Η κοινή επίθεση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ κατά του Ιράν δεν συνιστά ένα μεμονωμένο επεισόδιο. Εντάσσεται σε μια μακρά αλυσίδα γεωπολιτικών ρήξεων, εύθραυστων συγκλίσεων και επαναλαμβανόμενων συγκρούσεων που διαμορφώνουν τις σχέσεις των τριών χωρών εδώ και περισσότερο από μισό αιώνα.
Ήδη στον διεθνή Τύπο διατυπώνεται η εκτίμηση ότι ο Ντόναλντ Τραμπ αναλαμβάνει το μεγαλύτερο γεωπολιτικό ρίσκο στη Μέση Ανατολή από την εποχή του Τζορτζ Μπους. Η σύγκριση δεν είναι τυχαία. Όπως και η εισβολή στο Ιράκ το 2003, έτσι και η παρούσα απόφαση εμπεριέχει το ενδεχόμενο μιας σύγκρουσης με απρόβλεπτη διάρκεια και ευρύτατες περιφερειακές συνέπειες.
Οι επικριτές της απόφασης υποστηρίζουν ότι η Ουάσιγκτον εισέρχεται σε μια αντιπαράθεση με εκτεταμένες καταστροφικές επιτπώσεις χωρίς σαφές στρατηγικό σχέδιο για την «επόμενη ημέρα». Σε μια περιοχή όπου οι συμμαχίες είναι ρευστές και τα μέτωπα αλληλοεπικαλύπτονται, η στρατιωτική κλιμάκωση σπάνια παραμένει περιορισμένη. Ας δούμε, όμως, πώς φτάσαμε ως εδώ;
Από τον Ψυχρό Πόλεμο στην Επανάσταση
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, το Ιράν υπό τον Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους συμμάχους της Ηνωμένες Πολιτείες στη Μέση Ανατολή. Μετά το πραξικόπημα του 1953, στο οποίο ενεπλάκησαν αμερικανικές και βρετανικές υπηρεσίες για την ανατροπή του πρωθυπουργού Μοχάμεντ Μοσαντέκ, η Τεχεράνη εντάχθηκε σταθερά στο δυτικό σύστημα ασφάλειας.
Η 19η Αυγούστου 1953, γνωστή και ως επιχείρηση «Αίας», αναμόρφωσε το πολιτικό τοπίο της χώρας, ενίσχυσε τα αντιδυτικά αισθήματα στην κοινωνία και διαμόρφωσε νέες συνθήκες που επηρέασαν τις μελλοντικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή. Ο Μοχάμεντ Μοσαντέκ υπήρξε μία από τις πλέον εμβληματικές πολιτικές μορφές του Ιράν τον 20ό αιώνα. Δικηγόρος στο επάγγελμα και έντονα εθνικιστής στην πολιτική του ταυτότητα, ανέλαβε την πρωθυπουργία το 1951, εκφράζοντας το αίτημα για μεγαλύτερη ανεξαρτησία και αυτοδιάθεση της χώρας. Κεντρικός άξονας της πολιτικής του υπήρξε η προάσπιση της ιρανικής κυριαρχίας επί των φυσικών πόρων, με έμφαση στον έλεγχο της πετρελαϊκής παραγωγής από το ίδιο το κράτος.
Την ίδια περίοδο, το Ιράν διατηρούσε διακριτικές αλλά ουσιαστικές σχέσεις με το Ισραήλ, στο πλαίσιο μιας άτυπης συνεργασίας μεταξύ μη αραβικών κρατών της περιοχής. Αποτέλεσμα του πραξικοπήματος ήταν η εγκαθίδρυση στρατιωτικής κυβέρνησης με πρωθυπουργό τον στρατηγό Φαζλουλάχ Ζαχεντί επιτρέποντας στον σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί να επανέλθει στην εξουσία μέχρι την εγκαθίδρυση του θεοκρατικού καθεστώτος υπό τον Αγιατολάχ Χομεϊνί, τέλη της δεκαετίας του ’70.
Η Ιρανική Επανάσταση του 1979 ανέτρεψε αυτή τη γεωπολιτική ισορροπία. Ο αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί εγκαθίδρυσε ένα νέο καθεστώς, το οποίο θεμελίωσε την ιδεολογική και πολιτική του ταυτότητα στην αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Η κρίση των ομήρων στην αμερικανική πρεσβεία στην Τεχεράνη δεν αποτέλεσε απλώς ένα διπλωματικό επεισόδιο, αλλά ένα καθοριστικό σημείο καμπής, σηματοδοτώντας μια ρήξη χωρίς επιστροφή στις σχέσεις του Ιράν με τη Δύση. Κι αυτό γιατί στις 4 Νοεμβρίου του 1979, Ιρανοί φοιτητές κατέλαβαν την πρεσβεία των Ηνωμένων Πολιτειών στην Τεχεράνη, κρατώντας ομήρους 52 Αμερικανούς διπλωμάτες και πολίτες για 444 ημέρες.
Η ενέργεια αυτή, που έμεινε γνωστή ως Κρίση των Ομήρων, ανέτρεψε τους καθιερωμένους κανόνες της διπλωματίας και σηματοδότησε μια βαθιά ρήξη στις σχέσεις των δύο χωρών. Από εκείνο το σημείο και έπειτα, η Ουάσιγκτον έπαψε να αντιμετωπίζει το Ιράν ως πιθανό εταίρο και άρχισε να το θεωρεί ένα εχθρικό, επαναστατικό καθεστώς, εγκαινιάζοντας μια περίοδο παρατεταμένης αντιπαράθεσης που θα διαρκούσε μέχρι σήμερα.
Ο Πόλεμος Ιράν–Ιράκ
Στον Πόλεμο μεταξύ Ιράν–Ιράκ (ένοπλη σύγκρουση με διάρκεια από το Σεπτέμβρη του 1980 ως τον Αύγουστο του 1988), οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν εκτεταμένη υποστήριξη στο Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν, αντιμετωπίζοντας ταυτόχρονα το Ιράν ως μια επαναστατική δύναμη που απειλούσε την περιφερειακή ισορροπία. Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδείχθηκε πιο σύνθετη από τη φαινομενική αυτή διάκριση.
Το σκάνδαλο «Υπόθεση Ιράν–Κόντρα», που αποκαλύφθηκε στα τέλη του 1986, έφερε στο φως μυστικές πρωτοβουλίες στελεχών της κυβέρνησης του Ρόναλντ Ρίγκαν. Αμερικανοί αξιωματούχοι διευκόλυναν παράνομες πωλήσεις όπλων προς το Ιράν, παρά το ισχύον εμπάργκο, και διοχέτευαν τα έσοδα για τη χρηματοδότηση των αντικομμουνιστών ανταρτών Κόντρας στη Νικαράγουα, παρακάμπτοντας τις σχετικές απαγορεύσεις του Κογκρέσου. Η υπόθεση προκάλεσε σοβαρή πολιτική κρίση στις ΗΠΑ και ανέδειξε τις αντιφάσεις της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής εκείνης της περιόδου.
Την ίδια εποχή, το Ισραήλ φέρεται να παρείχε περιορισμένη στρατιωτική υποστήριξη στην Τεχεράνη, επιδιώκοντας την αποδυνάμωση του Ιράκ και τη διατήρηση μιας ισορροπίας δυνάμεων στην περιοχή. Η δεκαετία του 1980 κατέδειξε με σαφήνεια ότι, στη διεθνή πολιτική, οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις συχνά υποχωρούν μπροστά στις επιταγές της γεωπολιτικής σκοπιμότητας.
Η Δεκαετία του 1990: Κυρώσεις και απομόνωση
Μετά τη λήξη του Πόλεμου Ιράν–Ιράκ, οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθέτησαν τη στρατηγική της «διπλής ανάσχεσης» απέναντι τόσο στο Ιράν όσο και στο Ιράκ, επιδιώκοντας να περιορίσουν την επιρροή αμφότερων στην περιοχή του Περσικού Κόλπου. Οι οικονομικές κυρώσεις ενισχύθηκαν, ενώ η Ουάσιγκτον επιδίωξε τη διπλωματική και στρατιωτική απομόνωση της Τεχεράνης.
Από την πλευρά του, το Ιράν στράφηκε συστηματικά στην ανάπτυξη ασύμμετρων μέσων ισχύος. Επένδυσε στην εξέλιξη βαλλιστικών πυραύλων, στη δημιουργία και υποστήριξη περιφερειακών δικτύων πολιτοφυλακών και στην ενίσχυση της Χεζμπολάχ στον Λίβανο, εντάσσοντας αυτές τις επιλογές σε μια ευρύτερη στρατηγική αποτροπής και προβολής επιρροής.
Για το Ισραήλ, η Χεζμπολάχ εξελίχθηκε σε άμεση και αυξανόμενη απειλή, ιδίως μετά τον Πόλεμο του Λιβάνου το 2006, όταν η οργάνωση κατέδειξε ότι διέθετε εξελιγμένο και εκτεταμένο οπλοστάσιο, σε σημαντικό βαθμό με ιρανική υποστήριξη. Να θυμίσουμε ότι ήταν μια 34ήμερη ένοπλη σύρραξη μεταξύ της Χεζμπολάχ και του Ισραήλ που ξεκίνησε μετά από ενέδρα της Χεζμπολάχ και απαγωγή Ισραηλινών στρατιωτών. Η σύγκρουση προκάλεσε εκτεταμένους βομβαρδισμούς στο νότιο Λίβανο και το Ισραήλ με τη Χεζμπολάχ να εκτοξεύει περίπου 4.000 ρουκέτες.
Το Ιράκ του 2003 και η άνοδος της ιρανικής επιρροής
Την ίδια στιγμή, η αμερικανική εισβολή στο Ιράκ το 2003 ανέτρεψε τις ισορροπίες. Η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν εξάλειψε έναν από τους βασικούς αντιπάλους του Ιράν, επιτρέποντας στην Τεχεράνη να διεισδύσει πολιτικά και στρατιωτικά στο νέο ιρακινό κράτος. Για πολλούς αναλυτές, η περίοδος αυτή σηματοδότησε την αρχή μιας νέας περιφερειακής πραγματικότητας: ενός «άξονα» που εκτεινόταν από το Ιράν έως τη Μεσόγειο μέσω Ιράκ, Συρίας και Λιβάνου.
Το πυρηνικό πρόγραμμα και τα νέα δεδομένα
Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν αποτέλεσε το κεντρικό πεδίο αντιπαράθεσης. Το 2010, ο ιός Stuxnet, προϊόν, σύμφωνα με διεθνείς αναφορές, συνεργασίας Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ, προκάλεσε ζημιές στις ιρανικές εγκαταστάσεις Natanz, εγκαινιάζοντας μια νέα εποχή κυβερνοπολέμου. Ήταν η πρώτη καταγεγραμμένη περίπτωση κατά την οποία ένα ψηφιακό όπλο προκάλεσε απτή, υλική ζημιά στον φυσικό κόσμο, μεταφέροντας τη σύγκρουση από το πεδίο των δικτύων στις πραγματικές υποδομές. Από εκείνο το σημείο και έπειτα, η έννοια του κυβερνοπολέμου απέκτησε νέα διάσταση.
Ειδικότερα, ο υπουργός Επικοινωνιών του Ιράν, Ρεζά Τακιπούρ, είχε δηλώσει ότι ο ιός δεν κατάφερε να «διεισδύσει ή να προκαλέσει σοβαρή ζημιά σε κυβερνητικά συστήματα». Παράλληλα, οι ιρανικές αρχές είχαν αναφέρει ότι εντοπίστηκαν περίπου 30.000 πάροχοι Ίντερνετ που είχαν μολυνθεί από τον ιό Stuxnet, αποδίδοντας τη δημιουργία και διάδοσή του σε «ξένους εχθρούς» της χώρας.
Η διπλωματική κορύφωση ήρθε με το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης το 2015, επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα. Το Ισραήλ, υπό τον Μπενιαμίν Νετανιάχου, αντιτάχθηκε έντονα. Η αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από τη συμφωνία το 2018, επί Ντόναλντ Τραμπ, επανέφερε τη στρατηγική «μέγιστης πίεσης», οδηγώντας σε νέα κλιμάκωση.
Η Συρία και η σκιώδης αναμέτρηση
Ο Συριακός Εμφύλιος Πόλεμος αποτέλεσε το πιο απτό πεδίο έμμεσης αντιπαράθεσης στην περιοχή. Το Ιράν στήριξε ενεργά τον πρόεδρο Μπασάρ αλ Άσαντ, παρέχοντας στρατιωτική και υλικοτεχνική υποστήριξη, ενώ το Ισραήλ εξαπέλυσε επανειλημμένες αεροπορικές επιδρομές εναντίον ιρανικών στόχων στη Συρία, επιδιώκοντας να αποτρέψει τη μόνιμη στρατιωτική παρουσία της Τεχεράνης κοντά στα σύνορά του.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η δολοφονία του Κασέμ Σουλεϊμανί, κορυφαίου διοικητή της Δύναμης Quds, του επίλεκτου σώματος των Φρουρών της Επανάστασης που έχει χαρακτηριστεί τρομοκρατική οργάνωση από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά, τη Σαουδική Αραβία και το Μπαχρέιν. Ο Σουλεϊμανί θεωρούνταν ένα από τα ισχυρότερα πρόσωπα της ιρανικής εξουσίας, δεύτερος σε επιρροή μετά τον ανώτατο ηγέτη Αλί Χαμενεΐ.
Όλα συνέβησαν στις 3 Ιανουαρίου του 2020, όταν ένα αμερικανικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος (drone) εξαπέλυσε πλήγμα κοντά στο Διεθνές Αεροδρόμιο της Βαγδάτης, με αποτέλεσμα τον θάνατό του. Την ώρα της επίθεσης, βρισκόταν στη Βαγδάτη, όπου επρόκειτο να συναντηθεί με τον τότε πρωθυπουργό του Ιράκ, Αντίλ Αμπντούλ Μαχντί. Το γεγονός προκάλεσε έντονη διεθνή αντίδραση και όξυνε περαιτέρω την αντιπαράθεση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν. Η δολοφονία του στρατηγού Κασέμ Σουλεϊμανί έφερε τις δύο χώρες στο χείλος άμεσης σύγκρουσης, πριν επικρατήσει μια εύθραυστη αποκλιμάκωση.
Ο κόσμος σε αναταραχή
Σήμερα, η διεθνής σκηνή βρίσκεται εκ νέου σε έντονη αναταραχή, καθώς ο Ντόναλντ Τραμπ επέλεξε να πλήξει το Ιράν, αναζωπυρώνοντας τον κίνδυνο ενός γενικευμένου πολέμου στη Μέση Ανατολή. Στον διεθνή Τύπο, η κίνηση αυτή περιγράφεται ήδη ως ιστορική ρήξη με το μέχρι πρότινος κυρίαρχο πρότυπο του «πολέμου δι’ αντιπροσώπων». Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες έμμεσων συγκρούσεων, οι βασικοί δρώντες φαίνεται να οδεύουν προς μια ενδεχόμενη ανοιχτή αντιπαράθεση, χωρίς τα φίλτρα και τις δικλείδες της έμμεσης σύγκρουσης.
Η διαχρονική πορεία των σχέσεών τους δείχνει ότι κάθε φάση κλιμάκωσης συνοδευόταν, αργά ή γρήγορα, από έναν μηχανισμό αποκλιμάκωσης ή συγκράτησης. Σήμερα, ωστόσο, τίθεται επιτακτικά το ερώτημα αν αυτοί οι μηχανισμοί παραμένουν λειτουργικοί ή αν η μακρά σκιά της Ιρανικής Επανάστασης και των δεκαετιών αντιπαλότητας που ακολούθησαν οδηγεί την περιοχή σε ένα σημείο χωρίς επιστροφή. Όπως σημείωσε χαρακτηριστικά ο Simon Tisdall στον «The Guardian»: «Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πού θα καταλήξει αυτή η ανόητη, απερίσκεπτη επίθεση αλλά θα σπαρθούν νέα μίση, θα γεννηθούν νέες τρομοκρατικές βεντέτες και, τελικά, ελάχιστα θα επιτευχθούν».
