Τρεις μεγάλες εκθέσεις για την Κέτε Κόλβιτς (Käthe Kollwitz) στη Νέα Υόρκη, τη Δανία και τη Φρανκφούρτη αποκαλύπτουν τις πολλές μορφές του έργου μιας καλλιτέχνιδας που αψήφησε την κατηγοριοποίηση.
Η Κόλβιτς έβλεπε σταθερά τις πιο σκοτεινές στιγμές της ανθρώπινης εμπειρίας. Είτε απεικονίζει το οδυνηρό παράπονο μιας μητέρας για τον θάνατο ενός παιδιού είτε τους φτωχούς που τρομοκρατούνται από την πείνα, οι εικόνες της έχουν έντονη συναισθηματική φόρτιση που αντηχεί ακόμα, έναν αιώνα μετά τη δημιουργία τους.
Στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (MoMA) της Νέας Υόρκης θα παρουσιαστούν περίπου 120 έργα, που χρονολογούνται από τις αρχές της δεκαετίας του 1890 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1940 και είναι αντιπροσωπευτικά της καριέρας της ως σχεδιάστριας, χαράκτριας και γλύπτριας. Είναι η πρώτη φορά εδώ και περισσότερα από 30 χρόνια που οι Αμερικανοί επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να δουν έργα της Κόλβιτς συγκεντρωμένα από μεγάλες συλλογές στις ΗΠΑ και την Ευρώπη.
Εν τω μεταξύ, στη Γερμανία, στο Μουσείο Städel της Φρανκφούρτης, η έκθεση για την Κόλβιτς θα επανεξετάσει την επαγγελματική ζωή της καλλιτέχνιδας και την αμφισβητούμενη κληρονομιά της στην πατρίδα της. Επιπλέον, η Εθνική Πινακοθήκη της Δανίας διοργανώνει την πρώτη ολοκληρωμένη έκθεση της «θεμελιωδώς ανθρωπιστικής» τέχνης της Κόλβιτς στη χώρα, εστιάζοντας στην «ειρηνική της στάση, τη βαθιά αναγνώριση των ανισοτήτων και τον έντονο σεβασμό της για τις γυναίκες».
Η Κόλβιτς επέλεξε να απεικονίσει τη ζωή των εργατών, που της πρόσφερε με απλό και ειλικρινή τρόπο μια διαφορετική ομορφιά. Ένιωθε ότι το προλεταριάτο είχε κότσια, σε αντίθεση με τους αστούς και τη μεσαία τάξη, που έβρισκε χωρίς ενδιαφέρον.
Η Κόλβιτς έγινε γνωστή το 1941 ως σοσιαλίστρια καλλιτέχνιδα. Περισσότερο από τις πολιτικές της πεποιθήσεις, η κινητήρια δύναμη του έργου της ήταν πάντα η ομορφιά που έβλεπε στα θέματά της. Οι εργάτες «είχαν ένα μεγαλείο στον τρόπο τους... Η απεικόνιση τους ξανά και ξανά άνοιξε μια δικλείδα ασφαλείας για μένα, έκανε τη ζωή υποφερτή», έχει πει.
Γεννήθηκε στο Käthe Schmidt, στην ανατολική Πρωσία, το 1867. Αναγνωρίζοντας το ταλέντο της, ο πατέρας της κανόνισε να ξεκινήσει μαθήματα σχεδίου και αντιγραφής γύψινων εκμαγείων όταν ήταν δώδεκα ετών. Μπήκε στη Σχολή Γυναικών Καλλιτεχνών στο Βερολίνο και στα δεκαέξι της άρχισε να εργάζεται με θέματα που σχετίζονταν με το κίνημα του ρεαλισμού, κάνοντας σχέδια εργαζομένων, ναυτικών και αγροτών που έβλεπε στα γραφεία του πατέρα της. Τα χαρακτικά του Καρλ Κλίνγκερ, η τεχνική και οι κοινωνικές τους ανησυχίες αποτέλεσαν έμπνευση για την Κόλβιτς, ενώ συνειδητοποίησε ότι το ταλέντο της δεν ήταν στη ζωγραφική αλλά στο σχέδιο.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1890 ζούσαν μαζί με τον σύζυγό της, γιατρό Καρλ Κόλβιτς, στην τότε εργατική συνοικία του Prenzlauer Berg. Βρήκε έμπνευση στην αυξανόμενη αίσθηση της αδικίας για τις συνθήκες της ζωής γύρω της. Νοίκιασε το πρώτο της στούντιο και συνέχισε να απεικονίζει τον μόχθο της εργατικής τάξης. Αυτά τα θέματα αποτέλεσαν έμπνευση στη δουλειά της για χρόνια. Έζησε εκεί μέχρι που το σπίτι της καταστράφηκε στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.
Μοτίβα οδύνης και προλεταριακής ζωής
Η Κόλβιτς επέλεξε να απεικονίσει τη ζωή των εργατών, που της πρόσφερε με απλό και ειλικρινή τρόπο μια διαφορετική ομορφιά. Ένιωθε ότι το προλεταριάτο είχε κότσια, σε αντίθεση με τους αστούς και τη μεσαία τάξη, που έβρισκε χωρίς ενδιαφέρον. «Όταν γνώρισα τις γυναίκες που ερχόντουσαν στον άντρα μου για βοήθεια, και παρεμπιπτόντως και σε εμένα, συγκινήθηκα πολύ από τη μοίρα του προλεταριάτου και όλα όσα συνδέονται με τον τρόπο ζωής του. Αλλά αυτό που θα ήθελα να τονίσω για άλλη μια φορά είναι ότι η συμπόνια και η συμπάθεια είχαν αρχικά πολύ μικρή σημασία για να με προσελκύσουν στην αναπαράσταση της προλεταριακής ζωής. Αυτό που είχε σημασία ήταν απλώς ότι την έβρισκα όμορφη», έλεγε.
Ο πρώτος και πιο διάσημος κύκλος έργων της είναι οι «Υφαντές», ένα σύνολο έξι έργων που απεικονίζουν αλληγορικά τη δυστυχία, την ελπίδα, το θάρρος και τελικά την καταστροφή των εργαζομένων. Με αυτό τον κύκλο έργων αναγνωρίστηκε ως καλλιτέχνιδα, αλλά αρνήθηκε το χρυσό μετάλλιο της Μεγάλης Έκθεσης Τέχνης του Βερολίνου του 1898.
Ο δεύτερος σημαντικός κύκλος έργων της ήταν ο «Αγροτικός Πόλεμος». Η σειρά διήρκεσε από το 1902 έως το 1908 και αφορούσε μια βίαιη επανάσταση στη νότια Γερμανία στα πρώτα χρόνια της Μεταρρύθμισης, όταν οι αγρότες που αντιμετωπίζονταν ως σκλάβοι πήραν τα όπλα εναντίον των φεουδαρχών και της Εκκλησίας. Η Κόλβιτς ήταν υπέρμαχος αυτών που δεν είχαν φωνή και απεικόνιζε την εργατική τάξη με έναν τρόπο που κανείς άλλος δεν έβλεπε. Ταυτίστηκε με τη Μαύρη Άννα, μια γυναίκα που αναφέρεται ως πρωταγωνίστρια στην εξέγερση των αγροτών, η οποία υποκίνησε τους αγρότες να υπερασπιστούν τον εαυτό τους και τις οικογένειές τους.
Από τα υψηλότερα επιτεύγματά της θεωρείται –από τον ίδιο κύκλο έργων– το «Μετά τη Μάχη», το οποίο παρουσιάζει μια μητέρα που ψάχνει ανάμεσα σε πτώματα τη νύχτα, αναζητώντας τον γιο της.
Η Κόλβιτς πήγε στην Ακαδημία Τζούλιαν το 1904 στο Παρίσι για να μάθει γλυπτική και πέρασε έναν χρόνο στη Φλωρεντία. Αργότερα αναφερόταν στον αντίκτυπο της πρώιμης αναγεννησιακής τέχνης που βίωσε κατά τη διάρκεια της διαμονής της εκεί. Μετά την επιστροφή της στη Γερμανία, εντυπωσιάστηκε από τους νεότερους συμπατριώτες της. Οι εξπρεσιονιστές και οι καλλιτέχνες του Bauhaus την ώθησαν να απλοποιήσει τα εκφραστικά της μέσα.
Η απώλεια του γιου της στο πεδίο της μάχης στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο τη βύθισε σε παρατεταμένη κατάθλιψη. Υπέφερε σε όλη της τη ζωή από άγχος, ενώ πρόσφατες έρευνες έχουν υποδηλώσει ότι είχε μια πάθηση που ονομάζεται «σύνδρομο της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων», επειδή προκαλεί αισθητηριακές παραισθήσεις και ημικρανίες. «Εμείς οι γυναίκες έχουμε τη δύναμη να κάνουμε θυσίες που είναι πιο οδυνηρές από το να δίνουμε το αίμα μας. Κατά συνέπεια, μπορούμε να δούμε τους δικούς μας [άντρες] να πολεμούν και να πεθαίνουν όταν είναι για χάρη της ελευθερίας», έλεγε.
Ειρηνίστρια, έκανε έργα αντιπολεμικά μέχρι το 1919 που διορίστηκε ως καθηγήτρια στην Πρωσική Ακαδημία Τεχνών, η πρώτη γυναίκα που κατείχε αυτήν τη θέση. Το 1933, η ναζιστική κυβέρνηση την ανάγκασε να παραιτηθεί και κάθε τίτλος που είχε της αφαιρέθηκε. Τα έργα της αφαιρέθηκαν από τα μουσεία. Αν και της απαγόρευσαν να εκθέτει, ένα από τα έργα της που απεικόνιζε μια μητέρα με παιδί χρησιμοποιήθηκε από τους ναζί για προπαγάνδα. Απειλήθηκε με σύλληψη και απέλαση σε ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης και μαζί με τον άντρα της αποφάσισαν να αυτοκτονήσουν μπροστά σε μια τέτοια προοπτική. Ωστόσο, ήταν πλέον μια προσωπικότητα διεθνούς σημασίας και δεν την ενόχλησαν τα επόμενα χρόνια.
Έφυγε από το Βερολίνο μετά τον θάνατο του άντρα της το 1943. Το σπίτι της βομβαρδίστηκε και πολλά σχέδια, εκτυπώσεις και έγγραφα χάθηκαν. Μετακόμισε στο Moritzburg, μια πόλη κοντά στη Δρέσδη, όπου έζησε τους τελευταίους μήνες της και πέθανε μόλις 16 μέρες πριν από το τέλος του πολέμου.
Με τις τρεις αυτές εκθέσεις εξετάζεται η σύνδεση του καλλιτεχνικού πειραματισμού και του ακτιβισμού στο έργο της, ενώ σημειώνεται η δέσμευσή της στην κοινωνική κριτική, μια στάση αντίθετη στην επικρατούσα τότε στροφή προς την αφαίρεση. Η επιθυμία της ήταν να προωθήσει την κοινωνική αλλαγή μέσω της τέχνης της. Στην εποχή μας έχει έρθει η στιγμή να μελετηθεί και η περίπλοκη ιστορία «πολιτικής οικειοποίησης» της κληρονομιάς της στις δύο Γερμανίες μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Το έργο της διαμορφώθηκε από τις αισθητικές καινοτομίες της Ευρώπης πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά εμφύσησε στην πεισματικά παραστατική της τέχνη τις πολιτικές της πεποιθήσεις και μια ηθική αγριότητα που τη συνδέει με τους ακτιβιστές της εποχής της. Μετά τον θάνατό της σε ηλικία 77 ετών το 1945, λίγες μέρες πριν από την κατάρρευση της ναζιστικής Γερμανίας, τα έργα της χρησιμοποιήθηκαν από πολλές γενιές Γερμανών πολιτικών και δημιουργών εικόνων, αλλά αυτό αναμφισβήτητα οδήγησε στην υποτίμησή της ως καλλιτέχνιδας.
Η Κόλβιτς δεν χρησιμοποιούσε χρώμα, καθώς αυτό εισήγαγε ένα διακοσμητικό αποτέλεσμα, το οποίο θεωρούσε «ασύμβατο με τα κοινωνικά επικριτικά μηνύματά της». Οι μητέρες που υποφέρουν αποτελούν μεγάλο μέρος του έργου της και σε πολλά έργα το θέμα αυτό συνδυάζεται με την ανησυχία για τη βρεφική θνησιμότητα υπό τον φόβο του πολέμου. Το διεισδυτικό της βλέμμα φτάνει μέχρι την εποχή μας και έργα της όπως η «Pietà» αποκτούν σήμερα κρίσιμη σημασία.
Käthe Kollwitz, MoMA, 31 Μαρτίου-20 Ιουλίου 2024
Kollwitz, Städel Museum, 20 Μαρτίου-9 Ιουνίου 2024
Käthe Kollwitz SMK, Denmark, 7 Νοεμβρίου 2024-23 Φεβρουαρίου 2025
