Ξεκινώντας από το Μπρίστολ και συνεχίζοντας με μια μεγάλη περιοδεία στο Μπέρμιγχαμ, το Σέφιλντ και το Ντάντι, η έκθεση «Acts of Creation: On Art and Motherhood» («Πράξεις Δημιουργίας: Περί τέχνης και μητρότητας») εξερευνά τις χαρές και τις λύπες, το χάος και τους μύθους της μητρότητας μέσα από περισσότερα από 100 έργα τέχνης, από τη φεμινιστική πρωτοπορία μέχρι σήμερα.
Ενώ το θέμα «Μαντόνα και βρέφος» αποτελεί κεντρικό και από τα σπουδαιότερα θέματα της ευρωπαϊκής τέχνης, σπάνια βλέπουμε τέχνη που να αναφέρεται στη μητρότητα ως μια βιωμένη εμπειρία σε όλη της την πολυπλοκότητα.
Οι επιμελητές της έκθεσης θεωρούν τη σχέση γυναίκας-μητρότητας και τον τρόπο που εξετάζεται παραδοσιακά ως «τυφλό σημείο» στην ιστορία της τέχνης, και επιχειρούν να αναδείξουν τη μητέρα καλλιτέχνιδα ως σημαντική –αν και σπάνια ορατή– πολιτιστική προσωπικότητα.
Παρουσιάζοντας τη δουλειά περισσότερων από εξήντα σύγχρονων καλλιτεχνών, αυτή η έκθεση θα προσεγγίσει τη μητρότητα ως μια δημιουργική πράξη, αν και μερικές φορές η ικανοποίηση που προκύπτει από αυτή μετριάζεται από αμφιθυμία, εξάντληση ή θλίψη.
Η έκθεση «Acts of Creation» εξερευνά τη βιωμένη εμπειρία της μητρότητας, προσφέροντας έναν περίπλοκο απολογισμό που συνομιλεί με τις σύγχρονες ανησυχίες σχετικά με το φύλο, τη φροντίδα και τα αναπαραγωγικά δικαιώματα.
Η έκθεση ασχολείται με ποικίλες εμπειρίες της μητρότητας και χωρίζεται σε τρεις ενότητες: Στη «Δημιουργία», που εξετάζει τη σύλληψη, την εγκυμοσύνη, τη γέννηση και τη νοσηλεία, τη «Συντήρηση», που διερευνά τη μητρότητα και τη φροντίδα σε καθημερινή βάση, και την «Απώλεια», που αγγίζει την αποβολή και την ακούσια ατεκνία καθώς και τα αναπαραγωγικά δικαιώματα. Η καρδιά της έκθεσης είναι μια σειρά αποκαλυπτικών αυτοπροσωπογραφιών και έργα ζωγραφικής, γλυπτικής, ήχου και εικόνας.
Είναι μάλλον παγκοσμίως γνωστό ότι οι μητέρες καλλιτέχνιδες αντιμετωπίστηκαν συχνά με προκατάληψη. Έχοντας ελάσσονα ρόλο στην αγορά της τέχνης και με πολλούς να μην επενδύουν σε μια γυναίκα, στην καριέρα ή τη δημιουργία της οποίας η μητρότητα θα μπορούσε να παίξει ανασταλτικό ρόλο, πολλές φορές απέκρυπταν τον γονεϊκό τους ρόλο, αλλά και δύσκολα αναπαριστούσαν σκηνές του βίου, του σώματος, του θηλασμού, ενώ αυτά τα θέματα πολύ δύσκολα μπορούσαν να εκτεθούν. Οι προτιμήσεις του κοινού και των συλλεκτών ήταν άλλες και δύσκολα κατακτήθηκε ο χώρος μέσα στην ιστορία της τέχνης στον οποίο οι γυναίκες μπορούσαν να αντιμετωπίζουν ζητήματα όπως η μητρότητα μέσα από την αισιόδοξη αλλά και την τραυματική της πλευρά.
Ενώ έχουν υπάρξει εκθέσεις για τη μητρότητα ως καλλιτεχνικό θέμα, και εκθέσεις για την τέχνη που φτιάχτηκε από μητέρες, αυτή είναι μια έκθεση που αφορά τα δύο σκέλη της μητρότητας, ως βιωμένη εμπειρία και ως μια κινητήρια δύναμη για δημιουργικότητα.
Γυναίκες για τη μητρότητα
Μεγάλο μέρος του έργου που παρουσιάζεται στην έκθεση είναι αποκαλυπτικό. Ένα παράδειγμα είναι αυτό της Καναδής καλλιτέχνιδας Heather Spears, που έχει εκδώσει 15 ποιητικές συλλογές, 5 μυθιστορήματα και 3 βιβλία με σχέδια. Υπήρξε αξιοσέβαστη καθηγήτρια σε εργαστήρια σχεδίου στη Δανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τον Καναδά, έχει δημιουργήσει εστίες καλλιτεχνών σε νοσοκομεία, ζωγραφίζει σε δικαστικές αίθουσες, εμπόλεμες ζώνες, αίθουσες συναυλιών, σε λογοτεχνικά φεστιβάλ και σχεδιάζει πρόωρα και θνησιγενή μωρά. Υπάρχουν εκατοντάδες σχέδιά της, εντυπωσιακά σε δυναμισμό και τρυφερότητα. Καθόταν μαζί με τις γυναίκες κατά τη διάρκεια του τοκετού τους και σχεδίαζε σε πραγματικό χρόνο, για ώρες και μέρες.
Η Αμερικανίδα καλλιτέχνιδα Lea Cetera έχει φτιάξει ένα ειρωνικό έργο με ένα βιολογικό ρολόι που αποτελείται από δυο κλεψύδρες που έχουν τη μορφή μήτρας με σάλπιγγες. Η άμμος έχει μαζευτεί στο κάτω μέρος: ο χρόνος έχει τελειώσει. Το σχόλιό της πάνω στη μητρότητα έχει τίτλο «You Can’t Have It All», ενώ η Ghislaine Howard ζωγραφίζει τον εαυτό της στη διάρκεια της εγκυμοσύνης της και η Catherine Elwes ζουμάρει στο δικό της στήθος καθώς θηλάζει.
Ο πίνακας της Caroline Walker με τα μπουκάλια και τις αντλίες θηλασμού της κουνιάδας της που στεγνώνουν στον νεροχύτη είναι μια νεκρή φύση. «Όλα αυτά τα σύνεργα. Δεν είχα πολύ επιτυχημένη εμπειρία θηλασμού με κανένα από τα μωρά μου. Θυμάμαι να κάθομαι μόνη μου στη μέση της νύχτας και να αντλώ γάλα. Είναι αντικείμενα που είναι εμποτισμένα με αυτήν τη συγκεκριμένη στιγμή» λέει στον «Guardian» η καλλιτέχνιδα.
«Είχα το συναίσθημα της ενοχής, της αποτυχίας, της εμπειρίας μου να είμαι με ένα μικρό μωρό που δεν ήταν ακριβώς όπως είχα φανταστεί. Νομίζω ότι η ζωγραφική με βοήθησε, γιατί η ζωγραφική είναι κάτι για το οποίο αισθάνομαι σίγουρη. Είχα τον έλεγχο αυτού του θέματος, σε αυτή την ταυτότητα (την καλλιτεχνική) αισθάνομαι πολύ πιο σταθερή».
Στην έκθεση υπάρχει και το έργο της Φανής Παραλή που ζει και δουλεύει στο Λονδίνο, το οποίο καταγράφει την οδυνηρή εμπειρία μιας μητέρας που παρακολουθεί το μωρό της μέσα στη θερμοκοιτίδα. Το έργο μεικτών μέσων «Θερμοκοιτίδα/Πτήση» τιμά τη στιγμή που ο γιος της βρισκόταν στη μονάδα εντατικής θεραπείας νεογνών. Το εύθραυστο σχέδιό της, το οποίο είναι τοποθετημένο σε μια θερμοκοιτίδα από ατσάλι, συνδέεται οδυνηρά με την υποκειμενικότητα του επισκέπτη.
Στην αίθουσα που είναι αφιερωμένη στην απώλεια, τα έργα σχετικά με τις προσωπικές εμπειρίες της θεραπείας γονιμότητας, των αμβλώσεων και της αναγκαστικής υιοθεσίας έχουν μεγάλο αντίκτυπο. Η Πάουλα Ρέγκο αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής και του έργου της στο ζήτημα των αμβλώσεων, διατυπώνοντας με κάθε τρόπο την αντίθεσή της στην ποινικοποίησή τους και στην καταφυγή των φτωχών κυρίως γυναικών σε παράνομες και πολλές φορές θανατηφόρες μεθόδους. Δημιούργησε μια σειρά έργων τέχνης που τεκμηριώνει τις παράνομες αμβλώσεις ως απάντηση στο δημοψήφισμα της Πορτογαλίας το 1998 για την άμβλωση που τελικά δεν νομιμοποιήθηκε και έργο της υπάρχει και σε αυτή την έκθεση.
Ο πυρήνας της έκθεσης, με τους μπλε σκούρους τοίχους να θυμίζουν τα παλαιά μουσεία, είναι αφιερωμένος σε ερμηνείες και ανατροπές της Παναγίας και του βρέφους που έχουν τη μορφή μιας σειράς εκπληκτικών αυτοπροσωπογραφιών.
Ο μεγάλος καμβάς της Jai Chuhan δείχνει μια γυμνή εξαντλημένη μητέρα που ζωγραφίζει τον εαυτό της, έγκυο, ενώ η κόρη της παίζει δίπλα της, και απεικονίζει την ένταση που ενυπάρχει στις αλληλοεπικαλυπτόμενες ταυτότητες καλλιτέχνιδας και μητέρας. Ζωγραφίστηκε το 1995 και παρόλο που το Arts Council αγόρασε το έργο αμέσως, η Chuhan ένιωθε επιφυλακτική σχετικά με αυτό. «Απλώς δεν πίστευα ότι θα υπήρχε ενδιαφέρον για το θέμα», λέει. «Μερικές φορές, αν είσαι μητέρα (όπως και καλλιτέχνιδα), οι άνθρωποι δεν σε παίρνουν στα σοβαρά».
Η Chuhan συνάντησε κάποτε την Τζούντι Σικάγο που της είπε: «Αν θέλεις να ανέβεις, πρέπει να φωνάξεις». «Κι αν έχεις παιδιά;» τη ρώτησε η Chuhan. «Ω, όχι, όχι», είπε εκείνη, «δεν μπορείς να κάνεις παιδιά αν είσαι καλλιτέχνις». Αυτό το περιστατικό δείχνει πόσο είχε ποτίσει αυτή η αντίληψη και τις φεμινίστριες καλλιτέχνιδες. Ακόμη και στις φεμινιστικές ιστορίες της τέχνης, πολλά από αυτά τα έργα δεν είχαν εγγραφεί και αυτό είχε να κάνει και με τις διασπάσεις μέσα στο φεμινιστικό κίνημα.
Πολλές καλλιτέχνιδες χρησιμοποιούσαν το σπίτι τους ως στούντιο και χρειάστηκε να διαπραγματευτούν τη συγχώνευση της τέχνης και της ζωής. Μια από αυτές είναι η Μαρλέν Ντιμάς, που επέτρεπε στην εξάχρονη κόρη της να βάλει χρώματα στα σχέδιά της ενώ αργότερα ζωγράφισε και την ίδια με το μωρό της.
Μια άλλη εικαστικός, η Bobby Baker, κατέληξε να κάνει ένα διάλειμμα οκτώ ετών από τις εκθέσεις, αφού έκανε παιδιά και ένιωσε την ιδιότητά της ως καλλιτέχνιδας να μειώνεται. Το εικαστικό σημειωματάριό της του 1983-84 με χρονομετρημένα σχέδια της οικιακής ζωής είναι αστείο και συγκλονιστικό. Γράφει: «Ποτέ δεν είμαι αρκετά νωρίς στο σπίτι και πάντα είμαι πολύ γκρινιάρα».
Η Anna Grevenitis έγινε πρώτα μητέρα και μετά καλλιτέχνιδα. Η φωτογραφική της σειρά με τίτλο «Regard» απεικονίζει τη ζωή με την κόρη της Lulu, η οποία έχει σύνδρομο Down. «Η κόρη μου και η αναπηρία της με εκτόξευσαν σε μια πολύ μοναχική μητρότητα. Πολλά από τα πράγματα που κάναμε δεν ήταν στο ίδιο πρόγραμμα με όλα τα άλλα παιδιά», λέει. «Η φωτογραφία έγινε η πηγή θεραπείας μου, ο τρόπος μου να ξαναβρώ τον εαυτό μου. Επειδή ήμουν μαμά πλήρους απασχόλησης, τα θέματά μου ήταν τα παιδιά μου. Το σπίτι μου έγινε το στούντιό μου. Έπρεπε απλώς να εκφραστώ και δεν είχα χρόνο ή χρήματα. Οπότε χρησιμοποίησα ό,τι είχα».
Οι φωτογραφίες της με τη Lulu αποτυπώνουν τις αποχρώσεις μιας οικογενειακής εμπειρίας που περιλαμβάνει την αναπηρία όπως δεν τη βλέπουμε συχνά. Για τη δουλειά της υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον και η ίδια πιστεύει ότι το πορτρέτο είναι αυτοβιογραφία και ότι οι άνθρωποι θέλουν να δουν αυτές τις φωτογραφίες για τους ίδιους λόγους που θέλουν να διαβάσουν απομνημονεύματα.
Χρειάστηκε πολύς χρόνος για να φτάσουμε σε σημείο που τέτοιες καλλιτεχνικές συζητήσεις μπορούν να γίνουν ανοιχτά. «Υπάρχει μια νέα γενιά καλλιτεχνών που έχει αρχίσει να μιλά δημόσια για την ιδιότητά της ως μητέρας», λέει η επιμελήτρια της έκθεσης. Αυτό συνέβη κυρίως μετά το #metoo, ενώ μια τέτοια έκθεση δεν θα μπορούσε να έχει παρουσιαστεί πριν δέκα χρόνια.
Στην έκθεση παίρνουν μέρος οι καλλιτέχνιδες: Felicity Allen, Janine Antoni, Cassie Arnold, Artists Campaign to Repeal the 8th, Bobby Baker, Clare Bottomley, Elina Brotherus, Lea Cetera, Jai Chuhan, Eileen Cooper, Renee Cox, Dorothy Cross, Rineke Dijkstra, Leni Dothan, Catherine Elwes, Tracey Emin, Jessa Fairbrother, Feministo, VALIE EXPORT, Maeve Gilmore, Anna Grevenitis, Ghislaine Howard, The Hackney Flashers, Camille Henrot, Barbara Hepworth, Susan Hiller, Chantal Joffe, Claudette Johnson, Mary Kelly, Liss LaFleur, Tala Madani, Sally Mann, Wangechi Mutu, Ishbel Myerscough, Everlyn Nicodemus, Catherine Opie, Fani Parali, Celia Paul, Paula Rego, Su Richardson, Jenny Saville, Monica Sjöö, Annegret Soltau, Tabitha Soren, Heather Spears, Hannah Starkey, Emma Talbot, Barbara Walker, Caroline Walker, Carrie Mae Weems, Nancy Willis, Hermione Wiltshire, Mierle Laderman Ukeles, Christine Voge, Del LaGrace Volcano, Carmen Winant and Billie Zangewa.
Με στοιχεία από Arnolfini, Midlands Arts Centre, Guardian
