Την παραίτησή της υπέβαλε η σύμβουλος παραγωγής της όπερας δωματίου «Στρέλλα» που ετοιμάζει για τον Ιανουάριο η Εθνική Λυρική Σκηνή καθώς, όπως καταγγέλλει, δεν επελέγη τρανς γυναίκα για τον πρωταγωνιστικό ρόλο.
Στην ταινία, σε σκηνοθεσία Πάνου Κούτρα και σενάριο του ίδιου και του Παναγιώτη Ευαγγελίδη, η τρανς ηθοποιός Μίνα Ορφανού είχε δώσει μία ερμηνεία που «εκτόξευσε» το φιλμ σε περισσότερα από 20 διεθνή φεστιβάλ παγκοσμίως, αποσπώντας σημαντικές διακρίσεις – συμπεριλαμβανομένου και του βραβείου Α' Γυναικείου Ρόλου για τη Μίνα Ορφανού, το 2010, από την Ελληνική Ακαδημία Κινηματογράφου.
Με μία σύντομη ανάρτηση στη σελίδα της στο Facebook, η Ελληνοαμερικανίδα τρανς εκπαιδευτικός και συγγραφέας Καθρην Ράιλυ (Katherine Reilly) που είχε αναλάβει καθήκοντα Συμβούλου Παραγωγής για την όπερα, ανακοίνωσε ότι αποχωρεί:
«Δεν συνηθίζω να κάνω τέτοιου είδους αναρτήσεις, αλλά μόλις ήρθε στην αντίληψή μου ότι ο πρωταγωνιστικός ρόλος για την όπερα 'Στρέλλα' ΔΕΝ δόθηκε σε τρανς γυναίκα. Αποχωρώ και επίσημα από τον ρόλο του Συμβούλου Παραγωγής και λήγω την συνεργασία μου με την Εθνική Λυρική Σκηνή. Ευχαριστώ όσους συνεργάτες έχουν πραγματικά στηρίξει την κοινότητα και εύχομαι στο μέλλον να υπάρξει μεγαλύτερη ορατότητα για όλα τα τρανς άτομα.»
Στην ακρόαση που είχε ανακοινώσει η Εθνική Λυρική Σκηνή έγραψε ότι αναζητούσε τρανς ερμηνεύτριες για τις ανάγκες της όπερας δωματίου «Στρέλλα», χωρίς να διευκρινίζει ότι δεν πρόκειται για τον πρωταγωνιστικό ρόλο της Στρέλλας.
«Η ακρόαση γίνεται για την επιλογή ρόλων διεμφυλικών γυναικών και απευθύνεται σε διεμφυλικές γυναίκες ερμηνεύτριες, οποιασδήποτε φωνητικής κατηγορίας –υψίφωνης ή βαρύτονης– με υποκριτικές και φωνητικές ικανότητες και προαιρετικά ανάγνωσης παρτιτούρας σε ερασιτεχνικό επίπεδο», σημειώνει η Εθνική Λυρική Σκηνή σε ανακοίνωση που εξέδωσε.
Την τελευταία εξέλιξη σχολίασε σε δική της ανάρτηση και η ψυχολόγος και συνιδρύτρια του Οrlando LGBT+, Νάνσυ Παπαθανασίου:
«Πριν από λίγο, η Katherine Reilly ανακοίνωσε την αποχώρησή της από τον ρόλο του συμβούλου ατην παραγωγή της Στρέλλας στην Εθνική Λυρική Σκηνή επειδή τον πρωταγωνιστικό ρόλο δεν θα τον παίξει τρανς ηθοποιός.
Με αφορμή την αποτυχία της ΕΛΣ να ανεβάσει την Στρέλλα όπως πρέπει, κάποια βασικά:
- Αν θέλουμε να ανεβάζουμε queer παραστάσεις και (για; ) να εξαργυρώνουμε πόντους προοδευτικότητας, καλό θα είναι να λειτουργούμε συμπεριληπτικά. Αυτό σημαίνει να δίνουμε ευκαιρίες στις αποκλεισμένες ομάδες από τις ιστορίες των οποίων βγάζουμε παραστάσεις. Κι αν σε μερικές μέρες οντισιόν δεν βρούμε τα κατάλληλα άτομα, συνεχίζουμε μέχρι να τα βρούμε. Κι αν πάλι δεν τα βρούμε, σκεφτόμαστε τι κάνουμε λάθος. Γιατί αν αναρωτιέστε αν υπάρχουν αρκετές ταλαντούχες τρανς γυναίκες για αυτόν τον ρόλο, η απάντηση είναι ξεκάθαρα ναι (αλλά έχει και ένα νόημα να σκεφτούμε γιατί το αμφισβητούμε).
- Είναι απαραίτητο να παίζουν τρανς άτομα τους ρόλους τρανς ατόμων. Γιατί συμπερίληψη, γιατί τρανσφοβία, γιατί οι αποκλεισμοί που βιώνουν τα τρανς άτομα είναι ήδη τεράστιοι. Γιατί θα συζητήσω το αν μπορεί να είναι εξίσου καλή στο ρόλο της Στρέλλας μία σις γυναίκα, όταν δε θα είναι θέμα το να παίζουν τρανς γυναίκες ηθοποιοί σις ρόλους. Σε ένα ουτοπικό μέλλον που θα έχει εξαλειφθεί η τρανσφοβία.
- Προσθέτω εδώ ότι τα παραπάνω τα γράφω έχοντας στο μυαλό μου ότι τον ρόλο θα παίξει μία σις γυναίκα. Γιατί αν βέβαια έχει επιλεγεί ένας σις άντρας, θα μιλάμε πια για ξεκάθαρη ακραία τρανσφοβική, ουσιοκρατική προσέγγιση, ότι δηλαδή θεωρούν τις τρανς γυναίκες άντρες που προσποιούνται τις γυναίκες.
Μέχρι τότε, οι ρόλοι τρανς ατόμων θα πρέπει τουλάχιστον να παίζονται από τρανς άτομα. Και αν δε βρίσκουν, να ψάξουν περισσότερο. Και να δημιουργήσουν τις συνθήκες για να έχουν περισσότερα τρανς άτομα πρόσβαση σε περισσότερες ευκαιρίες στο μέλλον. Μέχρι τότε, ας ανεβάσουν την Αλίκη στο Ναυτικό, γιατί σε αυτή την εποχή έχουν μείνει.
Για την απόφαση της Katherine να αποχωρήσει μόνο σεβασμός».
Ποιο ακριβώς είναι το ζήτημα που έχει ανακύψει
Η «Στρέλλα» είναι η εμβληματική, πολυβραβευμένη ταινία σε σκηνοθεσία Πάνου Χ. Κούτρα και σενάριο του ίδιου και του Παναγιώτη Ευαγγελίδη, που συνέβαλε τα μέγιστα στην ανανέωση του ελληνικού σινεμά, από τη στιγμή που έκανε πρεμιέρα το 2009.
Η ταινία, που αποτελεί, εκτός των άλλων, μια σύγχρονη προσέγγιση στην αρχαιοελληνική τραγωδία, ακολουθεί μια τρανς σεξεργάτρια, τη Στρέλλα, σε ένα ταξίδι προς την ανακάλυψη του εαυτού της και των καταβολών της, καθώς και προς τη δημιουργία μιας ιδιότυπης –ειδικά για τα ελληνικά δεδομένα– οικογένειας που απέχει πολύ από τα πυρηνικά πρότυπα.
Η «Στρέλλα», εκτός από έργο-σταθμός για το εγχώριο και το παγκόσμιο queer cinema, που συνέβαλε στην εκτόξευση της δημοφιλίας του δημιουργού της, Πάνου Χ. Κούτρα, είναι μια ταινία που σημαδεύτηκε και χτίστηκε ολόκληρη γύρω από τη χαρισματική παρουσία και την αξέχαστη ερμηνεία της πρωταγωνίστριάς της, της πρωτοεμφανιζόμενης τρανς ηθοποιού Μίνας Ορφανού. Ταυτόχρονα είναι μια ταινία που δημιούργησαν δύο ανοιχτά γκέι άνδρες καλλιτέχνες, ο Κούτρας και ο Ευαγγελίδης, γι' αυτό και κατέχει ξεχωριστή θέση στην καρδιά πολλών μελών της εγχώριας ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.
Το δύσκολο έργο της μεταφοράς της στη σκηνή, υπό τη μορφή όπερας, έχει αναλάβει ένα team αξιόλογων καλλιτεχνών: ο Γιώργος Κουτλής υπογράφει τη σκηνοθεσία και η Αλεξάνδρα Κ* το λιμπρέτο, ενώ την πρωτότυπη μουσική υπογράφει ο Μιχάλης Παρασκάκης.
Εδώ λοιπόν επανέρχεται η μεγάλη συζήτηση που είναι εν εξελίξει τα τελευταία χρόνια σε παγκόσμιο επίπεδο, σχετικά με το αν είναι προαπαιτούμενη η queer εμπειρία στα queer έργα, αν πρέπει δηλαδή ένας καλλιτέχνης να ανήκει (ανοιχτά) στην queer κοινότητα, με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο, για να αφηγηθεί, να σκηνοθετήσει ή να παίξει σε μια τέτοια ιστορία.
Ωστόσο, το ζήτημα που έχει ξεσηκώσει τις τελευταίες ώρες αντιδράσεις στα social media, μετά τη δήλωση παραίτησης της τρανς εκπαιδευτικού και συγγραφέως Κάθρην Ράιλυ από τη θέση της Συμβούλου Παραγωγής, σχετίζεται με την επιλογή του ατόμου που θα υποδυθεί τον πρωταγωνιστικό ρόλο της Στρέλλας. Σύμφωνα με πληροφορίες, τον ρόλο έχει αναλάβει ο βαρύτονος λυρικός τραγουδιστής Γιώργος Ιατρού, ένας εξαιρετικός καλλιτέχνης με πορεία σε διεθνή λυρικά θέατρα, που ωστόσο αυτοπροσδιορίζεται ως cis άνδρας ως προς την ταυτότητα φύλου του. Ο ίδιος έχει δημιουργήσει την drag περσόνα του, τη Νίνα Νάη, με την οποία επίσης εμφανίζεται σε παραστάσεις λυρικού τραγουδιού, ωστόσο δεν πρέπει να συγχέουμε το drag με την τρανς κατάσταση: το drag είναι η τέχνη της μεταμόρφωσης ενώ η τρανς κατάσταση αφορά την ταυτότητα φύλου. Κι ενώ πολλές τρανς γυναίκες ασχολούνται με την τέχνη του drag, αυτή η συνθήκη δεν είναι αναγκαία, καθώς με το drag μπορεί να ασχοληθεί οποιοσδήποτε καλλιτέχνης, ανεξάρτητα από την ταυτότητα φύλου του ή τον σεξουαλικό προσανατολισμό του.
Εδώ λοιπόν ανακύπτει άλλο ένα θέμα που απασχολεί τους καλλιτέχνες σε παγκόσμιο επίπεδο: Πρέπει τους τρανς (ή τους queer, γενικότερα) ρόλους να τους υποδύονται αποκλειστικά τρανς (και queer, αντίστοιχα) καλλιτέχνες; Και τι γίνεται σε περίπτωση που δεν υπάρχει σχετική διαθεσιμότητα; Θα ήταν πιο σωστό, για παράδειγμα, να μην ανέβει καθόλου η όπερα «Στρέλλα», μια και είναι μικρές έως μηδαμινές οι πιθανότητες να βρεθεί στην Ελλάδα τρανς γυναίκα λυρική τραγουδίστρια και ηθοποιός που να διαθέτει τις απαραίτητες ικανότητες για τον ρόλο, καθώς η τρανς κοινότητα είναι από τις μειονότητες που βιώνουν τις μεγαλύτερες διακρίσεις στην Ελλάδα, με τρομερές δυσκολίες στην εκπαίδευση και την επαγγελματική αποκατάσταση, καθώς τα φαινόμενα τρανσφοβίας και τρανσφοβικού λόγου αποτελούν καθημερινό φαινόμενο;
Τα τελευταία χρόνια διάσημοι καλλιτέχνες του Χόλιγουντ έχουν εμπλακεί στη συζήτηση. Το 2018 η Σκάρλετ Τζοχάνσον, ενώ αρχικά είχε ανακοινωθεί ότι θα υποδυθεί τρανς χαρακτήρα σε ταινία, στη συνέχεια παραιτήθηκε από τον ρόλο εξαιτίας των αντιδράσεων που ξεσηκώθηκαν από τη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα. Ο Έντι Ρεντμέιν, που έφτασε μέχρι τις υποψηφιότητες των Όσκαρ για την ερμηνεία του στην ταινία του 2015 «Το Κορίτσι από τη Δανία», όπου υποδύθηκε μία από τις πρώτες διεμφυλικές γυναίκες που προχώρησαν σε επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου στις αρχές του αιώνα, εκ των υστέρων, πέρσι, δήλωσε ότι σήμερα δεν θα επέλεγε τον ρόλο.
Δεν τίθεται λοιπόν θέμα ικανοτήτων από την πλευρά των καλλιτεχνών, αλλά εκπροσώπησης, όπως σχολιάζουν σήμερα διάφοροι εκπρόσωποι εγχώριων ΛΟΑΤΚΙ+ φορέων και μέλη της κοινότητας. Οι ΛΟΑΤΚΙ+ μειονότητες, και ειδικά η τρανς κοινότητα, είτε υποεκπροσωπούνται είτε απουσιάζουν εντελώς από τα μέινστριμ θεάματα. Συνεπώς, όταν πρόκειται για τις ελάχιστες περιπτώσεις όπου η ιστορία μιας ταινίας ή μιας παράστασης μιλά γι' αυτές τις κοινότητες, είναι μάλλον αυτονόητα αναμενόμενο πως οι καλλιτέχνες που αναλαμβάνουν να την αφηγηθούν και να τη ζωντανέψουν πρέπει να φέρουν αντίστοιχα βιώματα. Ειδάλλως, υπάρχουν πάμπολλα άλλα έργα και ιστορίες προς παρουσίαση.
Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: Τελικά είναι καλύτερο να μην έχουμε καθόλου την ευκαιρία να δούμε ξανά την ιστορία της «Στρέλλας» στην Εναλλακτική Σκηνή της Λυρικής, μια σκηνή που απευθύνεται, μεταξύ άλλων, και σε συντηρητικούς θεατές που ενδεχομένως να μην έχουν έρθει ποτέ σε επαφή με αυτά τα ζητήματα; Είναι σημαντικότερη η ορατότητα, ακόμα και όταν επιτυγχάνεται εις βάρος της ακρίβειας και της εκπροσώπησης; Κι αν όντως δεν υπάρχει πρόθεση για ακρίβεια και εκπροσώπηση από την πλευρά της παραγωγής, μήπως η προσέγγιση και η επιλογή ενός τέτοιου έργου γίνεται επειδή το queer είναι «μόδα» και πλέον πουλάει;
Η συζήτηση είναι εν εξελίξει, καθώς αναμένουμε την επίσημη απόκριση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.
— Αλέξανδρος Διακοσάββας
