«Ο πέπλος»: Ο Μίλαν Κούντερα εξερευνά την τέχνη του μυθιστορήματος

Milan Kundera Facebook Twitter
Φιλοδοξία του μυθιστοριογράφου, επιμένει ο ίδιος, δεν είναι να τα καταφέρει καλύτερα από τους προκατόχους του, αλλά να δει και να πει όσα εκείνοι δεν είδαν και δεν είπαν. Φωτ.: Francois LOCHON/GAMMA/Gamma-Rapho via Getty Images/Ideal Image
0



Σ’ ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΤΟΥ ταξίδια στην Πράγα, μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού καθεστώτος, ο Μίλαν Κούντερα –πολιτογραφημένος Γάλλος από το 1981– άκουσε έναν φίλο του που είχε παραμείνει στη χώρα να τον προτρέπει: «Έναν Μπαλζάκ χρειαζόμαστε τώρα. Γιατί εδώ βλέπεις την παλινόρθωση μιας καπιταλιστικής κοινωνίας με ό,τι πιο ωμό και ηλίθιο συνεπάγεται, με όλη τη χυδαιότητα των απατεώνων και των νεόπλουτων»…

Για να του δώσει μάλιστα μια εικόνα της αλλόκοτης κατάστασης που είχε δημιουργηθεί, του ανέφερε το παράδειγμα ενός πρώην ανώτερου κομματικού στελέχους που είχε παντρέψει τις κόρες του με «ταξικούς εχθρούς», αλλά όταν οι τελευταίοι ανέκτησαν τις περιουσίες τους, ούτε ζωγραφιστό δεν ήθελαν να δουν τον πεθερό τους.

Ανακαλώντας το παραπάνω περιστατικό στο αστραφτερό δοκίμιό του «Ο πέπλος» (μετ. Γ.Η. Χάρης, Εστία, 2005), ο Κούντερα σπεύδει να εξηγήσει γιατί δεν θα ενέδιδε ποτέ σε παρόμοια προτροπή. Κανένας σοβαρός μυθιστοριογράφος, λέει, δεν θα καταπιανόταν πια με τη συγγραφή μιας ακόμα μπαλζακικής «Ανθρώπινης κωμωδίας». Θα ’ταν γελοίο.

Τι κι αν η ιστορία της ανθρωπότητας έχει την «κακογουστιά» να επαλαμβάνεται; Η ιστορία της τέχνης δεν ανέχεται τις επαναλήψεις: «Η τέχνη υπάρχει για να δημιουργεί τη δική της ιστορία. Αν κάποια μέρα μείνει κάτι απ’ την Ευρώπη, δεν θα ΄ναι η επαναλαμβανόμενη ιστορία της, που από μόνη της δεν αντιπροσωπεύει καμία αξία. Το μόνο που ενδέχεται να μείνει είναι η ιστορία των τεχνών της».

Σε μια εποχή που το λογοτεχνικό οικοδόμημα δείχνει να καταρρέει υπό το βάρος της άκρατης εμπορευματοποίησής του, ο Μίλαν Κούντερα εξερευνά γι’ άλλη μια φορά την τέχνη του μυθιστορήματος επιχειρώντας να τινάξει από πάνω της τον «πέπλο» των προερμηνειών που το καλύπτει.

Αντίστοιχα γελοία, σύμφωνα με τον Κούντερα, θα ήταν και μια αριστοτεχνική σονάτα ενός σύγχρονου συνθέτη που θα έμοιαζε μ’ εκείνες του Μπετόβεν. Όχι, δεν πρόκειται για το άκρον άωτον της υποκρισίας. Απλώς, «η συνείδηση της συνέχειας είναι τόσο ισχυρή μέσα μας, που παρεμβαίνει στην αντίληψή μας για κάθε έργο τέχνης. Και μόνο στο πλαίσιο της ιστορικής εξέλιξης μιας τέχνης γίνεται αντιληπτή η αισθητική της αξία».

πέπλος
Μίλαν Κούντερα, Ο πέπλος, Εκδόσεις Εστία

Σε μια εποχή που το λογοτεχνικό οικοδόμημα δείχνει να καταρρέει υπό το βάρος της άκρατης εμπορευματοποίησής του, ο Μίλαν Κούντερα εξερευνά γι’ άλλη μια φορά την τέχνη του μυθιστορήματος επιχειρώντας να τινάξει από πάνω της τον «πέπλο» των προερμηνειών που το καλύπτει.

«Σαν γυναίκα που βάφεται προτού τρέξει στο πρώτο της ραντεβού», γράφει, «ο κόσμος, όταν τρέχει κοντά μας τη στιγμή της γέννησής μας, είναι ήδη μακιγιαρισμένος, μεταμφιεσμένος, προερμηνευμένος». Όπως όμως ο Θερβάντες με τον «Δον Κιχώτη»  έσκισε τον υφασμένο από θρύλους πέπλο του κόσμου που γνώριζε, όπως ο Κάφκα ανακάλυψε την τερατωδία της γραφειοκρατίας προτού αυτή εξελιχθεί στο τέρας που γνωρίζουμε, έτσι και ο κάθε πραγματικός μυθιστοριογράφος «οφείλει να μην αντιγράφει αλήθειες κεντημένες στον πέπλο της προερμηνείας».

Να, λοιπόν, ποιος είναι ο λόγος ύπαρξης της τέχνης του μυθιστορήματος για τον Κούντερα: η κατανόηση αυτής της «αναπότρεπτης ήττας» που είναι η ανθρώπινη ζωή.

Φιλοδοξία του μυθιστοριογράφου, επιμένει ο ίδιος, δεν είναι να τα καταφέρει καλύτερα από τους προκατόχους του, αλλά να δει και να πει όσα εκείνοι δεν είδαν και δεν είπαν. Αν όμως το μυθιστόρημα καθορίζεται από τον χώρο της πραγματικότητας που πρέπει ν’ ανακαλύψει, η μορφή του γεννιέται από μια ελευθερία που κανείς δεν μπορεί να περιορίσει: «οι υπαρξιακές ανακαλύψεις και ο μετασχηματισμός της φόρμας πάνε οπωσδήποτε μαζί».

Στον «Πέπλο», υιοθετώντας έναν τόνο φιλικό προς τον αναγνώστη και αναμειγνύοντας, όπως πάντα, το σοβαρό με το ανάλαφρο, ο Κούντερα συνοψίζει όσα τον απασχόλησαν στην «Τέχνη του μυθιστορήματος» (1986) και στις «Προδομένες διαθήκες» (1993). Στηλιτεύει το κιτς και τον συναισθηματισμό, προτάσσει το χιούμορ και τον στοχασμό, αντλεί ξανά το υλικό του από τα επιτεύγματα των «μεγάλων» –Θερβάντες, Φίλντινγκ, Ραμπελέ, Τολστόι, Φλομπέρ, Ντοστογιέσφκι, Κάφκα, Μούζιλ, Μπροχ, Γκομπρόβιτς– και, καθώς γράφει στα χρόνια της παγκοσμιοποίησης, δεν παραλείπει να επιτεθεί και στην ανικανότητα ν’ αντιμετωπίσει κανείς την κουλτούρα του στο «μεγάλο πλαίσιο», πέρα από το εθνικό.

«Ποιος μουσικολόγος ενδιαφέρεται για τη μητρική γλώσσα του Μπαχ;» αναρωτιέται. «Αντίθετα, ένα μυθιστόρημα, επειδή συνδέεται με τη γλώσσα του, σε όλα τα πανεπιστήμια του κόσμου γίνεται αντικείμενο μελέτης σχεδόν αποκλειστικά στο μικρό εθνικό πλαίσιο. Η Ευρώπη δεν κατάφερε ν’ αντιληφθεί τη λογοτεχνία της σαν ιστορική ενότητα, και δεν θα σταματήσω να επαναλαμβάνω πως εδώ βρίσκεται η παταγώδης πνευματική αποτυχία της».

Βιβλίο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Σταυρούλα Παπασπύρου: «Η δημοσιογραφία στις μέρες μας εξακολουθεί να είναι στρατευμένη»

Χωρίς Μαγνητόφωνο / Σταυρούλα Παπασπύρου: «Η δημοσιογραφία στις μέρες μας εξακολουθεί να είναι στρατευμένη»

Η ιστορία της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας μέσα από 31 πορτρέτα σημαντικών συγγραφέων, στο νέο βιβλίο της γνωστής δημοσιογράφου και συνεργάτιδας της LiFO
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

ΕΥΠΩΛΗΤΑ ΣΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ

Βιβλίο / Διαβάζει λογοτεχνία και ποίηση η gen Z;

Άραγε μπορεί η γενιά Ζ, η οποία μεγάλωσε μπροστά σε μια οθόνη, ταυτίζεται με το διαδίκτυο, κάνει πολλά πράγματα συγχρόνως (multitasking) και που το καλύτερο δώρο που μπορείς να της κάνεις είναι ένα τελευταίας τεχνολογίας gadget, να αναγνωρίζει την ανεκτίμητη αξία του βιβλίου, να επενδύει στην ανάγνωση ως μορφή ψυχαγωγίας, να επιλέγει το βιβλίο ως πηγή γνώσης, πληροφοριών αλλά και ως έναν μοναδικό τρόπο χαλάρωσης;
ΑΝΝΑ ΚΟΚΟΡΗ
Meli Kiyak

Βιβλίο / Mely Kiyak: Από την άκρη του Κουρδιστάν στην ελευθερία

Η συγκλονιστική εξομολόγηση της κουρδικής καταγωγής συγγραφέως Μελί Κίγιακ για την πορεία της από το Κουρδιστάν έως την αυτοπραγμάτωση και την ελευθερία που την έκαναν να λέει ότι είναι υπέροχο «το να είσαι γυναίκα».
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Νυχτερινή επίσκεψη στη Γεννάδειο

Βιβλίο / Νυχτερινή επίσκεψη στη Γεννάδειο

Η LiFO μπήκε στα άδυτα της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, είδε τους σπάνιους θησαυρούς και κατέγραψε, με οδηγό τη διευθύντριά της, Μαρία Γεωργοπούλου, τους σημαντικότερους σταθμούς της ιστορίας της αλλά και το άνοιγμα που πραγματοποιεί σήμερα, με τις διαλέξεις και τις εκθέσεις, προς τον κόσμο.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
ΤΡΙΤΗ 27/09-Πόσο διαβάζεται σήμερα ο Νίκος Καζαντζάκης;

Βιβλία και Συγγραφείς / Πόσο διαβάζεται σήμερα ο Νίκος Καζαντζάκης;

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητάει με την Έρη Σταυροπούλου, ομότιμη καθηγήτρια Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, για τον συγγραφέα του «Αλέξη Ζορμπά» και την αντοχή του έργου του, με αφορμή τον επανασχεδιασμό των βιβλίων του από τον Γιάννη Καρλόπουλο.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Ο Χίτλερ ζει

Βιβλίο / Ο Χίτλερ ζει: Πέντε θεωρίες συνωμοσίας για τον αρχηγό του ναζισμού

Ο Βρετανός ιστορικός Ρίτσαρντ Έβανς, που τον γνωρίσαμε μέσα από την τριλογία του για το Γ’ Ράιχ, δείχνει γιατί στον εικοστό πρώτο αιώνα οι θεωρίες συνωμοσίας αποδεικνύονται ανθεκτικές και δημοφιλείς, γνωρίζοντας νέα διάδοση.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Ο γενναιόδωρα οργισμένος Τζορτζ Όργουελ

Βιβλίο / Ο γενναιόδωρα οργισμένος Τζορτζ Όργουελ

Η έκδοση με τα κριτικά κείμενα του Τζορτζ Όργουελ για τη λογοτεχνία και την πολιτική με τον τίτλο «Ό,τι μου κάνει κέφι» μας φέρνει ενώπιον ενός τρομερά οξυδερκούς και ενίοτε γενναιόδωρα οργισμένου στοχαστή.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Μπρους Κλαρκ: «Οι μικρογειτονιές της Αθήνας και οι μικροκοινωνίες τους είναι από τα γοητευτικότερα στοιχεία αυτής της πόλης»

Βιβλίο / Μπρους Κλαρκ: «Τα μικρά χωριά της Αθήνας είναι το γοητευτικότερο στοιχείο της»

Οι αέναες αλλαγές της Αθήνας, η βρετανική μοναρχία αλλά και ο πόλεμος στην Ουκρανία σε μια απολαυστική συζήτηση με έναν εκλεκτό δημοσιογράφο, συγγραφέα και διάπυρο φιλέλληνα με αφορμή την κυκλοφορία του τελευταίου του βιβλίου «Athens, City of Wisdom» (εκδ. Head of Zeus) και τη βράβευσή του από την ελληνική πρεσβεία στο Λονδίνο.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
σταινμπεκ

Το πίσω ράφι / «Τα σταφύλια της οργής»: Το διαχρονικό magnum opus του Τζον Στάινμπεκ

Στο δημοφιλέστερο βιβλίο του, που απέσπασε το βραβείο Πούλιτζερ του 1940, ο Στάινμπεκ αποτυπώνει την ψευδαίσθηση του αμερικανικού ονείρου κατά την περίοδο της μεγάλης οικονομικής ύφεσης.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
ΤΡΙΤΗ 20/09-«Το μυθιστόρημα της Φεράρας»: Ένα αδιαμφισβήτητο, πολύπτυχο αριστούργημα

Βιβλία και Συγγραφείς / «Το μυθιστόρημα της Φεράρας»: Ένα αδιαμφισβήτητο, πολύπτυχο αριστούργημα

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητάει με τον Γιώργο Κεντρωτή, καθηγητή στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, για το «Μυθιστόρημα της Φεράρας» του Ιταλού συγγραφέα Τζόρτζιο Μπασάνι, το οποίο μετέφρασε για τη σειρά Orbis Literae των εκδόσεων Gutenberg.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ

σχόλια

Δεν υπάρχει δυνατότητα σχολιασμού

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

THE GOOD LIFO ΔΗΜΟΦΙΛΗ