«Φαντάσματα της νύχτας»: μια αναδρομή στη μυθολογία των βαμπίρ

«Φαντάσματα της νύχτας»: μια αναδρομή στη μυθολογία των βαμπίρ Facebook Twitter
Friedrich Wilhelm Murnau, Nosferatu, σκηνή της ταινίας, 1922. © Deutsche Kinemathek
0

Πώς θα σου φαινόταν αν έδινες αίμα και σε αντάλλαγμα έπαιρνες ένα δωρεάν εισιτήριο για την έκθεση «Φαντάσματα της νύχτας. 100 χρόνια "Νοσφεράτου" - Μια συμφωνία τρόμου»; Πρωτότυπη είναι η απόφαση του μουσείου Sammlung Scharf-Gerstenberg στο Βερολίνο να συνεργαστεί με τον Γερμανικό Ερυθρό Σταυρό για να οργανώσει εθελοντική αιμοδοσία για τους επισκέπτες της έκθεσης για τα βαμπίρ. Οι αιμοδοσίες θα γίνονται κάθε μήνα μέχρι το τέλος της έκθεσης, που θα διαρκέσει έως τις 23 Απριλίου.

Πέρα από το έξυπνο μάρκετινγκ, η έκθεση είναι μια ενδιαφέρουσα αναδρομή στην πολιτισμική μυθολογία των βαμπίρ, αρχής γενομένης από τον «Νοσφεράτου», την αριστουργηματική ταινία του Μουρνάου που έκανε πρεμιέρα το 1922 στο Marmorsaal (Μαρμάρινη Αίθουσα) του ζωολογικού κήπου του Βερολίνου και έκτοτε θεωρείται σημείο αναφοράς για τον τρόπο με τον οποίο επηρέασε όλα τα είδη της ποπ κουλτούρας, από τις ταινίες τρόμου μέχρι την τηλεοπτική σειρά «The Simpsons».

Η έκθεση είναι μια ενδιαφέρουσα αναδρομή στην πολιτισμική μυθολογία των βαμπίρ, αρχής γενομένης από τον «Νοσφεράτου», την αριστουργηματική ταινία του Μουρνάου που έκανε πρεμιέρα το 1922 στο Marmorsaal (Μαρμάρινη Αίθουσα) του ζωολογικού κήπου του Βερολίνου και έκτοτε θεωρείται σημείο αναφοράς για τον τρόπο με τον οποίο επηρέασε όλα τα είδη της ποπ κουλτούρας.

Ενώ ο ήρωας Νοσφεράτου βασίζεται άμεσα στον «Δράκουλα» του Μπραμ Στόκερ, το όνομα αυτό δεν αναφέρεται πουθενά στην ταινία επειδή η χήρα του αρνήθηκε να δώσει τα δικαιώματα στον Μουρνάου. Ο σκηνοθέτης απλά άλλαξε το όνομα του βρικόλακα, έκανε κάποιες αλλαγές στην ιστορία και γύρισε την ταινία δίχως την άδεια των κληρονόμων του Στόκερ. Η Φλόρενς Στόκερ στράφηκε δικαστικώς κατά του σκηνοθέτη και η απόφαση του δικαστηρίου ήταν να κατασχεθεί το αρνητικό και να καταστραφούν όλα τα αντίγραφα. Ωστόσο, κάποια διασώθηκαν και η ταινία θεωρείται πλέον αριστούργημα του κινηματογράφου.

Βαμπιρ Facebook Twitter
Friedrich Wilhelm Murnau, Nosferatu, σκηνή της ταινίας, 1922. © Friedrich-Wilhelm-Murnau-Stiftung, Wiesbaden

Η βουβή ταινία τρόμου του Μουρνάου είναι η πρώτη ταινία του γερμανικού εξπρεσιονισμού που συνδυάζει τα επιτηδευμένα γοτθικά σκηνικά με τους φυσικούς χώρους.

Ο Νοσφεράτου, η φανταστική φιγούρα που έγινε είδωλο της ποπ κουλτούρας, άσκησε απίστευτη επιρροή στις τέχνες.

Ο Αντρέ Μπρετόν θεωρούσε το «Νοσφεράτου» έργο-κλειδί για τον υπερρεαλισμό. Αντίστροφα, η ταινία θα ήταν αδιανόητη χωρίς τα ιστορικά της προηγούμενα στην τέχνη. Τα σκίτσα για τη σκηνογραφία, για παράδειγμα, περιλαμβάνουν μοτίβα που φέρνουν στο νου χαρακτικά του Φρανσίσκο ντε Γκόγια, τον γερμανικό ρομαντισμό και μοτίβα από τη λογοτεχνία και την τέχνη των αρχών του 20ού αιώνα. Άλλες αναγνωρισμένες επιρροές προέρχονται από τον Caspar David Friedrich, καθώς και από το έργο των Alfred Kubin, Stefan Eggeler και Franz Sedlacek.

Μια εικόνα που παρουσιάζεται στην έκθεση είναι του Τσέχου καλλιτέχνη Frantisek Kobliha, ο οποίος, εμπνευσμένος από τις εφιαλτικές ιστορίες του Edgar Allan Poe, δημιούργησε τότε μια σειρά από απόκοσμα χαρακτικά.

Βαμπιρ Facebook Twitter
Friedrich Wilhelm Murnau, Nosferatu, σκηνή της ταινίας, 1922. © Deutsche Kinemathek

Όσο για τα βαμπίρ, είναι πλάσματα της λαογραφίας τα οποία τρέφονται συνήθως με αίμα. Στην ευρωπαϊκή λαογραφία είναι απέθαντα πλάσματα που συχνά επισκέπτονται τους αγαπημένους τους και προκαλούν αναστάτωση ή θανάτους. Φορούν σάβανα και περιγράφονται με πρησμένη και κατακόκκινη ή σκοτεινή όψη, σημαντικά διαφορετική από την εικόνα που έχουμε σήμερα για τα χλωμά και λιπόσαρκα βαμπίρ, η οποία χρονολογείται από τις αρχές του 19ου αιώνα.

Βαμπιρικά όντα έχουν καταγραφεί στους περισσότερους πολιτισμούς. Ο όρος «βαμπίρ» έγινε γνωστός στη δυτική Ευρώπη μετά από αναφορές περί μιας μαζικής υστερίας τον 18ο αιώνα η οποία βασίστηκε σε μια προϋπάρχουσα λαϊκή πεποίθηση των Βαλκανίων και της Ανατολικής Ευρώπης.

Στην Ανατολική Ευρώπη οι τοπικές παραλλαγές ήταν γνωστές με διάφορα ονόματα: ως «στρίγκα» στην Αλβανία, ως «βρικόλακας» στην Ελλάδα και ως «στριγκόι» στη Ρουμανία.

Βαμπιρ Facebook Twitter
Friedrich Wilhelm Murnau, Nosferatu, σκηνή της ταινίας, 1922. © Deutsche Kinemathek

Στη σύγχρονη εποχή, τα βαμπίρ θεωρούνται φανταστικές οντότητες, παρόλο που η πίστη σε διάφορα βαμπιρικά πλάσματα όπως η τσουπακάμπρα εξακολουθεί να υφίσταται σε ορισμένους πολιτισμούς. Η πρώιμη λαϊκή πίστη στα βαμπίρ έχει μερικές φορές αποδοθεί στην άγνοια για τη διαδικασία αποσύνθεσης του σώματος μετά θάνατον και στον τρόπο με τον οποίο οι προβιομηχανικές κοινωνίες προσπάθησαν να την εξηγήσουν, δημιουργώντας τα βαμπίρ για να εξηγήσουν το μυστήριο του θανάτου. Το 1985 η πορφυρία συνδέθηκε με τους θρύλους του βαμπιρισμού αλλά από τότε έχει απαξιωθεί σε μεγάλο βαθμό αυτή η σύνδεση.

Το «χαρισματικό» βαμπίρ της σύγχρονης φαντασίας γεννήθηκε το 1819 με την έκδοση του βιβλίου «Το βαμπίρ» από τον Άγγλο συγγραφέα Τζον Πολιντόρι. Το βιβλίο ήταν μεγάλη εκδοτική επιτυχία και αναμφισβήτητα είναι το πιο σημαντικό έργο με θέμα τα βαμπίρ των αρχών του 19ου αιώνα. Ο Μπραμ Στόκερ έγραψε το μυθιστόρημα «Δράκουλας» το 1897. Είναι το βιβλίο που παρείχε τη βάση του σύγχρονου θρύλου για τα βαμπίρ. Η επιτυχία του γέννησε ένα ολόκληρο υποείδος της λογοτεχνίας τρόμου αφιερωμένο στα βαμπίρ, και εξακολουθεί να είναι δημοφιλές στον 21ο αιώνα παράγοντας βιβλία, ταινίες, τηλεοπτικές σειρές και βιντεοπαιχνίδια με σχετική θεματολογία. 

Βαμπιρ Facebook Twitter
Friedrich Wilhelm Murnau, Nosferatu, σκηνή της ταινίας, 1922. © Deutsche Kinemathek
Βαμπιρ Facebook Twitter
Friedrich Wilhelm Murnau, Nosferatu, σκηνή της ταινίας, 1922. © Deutsche Kinemathek
Βαμπιρ Facebook Twitter
Alfred Kubin, Der Sauger, λεπτομέρεια, περ. 1903 © Eberhard Spangenberg, München / VG Bild-Kunst, Bonn 2022
Βαμπιρ Facebook Twitter
Albin Grau, Entwurf Filmplakat Nosferatu, λεπτομέρεια, 1921 © Kantonsbibliothek Appenzell Ausserrhoden, Trogen (CH)

F.W. Murnau: Nosferatu il vampiro (1922)

Οθόνες
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Τα μυαλά που κουβαλάς

Οθόνες / Inside Out 2: Η Pixar δεν έχει πει ακόμη την τελευταία της λέξη

Τα συναισθήματα, που αποτελούν τον βασικό άξονα αυτής της ριζοσπαστικής δραματικής κομεντί, αποτυπώνονται τόσο καθαρά και δημιουργικά, που συχνά ξεχνάς πως παρακολουθείς μια περιπέτεια στο κέντρο του εγκεφάλου.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ
«Δεν έχω δικαίωμα να σπάσω την αλυσίδα»: Η πιο διάσημη Παλαιστίνια ηθοποιός δεν ξεχνά

Οθόνες / «Δεν έχω δικαίωμα να σπάσω την αλυσίδα»: Η πιο διάσημη Παλαιστίνια ηθοποιός δεν ξεχνά

Η Χιάμ Αμπάς, γνωστή εσχάτως και από τον ρόλο της στο «Succession», μιλάει για την παλαιστινιακή εμπειρία και το ντοκιμαντέρ «Bye Bye Tiberias» που σκηνοθέτησε η κόρη της και ακολουθεί την πορεία της οικογένειάς της στην εξορία από τη Νάκμπα του 1948 μέχρι σήμερα.
THE LIFO TEAM
Αίγλη Cinema: Το εμβληματικό θερινό του Ζαππείου επέστρεψε, καλύτερο από ποτέ

Οθόνες / Αίγλη Cinema: Το εμβληματικό θερινό του Ζαππείου επέστρεψε, καλύτερο από ποτέ

Μετρώντας πάνω από έναν αιώνα ζωής, το σινεμά του κέντρου με την προνομιακή τοποθεσία μάς περιμένει ξανά για προβολές σε ένα καταπράσινο σκηνικό, με εντυπωσιακό ήχο, φαγητό και ποτό που ονειρευόμασταν να βρούμε σε ένα κυλικείο.
ΖΩΗ ΠΑΡΑΣΙΔΗ
Συζητώντας με την Πάολα Ρεβενιώτη για τη φιλμογραφία του Φασμπίντερ

Σαν Σήμερα / Συζητώντας με την Πάολα Ρεβενιώτη για τη φιλμογραφία του Φασμπίντερ

Σαν σήμερα το 1982 πεθαίνει ο μεγάλος Γερμανός σκηνοθέτης Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ. Πόσο βοήθησε η σκηνοθετική ματιά του το ομοφυλοφιλικό κίνημα και τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας;
ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΠΟΣΚΟΪ́ΤΗΣ
«Godzilla Minus One»: Ένα ατόφια επικό διαμάντι μόλις προστέθηκε στο Netflix

Οθόνες / «Godzilla Minus One»: Ένα ατόφια επικό διαμάντι προσγειώθηκε στο Netflix

Φτιαγμένο για να βιωθεί στη μεγάλη οθόνη, από την οποία δυστυχώς έκανε μόνο ένα ολιγοήμερο πέρασμα, το «Godzilla Minus One» είναι ένα από τα καλύτερα monster movies που γυρίστηκαν ποτέ και, ταυτόχρονα, μια γνήσια αντιπολεμική ταινία.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
Ευθύμης Φιλίππου: «Είμαστε και απάνθρωποι και σκληροί και μαλακοί και γλυκούληδες»

Συνέντευξη / Ευθύμης Φιλίππου: «Είμαστε και απάνθρωποι και σκληροί και μαλακοί και γλυκούληδες»

Ο συν-σεναριογράφος του «Ιστορίες Καλοσύνης» του Γιώργου Λάνθιμου φέρνει τον καταδικό του κόσμο στο Φεστιβάλ Αθηνών, σε μια παράσταση που βασίζεται στις επινοημένες λέξεις.
M. HULOT
Βικτοριανά μανίκια και μικροσκοπικά εσώρουχα: Τα κοστούμια της Holly Waddington για το «Poor Things»

Συνέντευξη / Βικτοριανά μανίκια και μικροσκοπικά εσώρουχα: Τα κοστούμια της Holly Waddington για το «Poor Things»

Η Βρετανή ενδυματολόγος που βραβεύθηκε με Όσκαρ για την εκπληκτική δουλειά της στην ταινία του Γιώργου Λάνθιμου περιγράφει στη LiFO πώς έπλασε τον ενδυματολογικό κώδικα της Μπέλα Μπάξτερ με αφορμή την έκθεση των κοστουμιών της ταινίας στο Μουσείο Μπενάκη.
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΔΙΑΚΟΣΑΒΒΑΣ
Το «Θεέ μου, τι σου κάναμε;» και η διαφορά ανάμεσα στο λαϊκό και στο λαϊκίστικο θέαμα

Οθόνες / Το «Θεέ μου, τι σου κάναμε;» και η διαφορά ανάμεσα στο λαϊκό και στο λαϊκίστικο θέαμα

Η γαλλική κωμωδία επιστρέφει στις αίθουσες δέκα χρόνια μετά τη μεγάλη επιτυχία της. Μήπως όμως δεν πρόκειται για γνήσιο λαϊκό θέαμα, αλλά για την παρέκβασή του;
ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
Το αιώνιο καλοκαίρι του Ρομέρ./ Πού πήγαν τα καλοκαίρια που έμοιαζαν/Πού πήγε το καλοκαίρι που έμοιαζε με ταινία του Ρομέρ;

Οπτική Γωνία / Πού πήγε το καλοκαίρι που έμοιαζε με ταινία του Ρομέρ;

Δεν είναι μόνο η μαζικοποίηση του τουρισμού ούτε το άπιαστο όνειρο των διακοπών που τείνει να γίνει προνόμιο για λίγους, είναι και η ολοένα πιο δύσκολη αναζήτηση εκείνης της άχρονης στάσης απέναντι στα πράγματα.
ΕΙΡΗΝΗ ΓΙΑΝΝΑΚΗ
Ο Κλιντ Ίστγουντ έγινε 94 χρονών: Όλες οι ταινίες του μία προς μία

Γεννήθηκε Σαν Σήμερα / Ο Κλιντ Ίστγουντ έγινε 94 χρονών: Όλες οι ταινίες του μία προς μία

Ένας από τους μεγαλύτερους Αμερικανούς σκηνοθέτες, πιθανότατα το τελευταίο ευρέως αναγνωρίσιμο κινηματογραφικό είδωλο μιας άλλης εποχής, ο Κλιντ Ίστγουντ κλείνει σήμερα τα 94.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
«Ιστορίες Καλοσύνης»: Θριαμβευτική επιστροφή ή ανυπόφορο πισωγύρισμα για τον Λάνθιμο;

The Review / «Ιστορίες Καλοσύνης»: Θριαμβευτική επιστροφή ή ανυπόφορο πισωγύρισμα για τον Λάνθιμο;

O Γιάννης Βασιλείου και ο Λουκάς Κατσίκας είδαν τις «Ιστορίες Καλοσύνης» του Γιώργου Λάνθιμου και του Ευθύμη Φιλίππου και αναλύουν τα επιτεύγματα, αλλά και τις αστοχίες της ταινίας. Με καλοσύνη.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ