θεωρίες και είναι ένα μεγάλο πρόβλημα όταν αυτοματοποιείται το ψέμα και η παράνοια αρχίζει να εκλαμβάνεται ως αλήθεια.
— Και πάλι καταλαβαίνω ότι το κλειδί είναι ο άνθρωπος.
Ναι, είμαστε στο τιμόνι. Όσο είμαστε στο τιμόνι και δεν εκχωρούμε σε άλλους την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε, να αναλύουμε και να προτείνουμε δεν ανησυχώ.
— Στον «Θάνατο του συγγραφέα» το προσδόκιμο ζωής έχει αυξηθεί ακόμα περισσότερο. Είναι η τεχνητή νοημοσύνη ένας τρόπος να αγγίξουμε την αθανασία;
Η αλήθεια είναι ότι πολλοί από τους πρωτοπόρους της τεχνητής νοημοσύνης με κάποιον τρόπο συνδέονται και με τα κινήματα του transhumanism ή διανθρωπισμού. Υπάρχει και ο Ρέι Κέρζουαλ ή Κούρτσβαιλ (Ray Kurzweil), πολύ σπουδαίος θεωρητικός αλλά και πρακτικός που δουλεύει στην Google, ο οποίος έχει μιλήσει για τη «μοναδικότητα», δηλαδή για τη μέρα που οι μηχανές θα γίνουν πιο έξυπνες από εμάς, που μάλιστα την τοποθετεί σε ορίζοντα λίγων χρόνων. Θεωρεί ότι όταν συμβεί αυτό, το προσδόκιμο ζωής θα επιμηκυνθεί δραστικά. Άλλοι σκέφτονται ότι θα ανεβάσουμε το περιεχόμενο των εγκεφάλων μας στο Cloud και θα ζήσουμε ως ασώματες συνειδήσεις. Εδώ πάλι πάμε σε φιλοσοφικά ερωτήματα, αλλά θα είμαι πιο επιφυλακτικός και θα πάρω μια πιο συντηρητική θέση. Ο Κέρζουαλ έχασε νωρίς τον μπαμπά του, όπως κι εγώ, και ξέρω πόσο πονάει αυτό. Όλη η φιλοσοφία του έχει προσαρμοστεί σε αυτό και το όνειρό του είναι να αναστήσει τον μπαμπά του. Ποιος δεν θα θελε να αναστήσει τα αγαπημένα του πρόσωπα; Εμείς οι δύο που μιλάμε τώρα για τους μέλλοντες ανθρώπους, σε έναν βαθμό, θα είμαστε ζωντανοί. Θα μπορούν να έχουν πρόσβαση σ’ εμάς, εφόσον έχουν έστω κι ελάχιστες ηχογραφήσεις από τη φωνή μας κάπου στο Cloud καθώς και την εικόνα μας. Θα μπορούν να μας αναπαραστήσουν, όπως και τη σκέψη μας, αφού αναρτούμε κείμενα. Για τα παιδιά μας και σίγουρα για τα παιδιά των παιδιών μας, αν έχουμε καταφέρει να ξεφύγουμε από τον σκόπελο της κλιματικής κρίσης και δεν έχουμε αφανιστεί.
— Θα ζήσουμε μια εικονική αθανασία.
Αυτό είναι βέβαιο. Το βρίσκω γοητευτικό και τρομακτικό την ίδια στιγμή. Εγώ έχω ηχογράφηση από τη φωνή του μπαμπά μου πριν από 40 χρόνια και με πιάνουν τα κλάματα κάθε φορά που την ακούω. Μέσω λογισμικού κι ενός κώδικα φτιάχνουμε συνθετικές φωνές, συνθετικά κείμενα, μια συνθετική πραγματικότητα, αυτό είναι η εικονική πραγματικότητα. Εκεί θα μπορούμε να συνομιλήσουμε και να συναντήσουμε τους πάντες κι αυτό θα γίνει πολύ καλά. Το θέμα, όμως, είναι τι κάνουμε έξω από αυτό. Συνεχίζουμε να έχουμε σχέσεις με τον διπλανό μας, να κοιταζόμαστε στα μάτια, να αγγιζόμαστε;
— Οι ανθρώπινες σχέσεις και πάλι. Ο «Θάνατος του συγγραφέα», παρά τα δυστοπικά του στοιχεία, είναι τελικά ένα ανθρωποκεντρικό βιβλίο;
Το κέντρο της εστίασής μου είναι όντως ο άνθρωπος. Πολλοί φοβούνται τον αφανισμό του πολιτισμού. Κάποια στιγμή θα γίνει, σε κάποια δισεκατομμύρια χρόνια θα τελειώσει έτσι κι αλλιώς αυτό που ξέρουμε ως γη. Αλλά δεν είμαι μηδενιστής. Πιστεύω, επειδή είμαι και γονιός, πως έχει νόημα να συζητάμε για την ευημερία των ανθρώπων και την υγεία των ανθρώπινων σχέσεων, το μοίρασμα και την αγάπη, κάπου εκεί καταλήγει και το βιβλίο. Ακούγεται πολύ χριστιανικό, ξαναπάμε σε μια θεολογική συζήτηση, αλλά αυτή είναι η εστίαση μου, δεν υπάρχει κάποιο άλλο κρυφό νόημα.
— Εξάλλου και η σχέση πατέρα - κόρης είναι κομβική για την αφήγηση.
Ναι, αυτό είναι το ζητούμενο για μένα, το εξηγούν και οι ψυχαναλυτικές θεωρίες, αυτή η σύνδεση των γονιών με τα παιδιά τους και αναπόφευκτα η σύνδεσή μας με τον κόσμο, γιατί όλοι είμαστε παιδιά παιδιών, είναι αυτό που κινεί τα πάντα. «Σφάλμα αποτυχίας σύνδεσης» γράφω στο βιβλίο. Αυτό είναι το πιο ποιητικό και αλληγορικό στοιχείο που χρησιμοποίησα. Υπάρχει πάντα η πιθανότητα του ατυχήματος, για το οποίο είχε μιλήσει ο Γάλλος φιλόσοφος Ζαν Μποντριγιάρ, πόσο τραγικό είναι να μην μπορείς να συνδεθείς με τους ανθρώπους είτε σε ατομικό είτε σε συλλογικό επίπεδο. Και το ότι μπορείς, έστω εικονικά, να συνδεθείς με κάποιους μέσα στο VR μπορεί να είναι ανακουφιστικό, αρκεί, όταν βγεις από αυτό, να μην αποκοπείς από αυτούς.
— Αυτό θα θέλατε να κρατήσει και ο αναγνώστης από το βιβλίο, να μη χαθεί η σύνδεση;
Ναι, πρέπει να τη διαφυλάξουμε· να προσπαθήσουμε να διαφυλάξουμε σαν κόρη οφθαλμού αυτό που μας ενώνει, αυτό που μας συνδέει, αυτό που μας κρατάει στο «μαζί», γιατί χωρίς το «μαζί» θα αποσυνδεθούμε σαν pixel. Αν δεν μπορούμε να συνυπάρξουμε, δεν μπορούμε να υπάρξουμε, είναι πολύ απλό.
