Θα χρειαζόταν ένα άρθρο τριπλάσιο σε όγκο από το παρόν απλώς για να παραθέσουμε τις τάσεις στο σινεμά τρόμου μέσα στη δεκαετία των '80s. Αν έπρεπε να εστιάσουμε, όμως, σε δύο βασικούς άξονες, ο ένας θα ήταν η διόγκωση της βίας και η γλαφυρή κατάδειξή της, που συμβαδίζει με την πρόοδο στον τομέα των προσθετικών και των οπτικών εφέ, με την υπερβολή που χαρακτηρίζει τη δεκαετία καθώς και με τη γενικότερη επικράτηση της εικόνας σε βάρος του λόγου. Ο άλλος άξονας σχετίζεται με το γενικευμένο πολιτικό κλίμα.
Με την εφαρμογή των νεοφιλελεύθερων διδαχών της σχολής του Σικάγο από κυβερνήσεις σε μεγάλο μέρος του δυτικού κόσμου και με μια οργανωμένη και εκτεταμένη προσπάθεια συντηρητικοποίησης σε ΗΠΑ και Μεγάλη Βρετανία, ο τρόμος αποτέλεσε για ακόμα μία φορά το καταφύγιο όπου φώλιασαν η κοινωνική κριτική και το πολιτικό σχόλιο και μετατράπηκε στο κυρίαρχο κινηματογραφικό μέσο αντίστασης στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα αντίδρασης.
Τόσο θέριεψε το σινεμά τρόμου στα '80s, ώστε μια επιλογή από ταινίες που πρέπει οπωσδήποτε να έχει δει κανείς αποτελεί σωστό πονοκέφαλο. Για τις ανάγκες της παρούσας λίστας προσπαθήσαμε να συνδυάσουμε αδιαφιλονίκητα αριστουργήματα, βασικές ταινίες που πρέπει να έχει δει κάποιος, καθώς και λίγους παραγνωρισμένους τίτλους που στα μάτια μας αξίζουν ευρύτερη αναγνώριση από τον κόσμο και αποδοχή από την κριτική.
Όλες τους μαζί συνθέτουν ένα όχι πλήρες, προφανώς, αλλά σίγουρα αντιπροσωπευτικό δείγμα για εκείνον που θέλει να μάθει με τι έμοιαζαν οι ταινίες του είδους μέσα στη δεκαετία. Και φυσικά συνθέτουν μια λίστα εκλεκτών τίτλων, πρόσφορων για κοψοχολιαστικό binge-watching.
Όλες μαζί συνθέτουν ένα όχι πλήρες, προφανώς, αλλά σίγουρα αντιπροσωπευτικό δείγμα για εκείνον που θέλει να μάθει με τι έμοιαζαν οι ταινίες του είδους μέσα στη δεκαετία. Και φυσικά συνθέτουν μια λίστα εκλεκτών τίτλων, πρόσφορων για κοψοχολιαστικό binge-watching.
The Shining
1980
«Η Λάμψη / The Shining» (1980) - Official Trailer
Η γνωστή ατάκα από το «12 Monkeys» του Τέρι Γκίλιαμ λέει ότι όταν ξαναβλέπεις μια ταινία μετά από χρόνια, συνήθως σου φαίνεται διαφορετική, αλλά στην πραγματικότητα δεν άλλαξε καθόλου η ταινία, εσύ ο ίδιος είναι που άλλαξες. Ε, στην περίπτωση της «Λάμψης» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ είμαστε πεπεισμένοι ότι συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο, ότι η ταινία όντως αλλάζει κάθε φορά που την ξαναβλέπουμε. Για την ακρίβεια, δεν πρόκειται καν για ταινία αλλά για έναν ολοζώντανο, κακόβουλο οργανισμό, στο κυκλοφορικό σύστημα του οποίου ταξιδεύουν και ανακυκλώνονται οι χειρότεροι φόβοι μας. Κάθε φορά που ξαναμπαίνουμε στο Overlook Ηotel, προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε ένα καλά οργανωμένο χάος που λειτουργεί με τους δικούς του, αυστηρούς κανόνες, τους οποίους όμως δεν θα καταλάβουμε ποτέ – κι αυτό μας τρομάζει περισσότερο απ' όλα.
The Fog
1980
Βάζοντας στην εισαγωγή της ταινίας του κάποιον να αφηγείται σε παιδιά μια ιστορία τρόμου γύρω από τη φωτιά, ο Κάρπεντερ διασαφηνίζει τη στοχοθεσία του εξαρχής: η ομίχλη, που προαναγγέλλει και διευκολύνει την έλευση μιας ομάδας νεκροζώντανων πειρατών, είναι μια ιστορία τρόμου γύρω από τη φωτιά, όπου ο πραγματικός τρόμος πηγάζει από τη δυτική ενοχή για τη χτισμένη με εκμετάλλευση, αίμα, δάκρυα και τον ιδρώτα των καταπιεζόμενων ευημερία της και από τον φόβο της (άγνωστης) μέρας που θα έρθει κάποιος για να εισπράξει τον λογαριασμό.
The Changeling
1980
«The Changeling» (1980) Original Trailer
Με τον Τζορτζ Σ. Σκοτ στον ρόλο ενός θλιμμένου χήρου που αναζητά την προέλευση μιας φαντασματικής παρουσίας στη νέα του κατοικία, η ισόποσα μελαγχολική και ανατριχιαστική ιστορία φαντασμάτων του Πίτερ Μέντακ σύστησε αισθητικά και σεναριακά μοτίβα που επηρέασαν δημιουργούς του είδους σε Δύση και Ανατολή και υποστηρίζει ξεκάθαρα το φυσικό έναντι του θετικού δικαίου, επειδή το πρώτο (δεν) εφαρμόζεται από ατελείς (ή διεφθαρμένους) ανθρώπους.
Inferno
1980
Πάντα στη σκιά του «Suspiria» και τόσο αδικημένο, που σε σχετικές λίστες θα δεις να προτιμώνται άλλες, υποδεέστερες ταινίες του Αρζέντο μέσα στη δεκαετία, το «Inferno» είναι φωτισμένο και κινηματογραφημένο με το υλικό που φτιάχνονται τα όνειρα –σας προκαλούμε να βρείτε ομορφότερη ταινία τρόμου μέσα στη δεκαετία– και εμπνευσμένο από εκείνο που παράγονται οι εφιάλτες. Αξέχαστα set-pieces, σαν εκείνη την υποβρύχια σεκάνς, και μια ταινία που θα μπορούσες κάλλιστα να δείχνεις σε κριτικούς και θεωρητικούς, ώστε να τους πείσεις ότι ο οπερατικός τρόμος θα πρέπει να μετονομαστεί σε… αρζεντικός.
An american werewolf in London
1981
Ένα από τα βασικά προβλήματα της κινηματογραφικής απεικόνισης του λυκανθρωπισμού είναι η ίδια η μεταμόρφωση, αλλά όταν έχεις στο πλευρό σου τον Ρικ Μπέικερ, αυτόν τον μετρ του προσθετικού μακιγιάζ, τίποτα δεν είναι πρόβλημα. Η ταινία έχει τη φήμη της κωμωδίας τρόμου, αλλά στην πραγματικότητα είναι πιο σοβαρή και μαύρη απ' όσο θα πίστευες, αντλεί μέρος του τρόμου της από τις πολιτισμικές διαφορές και τον παγιωμένο αμερικανικό φόβο για τον Ξένο και, πάνω απ' όλα, ανανέωσε τον μύθο του λυκανθρώπου, ο οποίος, χάρη σ’ αυτή και στο «Howling» του Τζο Ντάντε, που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά, έγινε και πάλι δημοφιλής.
The Beyond
1981
Στη… γνωριμία της σάρκας και στην παραμόρφωσή της με κάθε πιθανό και απίθανο τρόπο συνοψίζονται (και συνήθως εξαντλούνται) οι «αρετές» μιας ταινίας του Φούλτσι. Οι θεοί του σινεμά τρόμου, όμως, τον φώτισαν κάποτε και μας έδωσε αυτόν εδώ τον σουρεαλιστικό εφιάλτη, όπου η βίαιη εικονογραφία συνοδεύεται από μια (ακόμα τρομακτικότερη) απεικόνιση του απόκοσμου στοιχείου και ένα αξέχαστο φινάλε, βγαλμένο από τα πιο σαδιστικά επεισόδια της «Ζώνης του Λυκόφωτος».
The Thing
1982
Έργο ζωής για τον Τζον Κάρπεντερ, που λάτρευε το «Thing from another world» του Χάουαρντ Χοκς, το φιλμ συμπίπτει με την αναζωπύρωση του ψυχροπολεμικού κλίματος και την ενσωματώνει υπόγεια στην αφήγησή του. Ταυτόχρονα, ζωντανεύει ένα υγρό όνειρο για τους φαν του λαβκραφτιανού τρόμου, με αξεπέραστα μέχρι σήμερα εφέ, χειροποίητα 100%, τα οποία τέθηκαν στην υπηρεσία μιας ανίερης εικονογραφίας, αποτελούμενης από απειλητικές μορφές ακανόνιστου σχηματισμού, σαν εκείνες που συναντάς στα γραπτά του Αμερικανού λογοτέχνη.
Sleepaway Camp
1983
«Sleepaway Camp» (1983) Trailer
Το μοτίβο της νεανικής κατασκήνωσης που βιώνει τον τρόμο από την παρουσία δολοφόνου είναι από τα συνηθέστερα στην ογκώδη παραγωγή slasher της δεκαετίας. Το «Sleepaway Camp» δεν είναι ιδιαίτερα περίτεχνο στο build-up του φονικού, άντε, ας πούμε πως έχει μια σχετική φινέτσα στo αιματηρό αποτέλεσμά του. Ο κύριος λόγος που σας το προτείνουμε είναι το twist του φινάλε. Σοκαριστικό, ανεκδιήγητο, ιδεολογικά συζητήσιμο, αν όχι επαίσχυντο, ισορροπεί με σχεδόν αξιοθαύμαστη αναίδεια μεταξύ του «πρέπει να το δεις για να το πιστέψεις» και του «πώς είναι δυνατό να σκέφτηκε κάποιος ότι αυτό είναι καλή ιδέα».
Videodrome
1983
Ξεκαθαρίζοντας ότι η κρονενμπεργκική μεταμόρφωση είναι πάντα ενδογενής –εξωτερικό είναι μόνο το ερέθισμα που πυροδοτεί την αφύπνιση του κοιμώμενου εσωτερικού στοιχείου–, ο Κρόνενμπεργκ θα μετατρέψει την κοιλιακή χώρα του Τζέιμς Γουντς σε εσοχή βιντεοκασέτας, όχι για να καυτηριάσει την αυξανόμενη εξάρτηση από τα media, αλλά για να προβλέψει πώς αυτά θα ενθαρρύνουν το κυνήγι του παραπάνω, σε μια δεκαετία που θα καθοριστεί από το σύνθημα «greed is good». Μόνο που ο Καναδός δημιουργός μιλά γι’ αυτό χρόνια προτού εκφραστεί στο σινεμά μέσω του Μάικλ Ντάγκλας στη «Wall Street» και ειδικότερα στο σινεμά τρόμου, σε πιο εκλαϊκευμένη εκδοχή από τον Κλάιβ Μπάρκερ – βλέπε και παρακάτω. Δυστυχώς, η ευχή και η κατάρα του Κρόνενμπεργκ είναι να σκέφτεται και να δημιουργεί σχεδόν πάντα (και) ως διανοούμενος, κάτι που δυσκολεύει την επαφή του σινεμά του με ένα ευρύτερο κοινό.
Nightmare on Elm Street
1984
Το concept, η βρομιά και η πολιτική κριτική ήταν τα δυνατά σημεία του Γουές Κρέιβεν μέχρι να έρθει ο «Εφιάλτης στον δρόμο με τις λεύκες» και να αποδειχθεί για μία και μοναδική φορά στην καριέρα του εικονοκλάστης – θα έλεγες ότι η ιδέα ενός μπαμπούλα που σε κυνηγά στα όνειρά σου ξεκλείδωσε τη φαντασία του. Στην παράδοση των καλύτερων ταινιών του είδους, το φιλμ γεννά τρόμο και σασπένς από τον συσχετισμό μια κοινής ανθρώπινης συνήθειας ή βιολογικής λειτουργίας με την πραγμάτωση της απειλής: στη συγκεκριμένη ταινία, αν κοιμηθείς, πέθανες. Να της πιστώσουμε και ότι γέννησε ένα franchise με μερικές αξιόλογες προσθήκες.
Psycho III
1986
Με την προηγούμενη ταινία να παίρνει τις αποστάσεις της από το αριστούργημα του Χίτσκοκ και να χαράσσει μια δική της, b-movie πορεία, το ξεχασμένο αυτό sequel ξεκινά με ένα μαύρο καρέ και μια κραυγή που διατείνεται ότι δεν υπάρχει Θεός –ευχάριστα πράγματα– και συνεχίζει με μια σειρά από περίτεχνα φονικά, μακάβριες εκπλήξεις και χρώματα βγαλμένα από το φιλμικό σύμπαν του Μπάβα και του Αρζέντο. Ίσως το πιο καλά κρυμμένο μυστικό της slasher φιλμογραφίας της δεκαετίας και μια απόδειξη ότι ο Άντονι Πέρκινς ήταν μεγάλο ταλέντο και πίσω από τον φακό – κρίμα που εγκατέλειψε γρήγορα το σπορ. To κεντρικό μουσικό θέμα της ταινίας από τον Κάρτερ Μπέργουελ χρησιμοποιήθηκε σαν sample στο Cold Water Music τoυ ΑΙΜ.
Day of the dead
1985
«Day of the Dead» (1985) Original Trailer
Θα έλεγες ότι η αίσθηση ήττας και η πικρή επίγευση του φινάλε της «Νύχτας των ζωντανών νεκρών» θα ήταν δύσκολο να αναπαραχθεί ή ακόμα και να ξεπεραστεί. Ε, αν η ταινία τιτλοφορείται «Η μέρα των ζωντανών νεκρών», δεν είναι δύσκολο να μαντέψεις ότι η έλευσή της συνεπάγεται και τη «Νύχτα των ανθρώπων». Τρομακτικά πεσιμιστικό φιλμ, χαρακτηριστικό δείγμα ενός σινεμά πάντα πολιτικοποιημένου, εδώ ίσως πιο βλοσυρού από ποτέ – ας μην ξεχνάμε ότι το φιλμ έρχεται σε μια περίοδο που ο φόβος για μια κοινωνική εξέλιξη σαν εκείνη που παρουσιάζεται και καυτηριάζεται στο «Dawn of the Dead» ουσιαστικά είχε γίνει πραγματικότητα.
The Hitcher
1986
Αδικαιολόγητα χτυπημένο από την κριτική στην εποχή του, το «Οτοστόπ του τρόμου» –απλός, πλην έξοχος ο ελληνικός τίτλος– του Ρόμπερτ Χάρμον έχει για πρωταγωνιστή του έναν υποβλητικό Ρούτγκερ Χάουερ ως εκπρόσωπο του αγνού, ανόθευτου Κακού που έρχεται για να προσηλυτίσει τον Τόμας Σ. Χάουελ, αφού πρώτα επιτεθεί πλαγίως στον ίδιο και σε ό,τι αγαπά. Κάθε φορά που θυμόμαστε τι συμβαίνει στην Τζένιφερ Τζέισον Λι στο έργο μάς σηκώνεται η τρίχα.
The Fly
1986
«The Fly» (1986) Trailer
Η στροφή στη horror και στη sci-fi παραγωγή των '50s για έμπνευση ήταν από τα trends της δεκαετίας. Κάπως έτσι, ο Κρόνενμπεργκ θα βρει ευκαιρία να αξιοποιήσει το αγαπημένο του μοτίβο της μεταμόρφωσης σε πιο mainstream συσκευασία, θα δώσει στον Τζεφ Γκόλντμπλαμ τον πιο σύνθετο ρόλο της καριέρας του και θα παντρέψει την αγάπη του για τα αποκρουστικά εφέ με εκείνη για την όπερα. Να προσθέσουμε ότι εδώ ακούγεται πρώτη φορά το «Help Me», προϊόν της συνεργασίας του Μπράιαν Φέρι με τον σπουδαίο Νάιλ Ρότζερς, ένα από τα παραγνωρισμένα μουσικά διαμάντια του frontman των Roxy Music αλλά και της δεκαετίας.
Blue Velvet
1986
Αν και είχε προϋπάρξει το «Eraserhead», ουσιαστικά με το «Μπλε Βελούδο» μάς καλωσόρισε ο Ντέιβιντ Λιντς στο ιδιοσυγκρασιακό φιλμικό του σύμπαν, ρίχνοντας φως στο σκοτάδι που έκρυβαν τα (φαινομενικά ευημερούντα και φιλήσυχα) αμερικανικά προάστια. Το κομμένο αυτί στο λιβάδι, το «In Dreams» του Ρόι Όρμπισον, τα κόκκινα χείλη της Ιζαμπέλα Ροσελίνι και η παροξυσμική αντίδραση του Ντένις Χόπερ στη θέα του μπλε βελούδου συνθέτουν μια sui generis φιλμική διαδρομή στη «χαμένη λεωφόρο» του υποσυνείδητου που θα συνεχιζόταν τα χρόνια που θα ακολουθούσαν και θα αποκτούσε ορκισμένους οπαδούς.
Evil Dead II: Dead by dawn
1987
«Evil Dead 2: Dead by Dawn» (1987) Trailer
Αν έπρεπε να περιγράψεις σε μια γραμμή το «Evil Dead ΙΙ» σε κάποιον που δεν το έχει δει, θα έλεγες ότι είναι η ταινία που θα γύριζε ο Τεξ Έιβερι αν ποτέ καταλαμβανόταν από τους δαίμονες του Necronomicon. Ουσιαστικά, πρόκειται για ριμέικ της πρώτης ταινίας με μεγαλύτερο προϋπολογισμό και αποτέλεσε ένα οπλισμένο με ανεξάντλητα ευρήματα πανηγύρι τρόμου και σλάπστικ, ένα εντυπωσιακά αρμονικό πάντρεμα ειδών, που καθόρισε το μεταμεσονύκτιο σινεμά και κανείς δεν θα εκτελούσε ξανά εξίσου επιτυχημένα – ούτε καν ο ίδιος ο Ρέιμι.
Hellraiser
1987
«Hellraiser» (1987) Trailer
Xωρίς να παραγνωρίζουμε τις σαδομαζοχιστικές απολήξεις, τη σεξουαλική φόρτιση, την αφιλτράριστη απεικόνιση της ανατομικής λεπτομέρειας, τις σοκαριστικές σκηνές φρίκης και την ανέλπιστη δημοφιλία των Κενοβιτών στην queer κοινότητα, το «Hellraiser» του Κλάιβ Μπάρκερ είναι ακόμα μία ταινία που πιάνει τον παλμό της εποχής της, καυτηριάζει το πρότυπο της υπερκατανάλωσης, της φιλοδοξίας και της απληστίας και προειδοποιεί για τις καταστροφικές του συνέπειες.
Angel Heart
1987
Mετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η αθωότητα έχει χαθεί, ο Θεός αποχωρεί από τον κόσμο μας, μάλλον απογοητευμένος, η πίστη σ’ αυτόν έχει αντικατασταθεί από τη θρησκεία του χρήματος, η επιστήμη εθελοτυφλεί ενοχικά και η ανθρωπότητα παλεύει να ξεφύγει από την πραγματική της φύση, η οποία ξεδιπλώθηκε σε όλο της το αιμοδιψές, εγωιστικό μεγαλείο κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών. Πώς να ξεφύγεις, όμως, από τον εαυτό σου;
Υπόδειγμα προοικονομίας, αποθέωση του στυλ και περιστασιακό φλερτ με έναν κοενικού τύπου παραλογισμό –όλη η σκηνή στο Κόνι Άιλαντ– σε ένα νεο-νουάρ τρόμου που μπορεί να περηφανεύεται (και) για μια συγκλονιστική ερμηνεία από τον Μίκι Ρουρκ.
Spoorloos
1988
«Spoorloos» (1988) - Trailer
Αν εξαιρέσεις την αρχική σκηνή της εξαφάνισης, για αρκετή ώρα, και καθώς ξεδιπλώνεται μια παράλληλη αφήγηση σε δύο άξονες, δεν αντιλαμβάνεσαι ότι παρακολουθείς μια ταινία τρόμου, τουλάχιστον όχι συνειδητά. Υποσυνείδητα, όμως, γίνεσαι συνεργός στην επίμονη σταυροφορία του ήρωα και πέφτεις στην παγίδα του Τζορτζ Σλούιζερ, παραδιδόμενος αμαχητί στην πιο μαυρόψυχη τελευταία πράξη της δεκαετίας. Η «Εξαφάνιση» υπερβαίνει το είδος της και καταλήγει ταυτόχρονα μια φιλοσοφική πραγματεία γύρω από την εμμονή και τη φενάκη της ικανοποίησής της αλλά και μια φρικιαστική, σχεδόν βιωματική φιλμική εμπειρία. Μια ταινία που θα σας στοιχειώσει – κατάφερε να τραυματίσει ακόμα και τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ.
The woman in black
1989
Διασκευάζοντας το επιτυχημένο θεατρικό της Σούζαν Χιλ, το οποίο με τη σειρά του βασίστηκε στο ομώνυμο βιβλίο, ο Χέρμπερτ Γουάιζ θα αφαιρέσει το εύρημα της αφήγησης μέσα στην αφήγηση για να χτίσει μια πιο παραδοσιακή ιστορία φαντασμάτων, βραδύκαυστη, όπως αρμόζει στο είδος, με ήρωα έναν άνθρωπο της λογικής που έρχεται αντιμέτωπος με τον παραλογισμό του μεταφυσικού, όπως μας έχει συνηθίσει η βρετανική φαντασματική παράδοση, και με ένα καταπληκτικό jump scare, το οποίο αψηφά έναν βασικό κανόνα του τεχνάσματος – δεν κάνει να πούμε περισσότερα, αλλά έτσι και σας πιάσει στον ύπνο, καλή τύχη με τις ταχυπαλμίες.
