Χάος και πανικός επικρατούν τις τελευταίες ώρες στην Τεχεράνη, καθώς αλλεπάλληλες αεροπορικές επιδρομές συγκλονίζουν την ιρανική πρωτεύουσα. Ο ισραηλινός στρατός ανακοίνωσε ότι η κοινή αμερικανοϊσραηλινή επιχείρηση έχει πλήξει «δεκάδες στρατιωτικούς στόχους» σε διάφορες περιοχές του Ιράν, σηματοδοτώντας μια από τις πιο επικίνδυνες κλιμακώσεις των τελευταίων ετών στη Μέση Ανατολή.
Η εξέλιξη επιβεβαιώθηκε τα ξημερώματα του Σαββάτου από τον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος ανακοίνωσε ότι οι ΗΠΑ εξαπέλυσαν εκτεταμένα πλήγματα σε συντονισμό με το Ισραήλ. Η δήλωσή του δεν άφηνε περιθώρια αμφιβολίας ως προς τις προθέσεις της Ουάσιγκτον: έκανε λόγο για επιχείρηση με στρατηγικό βάθος και σαφή πολιτικό στόχο.
Σε βιντεοσκοπημένο μήνυμά του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ο Τραμπ προχώρησε ακόμη παραπέρα, περιγράφοντας την επιχείρηση όχι μόνο ως στρατιωτική απάντηση αλλά ως ευθεία πρόκληση προς το ιρανικό καθεστώς. Προειδοποίησε την ηγεσία της Τεχεράνης για τις συνέπειες που θα ακολουθήσουν, ενώ απηύθυνε δημόσια έκκληση προς τον ιρανικό λαό να «εκμεταλλευτεί τη στιγμή» και να αναλάβει τον έλεγχο της διακυβέρνησής του. «Η μεγάλη δοκιμασία της ιστορίας έφτασε», ανέφερε το ιρανικό υπουργείο Εξωτερικών σε μια μακροσκελή δήλωση σε απάντηση στις επιθέσεις. Κατηγόρησε τις Ηνωμένες Πολιτείες ότι εξαπέλυσαν για άλλη μια φορά επίθεση ενώ οι δύο πλευρές βρίσκονταν σε διαπραγματεύσεις, όπως έκαναν πριν από τον πόλεμο του Ιουνίου. «Ο λαός του Ιράν είναι περήφανος που έκανε ό,τι ήταν δυνατόν για να αποτρέψει τον πόλεμο», ανέφερε. «Ακριβώς όπως ήμασταν έτοιμοι για διαπραγματεύσεις, είμαστε πιο προετοιμασμένοι από ποτέ να υπερασπιστούμε το ιρανικό έθνος».
Μέσα σε αυτό το κλίμα, ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά το αιχμηρό κύριο άρθρο των The New York Times, το οποίο αποτυπώνει τη διττή φύση της κρίσης. Από τη μία πλευρά, επισημαίνει ότι το ιρανικό καθεστώς, ιδίως λόγω των πυρηνικών του φιλοδοξιών, συνιστά υπαρκτή και σοβαρή απειλή, και ότι η αποτροπή απόκτησης πυρηνικού όπλου από την Τεχεράνη αποτελεί διαχρονικό στόχο της αμερικανικής πολιτικής. Από την άλλη, προειδοποιεί ότι ο τρόπος με τον οποίο ο Τραμπ διαχειρίζεται την κλιμάκωση ενέχει σημαντικούς κινδύνους.
δρ. Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών και κύριος ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ
Σύμφωνα με την εφημερίδα, χωρίς σαφώς καθορισμένους στόχους, χωρίς εξασφαλισμένη διεθνή και εσωτερική στήριξη και με αμφισβητούμενη νομική βάση, μια τέτοια στρατιωτική πρωτοβουλία κινδυνεύει να αποδειχθεί περισσότερο αποσταθεροποιητική παρά αποτρεπτική. Με άλλα λόγια, η ανάγκη ανάσχεσης της ιρανικής πυρηνικής απειλής δεν απαλλάσσει την Ουάσιγκτον από την υποχρέωση στρατηγικής σοβαρότητας, θεσμικής νομιμοποίησης και πολιτικής συναίνεσης — στοιχεία που ενδέχεται να κρίνουν όχι μόνο την έκβαση της επιχείρησης, αλλά και τη σταθερότητα ολόκληρης της περιοχής.
Τι σηματοδοτεί αυτή η επίθεση; Ποιες αλυσιδωτές αντιδράσεις μπορεί να πυροδοτήσει στη Μέση Ανατολή και πώς ενδέχεται να επηρεάσει την Ελλάδα; Ο δρ. Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών και κύριος ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ, Τριαντάφυλλος Καρατράντος, εξηγεί.
Τι σηματοδοτεί στρατηγικά μια επίθεση του Ισραήλ και των Ηνωμένες Πολιτείες εναντίον του Ιράν;
Έναν σημαντικό κρίκο στην αλυσίδα των γεωπολιτικών και ευρύτερων αλλαγών στην περιοχή, ως αποτέλεσμα της τρομοκρατικής επίθεσης της 7ης Οκτωβρίου 2023 στο Ισραήλ. Το Ιράν αντιμετωπίζεται από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ ως υπαρξιακή και τρομοκρατική απειλή, ενώ με τον λεγόμενο “Άξονα της Αντίστασης” ήταν αυτό για περίπου δεκαπέντε χρόνια είχε σημαντική περιφερειακή επιρροή. Η κοινή στρατιωτική επιχείρηση έρχεται σε απάντηση αυτών των παραμέτρων.
Ποιες θα μπορούσαν να είναι οι βασικές γεωπολιτικές και στρατηγικές συνέπειες για τη Μέση Ανατολή;
Από τη στιγμή που ως στόχος τέθηκε η αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν, οι γεωπολιτικές συνέπειες σε κάθε περίπτωση θα είναι σημαντικές. Το Ιράν, ένας δρώντας με έντονο περιφερειακό γεωπολιτικό αποτύπωμα θα υποχωρήσει σημαντικά. Επιπρόσθετα, αν ανατραπεί το καθεστώς και καταστραφούν οι πυραυλικές δυνατότητες της χώρας, τότε θα υπάρξει πλήρης κατάρρευση τόσο του λεγόμενου “Άξονα της Αντίστασης”, ο οποίος έχει έτσι και αλλιώς δεχτεί σημαντικά πλήγματα από το Ισραήλ, όσο και του υβριδικού δικτύου δρώντων που είχε δημιουργήσει και αξιοποίησες πολλές φορές το Ιράν.
Πώς εκτιμάτε ότι θα αντιδράσει το Ιράν — τόσο σε άμεσο στρατιωτικό επίπεδο όσο και μέσω υβριδικών μεθόδων, περιφερειακών συμμάχων ή μη κρατικών δρώντων;
Σε συνάρτηση της αντοχής του. Αν δεν ανατραπεί θα προσπαθήσει να αξιοποιήσει όλα τα μέσα που έχει. Η σημαντικότερη δυνατότητα που έχει το Ιράν είναι οι επιθέσεις με βαλλιστικούς πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Αυτός είναι άλλωστε και ο λόγος που οι πύραυλοι και τα συστήματα εκτόξευσης τους αποτελούν πρωταρχικό στόχο της επιχείρησης ΗΠΑ- Ισραήλ για να περιορίσουν τη δυνατότητα αυτή του Ιράν. Οι πληρεξούσιοι του Ιράν στην περιοχή είναι σε δύσκολη κατάσταση, κυρίως η Χεζμπολά και η Χαμάς, κάποιες αντιδράσεις μπορούμε να δούμε από τους Χούθι και τις σιιτικές πολιτοφυλακές που έχουν οι Φρουροί της Επανάστασης σε χώρες όπως το Ιράκ. Υπάρχει πάντα και η παράμετρος των τρομοκρατικών οργανώσεων που μπορεί να αξιοποιήσουν την συνθήκη για να πραγματοποιήσουν επιθέσεις.
Πόσο και με ποιους τρόπους θα μπορούσε να επηρεαστεί η Ελλάδα;
Θα εξαρτηθεί από την εξέλιξη της κατάστασης. Η σημαντικότερη επίπτωση για την Ελλάδα είναι μια μαζική μετακίνηση Ιρανών προσφύγων που είναι ιδιαιτέρως πιθανή αν έχουμε μια παρατεταμένη αστάθεια. Η Ελλάδα, χώρα του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε. και στρατηγικός εταίρος τόσο των ΗΠΑ, όσο και του Ισραήλ, δεν μπορεί να εξαιρεθεί από πιθανή στοχοποίηση από οργανώσεις και ομάδες που δρουν για το καθεστώς του Ιράν. Μια ακόμη παράμετρος είναι η πιθανή ριζοσπαστικοποίηση προσφύγων από το Ιράν που βρίσκονται στη χώρα.
Υπάρχει κίνδυνος γενικευμένης περιφερειακής ανάφλεξης ή ακόμη και εμπλοκής μεγάλων δυνάμεων; Ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος της διεθνούς διπλωματίας;
Είναι εξαιρετικά δύσκολο να δούμε γενικευμένη περιφερειακή ανάφλεξη, καθώς οι χώρες της περιοχής δεν στηρίζουν το Ιράν και δεν θέλουν να εμπλακούν σε μια κατάσταση αβεβαιότητας. Αντίστοιχα δεν περιμένουμε άμεση εμπλοκή από τη Ρωσία και την Κίνα, τις δύο μεγάλες χώρες που έχουν συμμαχική σχέση με το Ιράν. Περισσότερο υποστήριξη και πίεση θα δούμε από αυτές τις δύο χώρες. Επίσης και ο ρόλος της διεθνούς διπλωματίας δεν προβλέπεται να είναι ιδιαιτέρως ενεργός σε αυτή τη φάση. Για παράδειγμα δύσκολα θα δούμε πρωτοβουλία από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, καθώς τόσο οι ΗΠΑ, όσο και η Κίνα με την Ρωσία έχουν το δικαίωμα άσκησης βέτο.
