ΣΤΟ ΘΡΥΛΙΚΟ ΕΠΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ φαντασίας «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ (1968) και στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Άρθουρ Κλαρκ που γράφτηκε παράλληλα με την ταινία γνωρίσαμε τον HAL 9000, έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή τεχνητής νοημοσύνης που η ομιλία του μοιάζει πολύ με την ανθρώπινη, διαθέτει ευφυΐα και κριτική σκέψη, αναγνωρίζει πρόσωπα και τα συναισθήματά τους, κάνει αναλύσεις για έργα τέχνης, παίζει σκάκι και, το κορυφαίο όλων, τον βλέπουμε τελικά να αναπτύσσει και ο ίδιος συναισθήματα.
Μπορεί οι προβλέψεις ιδιοφυών και οραματιστών δημιουργών, όπως ο Κιούμπρικ και ο Κλαρκ, για το τι θα συνιστούσε η τεχνητή νοημοσύνη τον 21ο αιώνα να αποδείχτηκαν σε κάποια σημεία ακριβείς και σε άλλα υπεραισιόδοξες, αλλά όλα άλλαξαν άρδην όταν στις 30 Νοεμβρίου του 2022 κυκλοφόρησε το chatbot τεχνητής νοημοσύνης ChatGPT από την εταιρεία OpenAI, η πιο κοντινή στον ανθρώπινο λόγο εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης που έχουμε δει μέχρι σήμερα. Από τότε αυτό το νέο ΑΙ (Artificial Intelligence) chatbot έχει μονοπωλήσει το ενδιαφέρον όλης της υφηλίου κι έχει γίνει εργαλείο για εκατομμύρια ανθρώπους.
Τον Μάρτιο του 2023, η εξελιγμένη εκδοχή του Chat GPT-3.5, το GPT-4, βασιζόμενο σε πολύ περισσότερα δεδομένα, ήρθε να καλύψει τα κενά της προηγούμενης έκδοσης και να διορθώσει λάθη και αδυναμίες, παρέχοντας αυξημένες δυνατότητες. Και ασφαλώς έπεται συνέχεια.
Το ChatGPT, ως γνωστόν, αντλεί από μια τεράστια βάση δεδομένων και μπορεί να εκτελέσει ένα σωρό εργασίες, π.χ. να απαντήσει σε ποικίλα και σύνθετα ερωτήματα, να γράψει κείμενα και να δημιουργήσει εικόνες σε διαφορετικά στυλ, να συνθέσει μουσική, να μιμηθεί γλωσσικά μοτίβα, να μεταφράσει, να συντάξει περιλήψεις, να συγγράψει εργασίες, να διδάξει, να επεξεργαστεί και να γράψει κώδικα για υπολογιστές και πολλά άλλα.
Όσο κι αν εξελιχθεί και όσες ιδέες κι αν κατεβάσει το ChatGPT ή όποια άλλη εφαρμογή στο μέλλον, ένα είναι το πολύ δύσκολο να παραγάγει και μείζον για τη δημιουργία ενός λογοτεχνικού κειμένου: συναισθήματα.
Όπως θα περίμενε κανείς, αυτό το νέο θαυμαστό εργαλείο της AI έχει προκαλέσει τον προβληματισμό πολλών επαγγελματιών για το κατά πόσο θα μπορούσε να τους απειλήσει και να κλέψει θέσεις εργασίας. Ανάμεσά τους και οι συγγραφείς, καθώς έχει τη δυνατότητα να γράψει ολόκληρα βιβλία. Στην Amazon αλλά και σε άλλα διαδικτυακά βιβλιοπωλεία κυκλοφορούν πλέον βιβλία γραμμένα είτε εξ ολοκλήρου με τεχνητή νοημοσύνη είτε με δηλωμένο το AI ως συν-συγγραφέα. Και κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει πόσα και ποια ακόμα γράφτηκαν με αυτόν τον τρόπο χωρίς να το δηλώσουν.
Η Γιαπωνέζα συγγραφέας Ρίε Κουντάν, που πριν από λίγες βδομάδες βραβεύτηκε για το βιβλίο της με τίτλο «Tokyo-to Dojo-to» («Ο συμπονετικός πύργος του Τόκιο») με το Akutagawa, ένα ιαπωνικό λογοτεχνικό βραβείο υψηλού κύρους, δήλωσε δημόσια, ούτε λίγο ούτε πολύ, πως περίπου το 5% του βιβλίου γράφτηκε από το ChatGPT, κάτι που όχι μόνο έγινε αποδεκτό από την επιτροπή που της το απένειμε αλλά τα μέλη της υπογράμμισαν κιόλας πως το βιβλίο ήταν «τέτοιου βαθμού τελειότητας που είναι δύσκολο να βρει κανείς ελαττώματα».
Από την άλλη, διάσημοι λογοτέχνες όπως ο George R.R. Martin, ο John Grisham, η Jodi Picoult και ο Jonathan Franzen τον περασμένο Σεπτέμβρη κατέθεσαν ομαδική αγωγή κατά της OpenAI, κατηγορώντας την για «συστηματική κλοπή σε μαζική κλίμακα», καθώς κείμενα που χρησιμοποιούνται από το ChatGPT καλύπτονται από νόμους πνευματικής ιδιοκτησίας.
Όπως όλα δείχνουν, ένα εντελώς νέο κεφάλαιο για την παγκόσμια πνευματική παραγωγή ανοίγεται μπροστά μας που εγείρει εύλογες ανησυχίες και φόβους για τους άγνωστους κινδύνους και τις προεκτάσεις που κρύβει σε θέματα πνευματικής ιδιοκτησίας και λογοκλοπής αλλά και αυθεντικότητας της συγγραφικής ταυτότητας, κάτι που κάνει επιτακτική την ανάγκη δεοντολογίας και καθορισμού κανόνων.
Θα μπορούσε, άραγε, η τεχνητή νοημοσύνη να παραγάγει ποτέ πρωτότυπο λογοτεχνικό έργο, εφάμιλλο του έργου ενός μεγάλου συγγραφέα; Θα μπορούσε ποτέ ένα AI Chatbot να συναγωνιστεί σε γλώσσα, ύφος, ευφυΐα, ευαισθησία και βάθος μια Όλγκα Τοκάρτσουκ, έναν Λάσλο Κρασναχορκάι ή έναν Τόμας Πίντσον; Θα μπορούσε μια μηχανή, όσο τέλεια και εξελιγμένη και αν είναι, να γράψει στο μέλλον ένα σκοτεινό έπος όπως ο «Ματωμένος Μεσημβρινός» του Κόρμακ ΜακΚάρθι ή ένα υπνωτιστικό τερατώδες αριστούργημα όπως το «2666» του Ρομπέρτο Μπολάνιο;
Κι αν, έστω, φανούμε πιο συγκρατημένοι στους προβληματισμούς μας και πιο φειδωλοί στις απαιτήσεις μας, θα μπορούσε ίσως να κατακλυστεί η αγορά με λογοτεχνικά βιβλία, όχι αριστουργήματα αλλά με κάποιες αξιώσεις, γραμμένα με τεχνητή νοημοσύνη, που θα θολώσουν εντελώς το τοπίο, θα αμβλύνουν την κρίση μας και θα βραβεύονται σωρηδόν;
Η ποιότητα των κειμένων που δίνει το ChatGPT, για όποιον το έχει δοκιμάσει στην πράξη, διαβεβαιώνει πως τέτοιος κίνδυνος προς το παρόν δεν είναι ορατός. Ακόμα και στα αγγλικά, που είναι η γλώσσα που παρέχει τα καλύτερα αποτελέσματα, συχνά υπάρχουν λάθη και ασυνταξίες, απαιτείται περαιτέρω επεξεργασία, αλλά, το κυριότερο, είναι γεμάτα κλισέ και κοινοτοπίες, στερούνται πρωτότυπης σκέψης και μοιάζουν εντελώς κούφια και ανέμπνευστα κατασκευάσματα, τουλάχιστον αυτήν τη στιγμή που μιλάμε. Στο μέλλον όμως;
Όσο κι αν εξελιχθεί και όσες ιδέες κι αν κατεβάσει το ChatGPT ή όποια άλλη εφαρμογή στο μέλλον, ένα είναι το πολύ δύσκολο να παραγάγει και μείζον για τη δημιουργία ενός λογοτεχνικού κειμένου: συναισθήματα. Αν και επιστήμονες εργάζονται στην κατεύθυνση της ενσυναίσθησης στην τεχνητή νοημοσύνη και υφίστανται ήδη εφαρμογές που αναγνωρίζουν ανθρώπινα συναισθήματα και αλληλεπιδρούν μαζί τους, ασφαλώς δεν μπορούν ακόμα να αποδώσουν, για παράδειγμα, το συναίσθημα της θλίψης, της μοναξιάς, της απελπισίας, της ευφορίας ή της ερωτικής ανάτασης σε ένα ποίημα.
Και δεν είναι μόνο το συναίσθημα στο οποίο υπολείπεται η τεχνητή νοημοσύνη. Η δημιουργικότητα δεν είναι μια συνηθισμένη γνωστική διαδικασία. Θα μπορούσε ποτέ ένα AI chatbot να νιώσει να το διαπερνά το ρίγος της έμπνευσης που δεν διαφέρει και πολύ από μια ενόραση; Μπορεί το απόλυτα λογικό να εκφράσει το άλογο; Αναμφίβολα μπορεί να δώσει ιδέες σε συγγράφεις και ποιητές, αλλά και καλλιτέχνες, να εκτελέσει μηχανικές και επαναλαμβανόμενες εργασίες, να προχωρήσει σε ασκήσεις ύφους, αλλά ποτέ δεν θα καταφέρει να αγγίξει το ανεξερεύνητο υπέδαφος του άρρητου και του αινιγματικού που εμφιλοχωρεί στην τέχνη, τουλάχιστον στις πιο ιδανικές εκφράσεις της.
Η τέχνη δεν είναι μόνο αισθητική απόλαυση, διανοητική σύλληψη και τεχνική αρτιότητα, είναι και μετάδοση βιωμάτων και ψυχικών κυματισμών, είναι και αποσιώπηση και κρυπτική διαδικασία και υπαρξιακό βάθος και αίνιγμα. Πώς να προσεγγίσει το άφατο που πλησιάζει τη μεταφυσική ένα μηχάνημα προορισμένο πάντα «να γνωρίζει»;
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποδειχτεί ένα εξαιρετικό εργαλείο που θα ανοίξει νέους ορίζοντες στους συγγραφείς, αρκεί να «δαμαστεί» ώστε να μη γίνει ανεξέλεγκτη. Μπορούμε να υποθέσουμε πως κάποια στιγμή θα θεωρείται καθ’ όλα νόμιμη διαδικασία να χρησιμοποιεί κανείς ένα chatbot, με τον ίδιο τρόπο που ανατρέχουμε σήμερα στην Google. Δεν είναι λίγοι οι κίνδυνοι αλλά ούτε και οι προκλήσεις. Εξάλλου, ανάλογα συναισθήματα πρέπει να διακατέχουν την ανθρωπότητα στο κατώφλι κάθε σαρωτικής τεχνολογικής επανάστασης από τα τέλη του 19ου αιώνα και μετά.
Αλλά δεν πιστεύω πως η τεχνητή νοημοσύνη θα καταφέρει ποτέ, τουλάχιστον στο πεδίο της τέχνης, να αντικαταστήσει εκείνον τον τέλειο και ταυτόχρονα ατελή μηχανισμό που είναι ο ανθρώπινος εγκέφαλος, ο ίδιος που τη δημιούργησε κατ’ εικόνα και ομοίωσιν της δικής του, ή το επιχείρησε τουλάχιστον· και σίγουρα ούτε τον καλλιτέχνη που μέσα από το ασυνείδητο και ένα χάος συναισθημάτων, σκέψεων, γνώσεων, συσχετισμών, συνειρμών, ονείρων, αναμνήσεων και εικόνων, με διεργασίες που ούτε ο ίδιος κάθε φορά γνωρίζει επακριβώς, οδηγείται, μέσω της καλλιτεχνικής έκλαμψης, στο θαύμα της δημιουργίας.
