— Ποια είναι τα βασικά σημάδια ψυχικής επιβάρυνσης ή αυτοκτονικού ιδεασμού που συχνά περνούν απαρατήρητα σε εφήβους;
Στους εφήβους δεν είναι πάντα ξεκάθαρα αυτά τα σημάδια επειδή η εφηβεία από μόνη της έχει έντονες αλλαγές και αντιδράσεις. Αυτό, όμως, που είναι σημαντικό να προσέξουν οι γονείς αφορά την ξαφνική απομόνωση του εφήβου, την κοινωνική απόσυρση δηλαδή. Ένας έφηβος που σταδιακά απομονώνεται από φίλους, δραστηριότητες ή οικογενειακές επαφές μπορεί να βιώνει έντονη εσωτερική δυσφορία. Στην εφηβεία, η κατάθλιψη πολλές φορές εκδηλώνεται με θυμό, εκρήξεις, επιθετικότητα ή έντονη αντίδραση, όχι απαραίτητα με κλάμα. Οι μεγάλες αλλαγές στη διατροφή, στον ύπνο, στη φροντίδα εαυτού, η πτώση στη σχολική απόδοση, αποτελούν ενδείξεις που πρέπει να καταλάβουμε αν είναι παροδικές ή αν συνδυάζονται και με τα στοιχεία που αναφέραμε παραπάνω. Ένα άλλο σημάδι, το οποίο πολλές φορές δεν είναι εμφανές, είναι ο αυτοτραυματισμός, ακόμα και με ξύστρα, με στόχο την αυτοτιμωρία και την πρόκληση πόνου. Είναι σημαντικό να πούμε ότι οι έφηβοι συνήθως δεν ζητούν βοήθεια άμεσα, συχνά δείχνουν τον πόνο τους μέσα από τη συμπεριφορά τους. Γι’ αυτό χρειάζεται οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί να παρατηρούν τις αλλαγές στη λειτουργικότητα και όχι μόνο τα λόγια.
Οι έφηβοι που δυσκολεύονται να ελέγξουν τις παρορμήσεις τους μπορεί να περάσουν πιο εύκολα από τη σκέψη στην πράξη, ειδικά σε στιγμές έντονης συναισθηματικής φόρτισης. Παράγοντες που μπορεί να λειτουργήσουν συνδυαστικά είναι οι καταχρήσεις σε αλκοόλ και ουσίες.
— Πώς μπορούν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί να προσεγγίσουν ένα παιδί που δείχνει απομονωμένο ή ψυχολογικά πιεσμένο, χωρίς να το πιέσουν περισσότερο;
Πολύ συχνά οι γονείς, από αγωνία, καταφεύγουν σε πιεστικές ερωτήσεις ή συμβουλές, κάτι που μπορεί να κάνει το παιδί να κλειστεί στον εαυτό του ακόμα περισσότερο. Το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα είναι η παρουσία χωρίς πίεση. Ένα παιδί χρειάζεται να νιώσει ότι κάποιος είναι διαθέσιμος να το ακούσει χωρίς να το ανακρίνει ή να το επικρίνει. Αντί για επίμονες ερωτήσεις, όπως «τι έχεις;», «γιατί δεν μιλάς;», βοηθούν περισσότερο φράσεις όπως: «Σε βλέπω πιο σιωπηλό τελευταία και θέλω να ξέρεις ότι είμαι εδώ αν θελήσεις να μιλήσεις». Το ζητούμενο είναι το παιδί να νιώσει αποδοχή και συναισθηματική ασφάλεια ώστε να μιλήσει. Επίσης το να του δώσουμε χρόνο χωρίς πίεση θα μετρήσει ιδιαίτερα θετικά.
— Πόσο επηρεάζουν τα social media, ο σχολικός εκφοβισμός και η κοινωνική πίεση την ψυχική υγεία των ανηλίκων σήμερα;
Και οι τρεις παράγοντες που αναφέρατε επηρεάζουν σημαντικά και πολλές φορές αρνητικά την ψυχική υγεία των ανηλίκων, όμως το κυριότερο είναι ότι αυτοί οι παράγοντες συχνά αλληλεπιδρούν και ενισχύουν αισθήματα άγχους, ανεπάρκειας, μοναξιάς και χαμηλής αυτοεκτίμησης. Μέσω των social media τα παιδιά και οι έφηβοι είναι μονίμως εκτεθειμένοι σε εικόνες «τέλειας» ζωής, είτε αφορούν το σώμα είτε την επιτυχία των άλλων. Αυτό δημιουργεί έντονη σύγκριση με αποτέλεσμα να νιώθουν ότι δεν είναι επαρκείς, όμορφοι και κυρίως ότι δεν θα καταφέρουν να πετύχουν όπως τα «πρότυπά» τους. Όσον αφορά τον σχολικό εκφοβισμό, αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους παράγοντες ψυχικού τραύματος στην παιδική και εφηβική ηλικία. Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται μόνο στη στιγμή του περιστατικού αλλά μπορούν να είναι μακροχρόνιες και να οδηγήσουν σε άγχος, ψυχοσωματικά προβλήματα, φόβο κοινωνικής έκθεσης, χαμηλή αυτοεκτίμηση, ακόμα και αυτοκαταστροφικές σκέψεις. Όσον αφορά την κοινωνική πίεση, έχει ενταθεί σημαντικά και οι ανήλικοι καλούνται να ανταποκριθούν ταυτόχρονα σε υψηλές σχολικές απαιτήσεις, σε κοινωνικά πρότυπα επιτυχίας, σε πρότυπα εμφάνισης και πολλές φορές στις προσδοκίες της οικογένειας. Τελικά, αυτό που χρειάζονται περισσότερο τα παιδιά σήμερα δεν είναι απλώς έλεγχος ή απαγορεύσεις αλλά ενήλικες διαθέσιμους να τα κατανοήσουν μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει συνεχώς με ιλιγγιώδη ταχύτητα.
— Υπάρχουν συγκεκριμένοι παράγοντες κινδύνου που αυξάνουν την πιθανότητα αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς σε παιδιά και εφήβους;
Αρχικά, θα ήθελα να τονίσω ότι κανένας παράγοντας από μόνος του δεν οδηγεί σε καταστροφική συμπεριφορά αλλά ο συνδυασμός τους – συνήθως έχουμε συνδυασμό βιολογικών, ψυχολογικών, οικογενειακών και κοινωνικών παραγόντων. Η παρορμητικότητα αποτελεί έναν κρίσιμο παράγοντα, ιδιαίτερα στην εφηβεία. Οι έφηβοι που δυσκολεύονται να ελέγξουν τις παρορμήσεις τους μπορεί να περάσουν πιο εύκολα από τη σκέψη στην πράξη, ειδικά σε στιγμές έντονης συναισθηματικής φόρτισης. Παράγοντες που μπορεί να λειτουργήσουν συνδυαστικά είναι οι καταχρήσεις σε αλκοόλ και ουσίες. Τέλος, θα ήθελα να αναφέρω ότι σημαντικός είναι και ο παράγοντας της έκθεσης σε αυτοκτονική συμπεριφορά στο οικογενειακό περιβάλλον, μέσω διαδικτύου ή συνομηλίκων. Σε ευάλωτους εφήβους μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας ταύτισης ή μίμησης.
— Τι πρέπει να κάνει άμεσα ένας γονιός ή φίλος όταν ακούσει ένα παιδί να εκφράζει σκέψεις απελπισίας ή θανάτου;
Το πρώτο βήμα είναι να παραμείνει ήρεμος και διαθέσιμος. Η έντονη και πανικοβλημένη αντίδραση μπορεί να κάνει το παιδί να φοβηθεί, να κλειστεί ή να αποσύρει αυτό που μόλις εξέφρασε. Χρειάζεται σταθερή, ήπια και προστατευτική στάση. Επίσης, μπορεί να ρωτήσει τι σκέφτεται, πότε ξεκίνησαν αυτές οι σκέψεις, αν παρακολουθεί κάποιον στις πλατφόρμες που μιλάει γι’ αυτά τα θέματα. Το πιο ασφαλές είναι ο γονιός μαζί με το παιδί να ζητήσουν βοήθεια από έναν φορέα όπως το Παίδων, ώστε να αξιολογηθεί αρχικά η κατάσταση του παιδιού και εφόσον απαιτείται, να γίνει παραπομπή και στην ανάλογη ειδικότητα ψυχικής υγείας.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
