Στις μέρες μας, ακόμα και ο τρόπος που μιλάς, περπατάς ή αναπνέεις (οφείλει να) αποτελεί πολιτική θέση και η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση έχει δείξει τον δρόμο από τις πρώτες μέρες της λειτουργίας της.
Είτε επιλέγοντας να φωταγωγήσει το κτίριο της Συγγρού είτε σχολιάζοντας την επικαιρότητα στα social media, συνήθως βρίσκει αφορμές σε σημαντικά κοινωνικά ζητήματα και ο χωρίς περιστροφές τρόπος που το κάνει είναι από μόνος του πολιτική θέση, ειδικά αν αναλογιστούμε ότι αυτό δεν θεωρείται δεδομένο για τους περισσότερους μεγάλους πολιτιστικούς θεσμούς της χώρας. Οι κυνικοί θα πουν ότι το διακύβευμα δεν είναι το ίδιο για ένα μικρό θέατρο ή ένα μικρό μουσείο όπως για ένα ισχυρό ίδρυμα που μπορεί να έχει την «πολυτέλεια» να απομακρύνει κάποιους με τη στάση του ή να αγνοεί το hate speech, το οποίο μπορεί να περιλαμβάνει από απειλές μέχρι καλέσματα σε μποϊκοτάρισμα – και ενδεχομένως να έχουν δίκιο.
Ωστόσο, όπως πολλές φορές έχουν δηλώσει και οι ίδιοι οι άνθρωποι της Στέγης, το να τηρείς ξεκάθαρη πολιτική θέση απέναντι στα πράγματα πρέπει καταρχάς να προέρχεται εκ των έσω, πρέπει να το πιστεύεις πραγματικά· έπειτα, οφείλεις να είσαι συνεπής σε αυτή σου την απόφαση, όποιο κι αν είναι το τίμημα.
Πέρα από τις θεατρικές δουλειές με σαφές πολιτικό πρόσημο, η ίδια η επιλογή των προσώπων που βρέθηκαν τη φετινή σεζόν στις σκηνές της Στέγης διόλου τυχαία δεν ήταν, ακόμα κι αν τα έργα που παρουσίασαν περιλάμβαναν έμμεσο ή και καθόλου πολιτικό σχόλιο.
Κι όλα αυτά τα «γύρω-γύρω» είναι σημαντικότατα μεν, αλλά το περιτύλιγμα, καθώς η Στέγη είναι ένα ίδρυμα πολιτισμού, οπότε παίρνει πολιτική θέση πρωτίστως με τον ίδιο τον καλλιτεχνικό της σχεδιασμό – και αυτό είναι κάτι που έγινε σαφές ειδικά με την επιλογή του φετινού ρεπερτορίου, σε μια σεζόν εξαιρετικά δύσκολη, με τη διεθνή γεωπολιτική συγκυρία να επηρεάζει διαρκώς την ελληνική καθημερινότητα και την τοξικότητα να έχει εισχωρήσει βαθιά στον δημόσιο λόγο.
Η σεζόν ξεκίνησε στη Μικρή Σκηνή με το Σπίτι του Δημήτρη Καραντζά, το πρωτότυπο έργο που έγραψε και σκηνοθέτησε ο πολυπράγμων δημιουργός έπειτα από ανάθεση της Στέγης, μια παραβολή για τη βία και τον εθισμό μας σε αυτή. «Είναι μια στάση το να εθελοτυφλούμε απέναντι στη βία, να μη μετατοπιζόμαστε», είπε ο Καραντζάς στην Αργυρώ Μποζώνη, στην πρώτη παρουσίαση του έργου του.
«Μια μέρα μπορεί να ξυπνήσουμε και να δούμε τα οπίσθια μιας τηλεστάρ, ένα ναυάγιο με 800 νεκρούς, έναν ηθοποιό στη Βουλή, μια διαφήμιση για αύξηση πέους και έναν πόλεμο στο ίδιο σκρολάρισμα και κατά κάποιον τρόπο η ψυχολογία μας θα παραμείνει η ίδια. Ο τρόμος είναι να βρεθείς κάπου όπου δεν θα έχεις πληροφορία, που δεν θα αποφασίσει ο αλγόριθμος τι θα σου δείξει σήμερα. [..] Η ταχύτητα της πληροφορίας μάς επηρεάζει και μας κάνει δέσμιους μιας πραγματικότητας που πρέπει να εκπληρώσουμε».
Παράλληλα, στην Κεντρική Σκηνή οι Ανέστης Αζάς και Πρόδρομος Τσινικόρης επιχείρησαν ένα τολμηρό πείραμα που σχολιάστηκε ποικιλοτρόπως – και για πολλούς από εμάς αποτέλεσε την αφορμή για μια αξέχαστα συγκινητική παράσταση. «Άκου, μπαλαμέ, εύχομαι κάποια στιγμή να γίνουμε ένα», τραγουδούσαν οι Έλληνες Ρομά ερασιτέχνες ηθοποιοί του Romάlαnd, έχοντας συνεργαστεί με τους δύο σκηνοθέτες για να αφηγηθούν επί σκηνής τις ιστορίες τους.
Τα τεράστια ποσοστά της ρομαφοβίας στην ελληνική κοινωνία είναι μονάχα η αφορμή για την αναγκαιότητα αυτού του εγχειρήματος, που ταξίδεψε και εκτός Ελλάδας. «Δεν τους αγιογραφούμε, τους δίνουμε τη δυνατότητα να πουν την ιστορία τους. Αυτό που μπορεί να κάνει το θέατρο ή η θεατρική σκηνή είναι να επιτρέψει να φωτιστεί και αυτή η οπτική γωνία, που δεν είναι μέρος της mainstream αφήγησης, η οποία συνήθως αποκλείει όλες τις μειονότητες της χώρας», εξηγούσαν οι σκηνοθέτες.
Λίγο καιρό αργότερα οι υπεύθυνοι προγραμματισμού της Στέγης επεφύλασσαν στο ελληνικό κοινό ακόμα έναν πολιτικά φορτισμένο δυναμίτη: ήδη από την ανακοίνωση και μόνο του τίτλου της παράστασης Η Καταρίνα και η ομορφιά να σκοτώνεις φασίστες είχαν ξεκινήσει οι αντιδράσεις και ένας πόλεμος από ακροδεξιά τρολ στα social media, που ανερυθρίαστα δήλωναν θιγμένα, επιχειρώντας να επανοικειοποιηθούν τον χαρακτηρισμό του φασίστα.
Η παράσταση του Πορτογάλου Τιάγκο Ροντρίγκες, νέου καλλιτεχνικού διευθυντή του Φεστιβάλ της Αβινιόν, ήταν ένα βραδυφλεγές, δυστοπικό θρίλερ που κορυφώθηκε σε ένα αξέχαστο ημίωρο καλογραμμένης alt right, πολλαπλά φοβικής ρητορικής ενός εκ των πρωταγωνιστών, που στόχο είχε να τεστάρει τα όρια αν(τ)οχής του κοινού. «Ελλάδα και Πορτογαλία διατηρούν ακόμα ζωντανές μνήμες από τις δικτατορίες που πέρασαν. Σήμερα αντιμετωπίζουν και οι δύο μια αναβίωση της ακροδεξιάς απειλής, όπως αρκετές άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Με τη γλώσσα του θεάτρου, της τέχνης γενικότερα, μπορείς να πεις με δυνατή φωνή πράγματα που πολύ πιθανό να λογοκρίνονταν σε ένα μέσο, να επέφεραν μέχρι και νομικές συνέπειες», έλεγε σχετικά ο σκηνοθέτης στον Θοδωρή Αντωνόπουλο.
Ένα πανέξυπνο, ύπουλο χαστούκι, απόλυτα επίκαιρο στην Ευρώπη του Βίλντερς, της Μελόνι, του Όρμπαν, της Λεπέν και της τρομακτικής επανόδου της ακροδεξιάς, που σε όσους το είδαν θα μείνει αξέχαστο.
H Στέγη τον Μάρτιο έκανε ένα ακόμα σχόλιο ενάντια στην έμφυλη βία, την πατριαρχία και τον σεξισμό με τo TACK της Βάνιας Τέρνερ. Το ντοκιμαντέρ σε παραγωγή του Onassis Culture, που αποσπά βραβεία όπου και αν προβάλλεται, ακολουθεί την ολυμπιονίκη Σοφία Μπεκατώρου και την Αμαλία, νεαρή πρωταθλήτρια της ιστιοπλοΐας, στην πρώτη γραμμή μιας κομβικής αλλαγής στην ελληνική κοινωνία, σε μια δίκη-ορόσημο, την πρώτη του ελληνικού #MeToo.
Πριν από λίγες μέρες το ρεπερτόριο της Κεντρικής Σκηνής έκλεισε με τη συνεργασία της Στέγης με τον σπουδαίο σκηνοθέτη και δάσκαλο Θεόδωρο Τερζόπουλο, που παρουσίασε στο ελληνικό κοινό μια πολιτικά φορτισμένη, εμπόλεμη ανάγνωση του Περιμένοντας τον Γκοντό. Το διαχρονικό σχόλιο του Μπέκετ για το παράλογο της ανθρώπινης ύπαρξης, ντυμένο με ήχους από βομβαρδισμούς και σειρήνες, «κούμπωσε» με τις καθημερινές υπαρξιακές αγωνίες που μας βασανίζουν, ειδικά με δυο πολέμους να βρίσκονται σε εξέλιξη στη γειτονιά μας τα τελευταία χρόνια.
Πέρα όμως από τις θεατρικές δουλειές με σαφές πολιτικό πρόσημο, η ίδια η επιλογή των προσώπων που βρέθηκαν τη φετινή σεζόν στις σκηνές της Στέγης διόλου τυχαία δεν ήταν, ακόμα κι αν τα έργα που παρουσίασαν περιλάμβαναν έμμεσο ή και καθόλου πολιτικό σχόλιο. Από την Τίλντα Σουίντον, που φόρεσε τα κοστούμια από τις ταινίες του Παζολίνι, ως την Πάτι Σμιθ και τη Laura Jane Grace και από τον Γιάννη Αγγελάκα και τη Λένα Πλάτωνος ως τον Νικ Κέιβ, όλες οι μεγάλες παραγωγές που παρουσίασε αυτήν τη σεζόν η Στέγη είχαν ως πρωταγωνιστές καλλιτέχνες που έχουν αρθρώσει κατά καιρούς ξεκάθαρο πολιτικό λόγο, με γνωστή θέση και στάση απέναντι σε όλα τα φλέγοντα κοινωνικά ζητήματα εδώ και δεκαετίες.
Η σεζόν κλείνει για τη Στέγη με το Respublika, το φιλόδοξο κοινωνικό πείραμα του Λούκας Τβαρκόβσκι που παρουσιάζουμε διεξοδικά στο παρόν τεύχος. Η ουτοπία που ο Πολωνός καλλιτέχνης έπλασε μέσα στην καραντίνα μαζί με μια χούφτα ταλαντούχων καλλιτεχνών στην απομόνωση των δασών της Λιθουανίας οραματίζεται δικαιοσύνη, έχει επιρροές από σπουδαίους θεωρητικούς του κινηματικού χώρου και καλεί το ελληνικό κοινό να επιστρέψει σε μια περιοχή της Αττικής που έχει συνδεθεί αναπόσπαστα με την έκρηξη της rave κουλτούρας των ’90s και την ελευθεριότητα που αυτή πρέσβευε. Το κάλεσμα που μας απευθύνει ο Τβαρκόβσκι γι’ αυτή την εμπειρία ολοκληρώνει με τον καλύτερο τρόπο την πιο πολιτική σεζόν της Στέγης.
Βρείτε περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση εδώ.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
