Σχεδόν ενενήντα χρόνια μετά τη δημιουργία της, η Guernica του Πικάσο ξαναβρίσκεται στο κέντρο μιας σκληρής ισπανικής διαμάχης. Η βασκική κυβέρνηση ζητά να μεταφερθεί προσωρινά στο Μπιλμπάο, ενώ το Reina Sofía απαντά ότι το πιο εμβληματικό ίσως έργο της σύγχρονης ισπανικής ιστορίας είναι υπερβολικά εύθραυστο για να ταξιδέψει.
Η Guernica δεν είναι απλώς ένα αριστούργημα του Πικάσο. Είναι ίσως το πιο αναγνωρίσιμο έργο τέχνης που γεννήθηκε μέσα από μια ιστορική καταστροφή και δεν έπαψε ποτέ να κουβαλά το πολιτικό της φορτίο. Σήμερα, αυτή ακριβώς η δύναμη του έργου ξανανοίγει μια παλιά σύγκρουση στην Ισπανία.
Η βασκική κυβέρνηση ζητά από το υπουργείο Πολιτισμού να εγκρίνει τον προσωρινό δανεισμό της Guernica στο Guggenheim Bilbao, από τον Οκτώβριο του 2026 έως τον Ιούνιο του 2027. Η χρονική συγκυρία μόνο τυχαία δεν είναι: το αίτημα συνδέεται με τα 90 χρόνια από τον βομβαρδισμό της Γκερνίκα και από την ίδρυση της πρώτης βασκικής κυβέρνησης. Ο lehendakari Imanol Pradales μιλά για πράξη συμβολικής επανόρθωσης και ιστορικής μνήμης.
Απέναντι σε αυτή τη διεκδίκηση, η Μαδρίτη κρατά την ίδια γραμμή που κρατά εδώ και χρόνια. Το Reina Sofía επιμένει ότι η μεταφορά του έργου δεν ενδείκνυται, καθώς η κατάστασή του το καθιστά εξαιρετικά ευάλωτο σε κραδασμούς και μετακινήσεις. Το ίδιο επιχείρημα είχε χρησιμοποιηθεί και σε παλαιότερα αιτήματα από το Μπιλμπάο και τη Βαρκελώνη.
Ομως η Guernica δεν είναι ένας οποιοσδήποτε πίνακας που αλλάζει χέρια για μια επετειακή έκθεση. Ζωγραφίστηκε το 1937, μετά τον βομβαρδισμό της βασκικής πόλης από τη ναζιστική και φασιστική αεροπορία που στήριζε τον Φράνκο στον ισπανικό εμφύλιο. Από την πρώτη στιγμή έγινε κάτι μεγαλύτερο από έργο τέχνης: έγινε εικόνα της φρίκης του πολέμου και της βίας απέναντι στους αμάχους.
Και η ίδια η πορεία της εξηγεί γιατί το θέμα δεν ξεκολλά ποτέ από την πολιτική. Η Guernica παρουσιάστηκε στο Παρίσι το 1937, πέρασε δεκαετίες στο MoMA της Νέας Υόρκης και επέστρεψε στην Ισπανία μόνο αφού είχε αποκατασταθεί η δημοκρατία, όπως είχε ζητήσει ο ίδιος ο Πικάσο. Από το 1992 βρίσκεται στο Reina Sofía, όπου λειτουργεί ταυτόχρονα ως τουριστικό μαγνήτη, εθνικό σύμβολο και ανοιχτή ιστορική πληγή.
Η σημερινή πίεση προς τον Πέδρο Σάντσεθ έχει και καθαρό πολιτικό βάθος. Η κυβέρνησή του εξαρτάται από τη στήριξη βασκικών κομμάτων, κι έτσι η Guernica επιστρέφει όχι μόνο ως αίτημα πολιτιστικής δικαιοσύνης, αλλά και ως ακόμη ένα πεδίο διαπραγμάτευσης ανάμεσα στη Μαδρίτη και τη Χώρα των Βάσκων.
Αυτό είναι που κάνει την υπόθεση τόσο ζωντανή: ο Πικάσο εξακολουθεί να μην ανήκει μόνο στα μουσεία, αλλά και στο σκληρό πεδίο της εξουσίας, της μνήμης και των συμβόλων.
