Ο περαστικός από την πύλη του Πολυτεχνείου στην οδό Πατησίων μπορεί να παρατηρήσει με κάποια απορία έναν πίνακα διδασκαλίας να αιωρείται πάνω από την κεντρική πόρτα. Αν προχωρήσει λίγο, προς το εσωτερικό θα δει μια σκαλωσιά.
Η εφήμερη εγκατάσταση του Ζάφου Ξαγοράρη επιχειρεί να ανασυνθέσει τις ιστορικές εικόνες από τις ημέρες της εξέγερσης του Πολυτεχνείου μετά από πενήντα χρόνια. Σε αυτές τις εικόνες του Νοέμβρη του 1973 ανθρώπινες φιγούρες, σημαίες και πίνακες διδασκαλίας στέκονται στα κάγκελα, σχεδόν αιωρούνται πάνω από την πύλη της οδού Πατησίων. Σε φωτογραφίες που έχουν τραβηχτεί από το εσωτερικό του Πολυτεχνείου παρατηρούμε την ύπαρξη ενός φυλακίου και μιας σκαλωσιάς που διευκόλυναν την σχετική ανάβαση. Μετά από 50 χρόνια η εγκατάσταση επιχειρεί να απομονώσει και ανακατασκευάσει την υλική αυτή λεπτομέρεια.
Κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του Πολυτεχνείου το 1973 παρατηρούμε διάφορα αντικείμενα ή άλλες υλικές λεπτομέρειες να παίζουν πρωτεύοντα, ή λιγότερο σημαντικό ρόλο. Φωτογραφίες και κινηματογραφικά αποσπάσματα απεικονίζουν αναδιατάξεις των εκπαιδευτικών οργάνων ή των αρχιτεκτονικών στοιχείων του κτίσματος, προκειμένου να διευκολυνθούν οι επείγουσες ανάγκες των εξεγερμένων.
Σε συνεντεύξεις, όπως για παράδειγμα του Δημήτρη Κουμάνταρου, ή του Γιώργου Παυλάκη (Ιάσονας Χανδρινός, εισαγωγή και επιμέλεια, «Όλη Νύχτα Εδώ», Εκδόσεις Καστανιώτη, 2019), περιγράφονται θρανία και σχεδιαστήρια το ένα πάνω στο άλλο να δημιουργούν πρόχειρα οδοφράγματα στις πλαϊνές πύλες του Πολυτεχνείου, ενώ πόρτες να χρησιμοποιούνται ως αυτοσχέδια φορεία.
Πολλές από τις εικόνες της εξέγερσης είναι χαραγμένες στη μνήμη μας. Μια από αυτές είναι η πύλη της οδού Πατησίων με τις φοιτήτριες και τους φοιτητές να στέκονται στα κάγκελα κρατώντας πανό ή σημαίες.
Η κάθετη επιφάνεια που περιλαμβάνει την κεντρική πύλη και τα κάγκελα της περίφραξης του χώρου αποτελεί ταυτόχρονα το όριο μεταξύ της πόλης και του ασύλου, αλλά και ένα είδος θεατρικής σκηνής από την οποία εκφωνούνται προτροπές για κινητοποίηση και συμμετοχή των πολιτών στην εξέγερση.
Στη σειρά αυτή των τεκμηριωμένων στιγμών μπορούμε να παρατηρήσουμε και την ανύψωση πινάκων διδασκαλίας, των οποίων η χρήση έχει μεταβληθεί, ανακοινώνοντας πια τα γεγονότα της κατάληψης.
Με μια πιο προσεκτική ματιά και κοιτώντας φωτογραφίες από άλλη γωνία, διαπιστώνουμε ότι τα εξεγερμένα μέλη της φοιτητικής κοινότητας στηρίζονται, εκτός από τα κάγκελα και τις κολώνες, στο φυλάκιο της εισόδου από την μια πλευρά της πύλης, ενώ στην άλλη υπάρχει μια αυτοσχέδια σκαλωσιά, η οποία στο πιο ψηλό της σημείο φέρει έναν πίνακα διδασκαλίας.
Η εικαστική εγκατάσταση εστιάζει στην υλική ανακατασκευή της λεπτομέρειας αυτής, απομονώνοντάς την και τοποθετώντας για ένα περιορισμένο χρονικό διάστημα μια σκαλωσιά και έναν πράσινο πίνακα κιμωλίας στην εσωτερική πλευρά της κλειστής πύλης του Πολυτεχνείου. Το έργο παρουσιάστηκε για ένα σύντομο χρονικό διάστημα τον Ιούλιο του 2023, δηλαδή λίγο πριν τον εορτασμό της επετείου των 50 χρόνων.
Η εγκατάσταση «50 Χρόνια» έχει σχέση με τα έργα που αναφέρονται στην ιστορία της εκπαίδευσης και τον υπαίθριο χώρο, όπως στην υπαίθρια εγκατάσταση «Λοξή Τάξη»,ενώ ταυτόχρονα αποτελεί μια ακόμα ανακατασκευή υλικής λεπτομέρειας, η οποία εστιάζει σε ένα ιστορικό γεγονός όπως στο έργο «Η Παράσταση».
Στα έργα αυτά, οι ιστορικές αναφορές ανασύρουν μια συγκεκριμένη πτυχή του παρελθόντος ενώ η επιλογή των αντικειμένων και των σχετικών γεγονότων απευθύνεται στις σημερινές συνθήκες. Τα φαντάσματα αυτά ίπτανται στο παρόν γύρω μας, αλλά έχουν κατεύθυνση προς το μέλλον.
Στη συγκεκριμένη εγκατάσταση, η σκαλωσιά και ο πίνακας υπενθυμίζουν τη σχετική ανέγερση 50 χρόνια πριν, αλλά και την ελευθερία του πανεπιστημιακού χώρου, ή όσα μπορούν να επιτευχθούν με αφετηρία έστω μια μικρή ανεξάρτητη ζώνη. Η ανακατασκευή στάθηκε για κάποιες ώρες απομονωμένη σε ένα περιβάλλον χωρίς κόσμο, χωρίς προσκεκλημένους, με μόνους παρόντες τους περαστικούς.
Αξίζει να σημειωθεί ότι την δεκαετία του 1970, και παράλληλα με την εξέγερση του Πολυτεχνείου υπήρχαν καλλιτεχνικές προσεγγίσεις, οι οποίες άνοιγαν την εκπαιδευτική διαδικασία προς την κοινωνία, αλλοιώνοντας την ίδια στιγμή την καθιερωμένη χρήση των παιδαγωγικών εργαλείων. Εμβληματική είναι η περίπτωση του Joseph Beuys και παράδειγμα εγκατάστασής του που αποτελείται από μαυροπίνακες και ότι έχει απομείνει μετά από μια δράση διδασκαλίας είναι αυτή που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του Ελεύθερου Διεθνούς Πανεπιστήμιου, στην documenta6, Kassel, 1977.
