Τι μπορεί να συνδέει ένα μικρό προϊστορικό ειδώλιο σκαλισμένο σε χαυλιόδοντα μαμούθ πριν από περίπου 28.000 χρόνια με ένα μνημειακό γλυπτό Aφροδίτης από ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα στον 21ο αιώνα;
Το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης παρουσιάζει από τις 20 Μαρτίου ως τις 31 Αυγούστου 2026 την έκθεση Jeff Koons: «Αφροδίτη» του Lespugue, μια πρωτότυπη μουσειακή πρόταση που φέρνει σε διάλογο την παλαιολιθική τέχνη με τη σύγχρονη τέχνη. Εξερευνώντας τη σημασία της μορφής της Αφροδίτης από την Παλαιολιθική περίοδο μέχρι σήμερα, το Μουσείο παρουσιάζει για πρώτη φορά στο κοινό το έργο του διεθνώς αναγνωρισμένου Αμερικανού καλλιτέχνη Jeff Koons Balloon Venus Lespugue (Orange) (2013-2019) από τη Συλλογή Homem Sonnabend των Antonio Homem Sonnabend και Phokion Potamianos Homem, σε διάλογο με δέκα παλαιολιθικές «Αφροδίτες», μέσα από πιστοποιημένα αντίγραφα των αμετακίνητων πρωτοτύπων που φυλάσσονται σε μεγάλα ευρωπαϊκά μουσεία. Η έκθεση διερευνά τη γυναικεία μορφή από την Παλαιολιθική περίοδο έως τη σύγχρονη τέχνη, προτείνοντας ένα διάλογο που εκτείνεται σε περισσότερα από 40.000 χρόνια ανθρώπινης δημιουργίας.
Όπως αναφέρει ο ίδιος ο καλλιτέχνης: «Είναι εξαιρετικά μεγάλη τιμή για μένα να εκθέτω το έργο μου Balloon Venus Lespugue (Orange) στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, όπου ταυτόχρονα αυτό συνομιλεί με τα αντίγραφα των πρωτότυπων προϊστορικών ειδωλίων “Αφροδίτης” που διατρέχουν ολόκληρη την Παλαιολιθική περίοδο. Η εμπειρία των αντικειμένων στο πλαίσιο της έκθεσης – από το Balloon Venus Lespugue (Orange) που ξεπερνά τα 2,5 μέτρα, μέχρι τα μουσειακά πρότυπα, το ύψος των οποίων κυμαίνεται από 4,7 έως 15 εκατοστά – φανερώνει μία εντυπωσιακή αντίθεση ως προς την κλίμακα αλλά και τα υλικά. Υπάρχει μία συνεχής συζήτηση γύρω από τη χρήση των ειδωλίων «Αφροδίτης» και τη σημασία τους. Το μέγεθός τους, ωστόσο, είναι ενδεικτικό του φορητού χαρακτήρα τους. Θα μπορούσε κανείς να τα κρατήσει στα χέρια του, καθιστώντας έτσι δυνατή τη σωματική σύνδεση με τη μαγεία της γονιμότητας.»
Για το έργο Balloon Venus Lespugue ο Koons εμπνέεται από την παλαιολιθική «Αφροδίτη του Lespugue», αγαλματίδιο από χαυλιόδοντα μαμούθ, το οποίο χρονολογείται περίπου 28.000 χρόνια πριν από την εποχή μας. Παραπέμποντας στη μορφή της Αφροδίτης, θεάς του έρωτα και της γονιμότητας, η απεικόνισή της έχει επηρεάσει διαχρονικά το έργο του Koons ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970.
Η ερμηνεία του καλλιτέχνη για την «Αφροδίτη του Lespugue», μέρος της σειράς Antiquity που ξεκίνησε το 2008, περιλαμβάνει μεγάλο εύρος αναφορών στην ιστορία της τέχνης, από τον Μποτιτσέλι και τον Τιτσιάνο έως τον Ντυσάν και τον Μπρανκούζι, και γενικότερα στις διαχρονικές έννοιες περί ομορφιάς και μορφής. Ο Koons μετέτρεψε το φετιχιστικό πρωτότυπο, γνωστό για τα υπερβολικά καμπυλόμορφα στοιχεία του, σε ένα επιβλητικό γλυπτό από γυαλισμένο και ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα που μοιάζει να είναι φτιαγμένο από μπαλόνια, θυμίζοντας τις αναλογίες των έργων του Τζακομέττι.
Η έκθεση δεν προτείνει μια γραμμική ιστορία της τέχνης. Αντίθετα οργανώνεται ως ένας διάλογος μορφών και ιδεών που υπερβαίνει τα όρια του χρόνου διερευνώντας τα ακόλουθα ερωτήματα: Με ποιους τρόπους έχει εξελιχθεί το συμβολικό σώμα από την Παλαιολιθική περίοδο έως τη μεταμοντερικότητα; Υπάρχει ένα παγκόσμιο αρχέτυπο γονιμότητας και θηλυκότητας που υπερβαίνει τις εποχές; Πώς ο μετασχηματισμός των υλικών (από το ελεφαντόδοντο μαμούθ και τον ασβεστόλιθο στον ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα) μεταβάλλει ή διατηρεί την ιερή σημασία της μορφής;
Ένα ταξίδι 40.000 χρόνων στην Ευρασία
Μεταξύ περίπου 42.000 και 20.000 έτη πριν από σήμερα, σε ολόκληρη την ευρασιατική ήπειρο – από την Ιβηρική χερσόνησο έως την κεντρική Ευρώπη και την κεντρική Ασία – άνθρωποι της Παλαιολιθικής εποχής δημιούργησαν μικρά γυναικεία ειδώλια από ελεφαντόδοντο, ασβεστόλιθο και πηλό. Τα αντικείμενα αυτά, γνωστά σήμερα ως παλαιολιθικές «Αφροδίτες», συγκαταλέγονται στα αρχαιότερα έργα γλυπτικής της ανθρωπότητας. Εκτός από το αντίγραφο της «Αφροδίτης του Lespugue» από το Muséum Νational d’Histoire Νaturelle στο Παρίσι, η έκθεση παρουσιάζει άλλες εννέα παλαιολιθικές «Αφροδίτες», οι οποίες αποκαλύπτουν ένα κοινό μορφολογικό λεξιλόγιο που επαναλαμβάνεται σε μεγάλες γεωγραφικές αποστάσεις.
Για τις «Αφροδίτες» αυτές το Μουσείο συνεργάστηκε με τα εξής μουσεία: Moravské zemské museum (Moravian Museum), Μπρνο, Δημοκρατία της Τσεχίας, Musée d’Archéologie nationale, Saint-Germain-en-Laye, Γαλλία, Museo Archeologico Nazionale di Taranto MArTA, Ιταλία, Museo delle Civiltà, Ρώμη, Ιταλία, Muséum national d’histoire naturelle, Musée de l’Homme, Παρίσι, Γαλλία, Naturhistorisches Museum Wien, Βιέννη, Αυστρία. Το ταξίδι αρχίζει με την «Αφροδίτη του Lespugue», που ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο Rideaux στη νότια Γαλλία και είναι σκαλισμένη σε χαυλιόδοντα μαμούθ. Η διογκωμένη κοιλιακή χώρα, οι έντονοι γοφοί και το στήθος της αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία μιας μορφής που δίνει έμφαση στη γονιμότητα και τη ζωτική δύναμη του σώματος. Ακολουθούν οι «Αφροδίτες του Grimaldi», που προέρχονται από τα σπήλαια Balzi Rossi κοντά στα γαλλοϊταλικά σύνορα και παρουσιάζουν μια διαφορετική, πιο επιμήκη απόδοση της γυναικείας μορφής.
Από την Ιταλία προέρχεται η «Αφροδίτη του Savignano», ένα γλυπτό από λίθο με έντονα αφαιρετική μορφή, ενώ από την κεντρική Ευρώπη η έκθεση περιλαμβάνει την «Αφροδίτη του Dolní Věstonice», ένα από τα αρχαιότερα γνωστά κεραμικά γλυπτά στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η πορεία συνεχίζεται με την περίφημη «Αφροδίτη του Willendorf» από την Αυστρία, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα της παλαιολιθικής τέχνης, καθώς και με τις δύο «Αφροδίτες της Parabita» από τη νότια Ιταλία.
Παρά τις μεγάλες αποστάσεις που χωρίζουν τους τόπους εύρεσής τους, τα ειδώλια αυτά μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά: μικρό μέγεθος, έντονη έμφαση στα αναπαραγωγικά χαρακτηριστικά του σώματος και υψηλό βαθμό αφαίρεσης στην απόδοση του προσώπου και των άκρων.
Όπως σημειώνουν οι επιμελητές της έκθεσης και Επιστημονικοί Διευθυντές του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης Δρ Παναγιώτης Ιωσήφ και Δρ Ιωάννης Φάππας: «Το πλέον εντυπωσιακό χαρακτηριστικό aυτών των Αφροδιτών, έγκειται στην υπερβολή της φόρμας τους: βολβόσχημη κοιλιακή χώρα, τονισμένοι γοφοί, πλούσια στήθη, ενώ συχνά τα χαρακτηριστικά του προσώπου και τα άκρα είναι σε σμίκρυνση ή εντελώς απόντα. Το σώμα γίνεται μήνυμα και η μορφή του το σκεύος που φέρει νόημα».
Jeff Koons και η σύγχρονη επανερμηνεία της Αφροδίτης
Στην έκθεση, τα ειδώλια «Αφροδίτης» αντιπροσωπεύουν έναν από τους πρωιμότερους αισθητικούς κώδικες της ανθρωπότητας. Στο τέλος αυτού του ταξιδιού στον προϊστορικό κόσμο, εμφανίζεται το έργο του Jeff Koons. Η «Αφροδίτη» του Koons επανεξετάζει αυτή την προϊστορική εικαστική γλώσσα μέσα από ένα ριζικά διαφορετικό μέσο και πλαίσιο: τον βιομηχανικό, υπερ-υλικό κόσμο του 21ου αιώνα.
Μέσα από την ανακλώμενη επιφάνεια του Balloon Venus Lespugue (Orange), οι επισκέπτες καλούνται να εξερευνήσουν πώς η υλική μεταμόρφωση αλλάζει ή διατηρεί τη συμβολική σημασία, καθώς και πώς η σύγχρονη τέχνη μπορεί να μας επανασυνδέσει με τις αρχαίες πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης. Το Balloon Venus Lespugue (Orange) μεταφράζει τη μικρή παλαιολιθική μορφή σε μια μνημειακή γλυπτική παρουσία από ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα. Η γυαλισμένη επιφάνειά του αντανακλά τον χώρο και τον θεατή, μετατρέποντας την εμπειρία της θέασης σε ενεργό συμμετοχή.
Η έκθεση περιλαμβάνει επίσης πρωτότυπα σχέδια του Jeff Koons για την παραγωγή του έργων της σειράς Balloon Venus Lespugue καθώς και ένα σύντομο video παραγωγής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης όπου ο καλλιτέχνης μιλάει για το έργο του. Συνοδεύεται από επιστημονικό κατάλογο, με δοκίμια του Jeff Koons και καταξιωμένων ερευνητών για τις παλαιολιθικές «Αφροδίτες» και τη διαχρονική σημασία τους.
Εκτός από τις ξεναγήσεις που θα γίνονται στο πλαίσιο της έκθεσης, κάθε μήνα θα πραγματοποιούνται Guided Talks με έναν ξεχωριστό καλεσμένο, προσφέροντας την ευκαιρία για εμβάθυνση στα ερωτήματα που ενεργοποιεί η έκθεση.
Λίγα λόγια για τον Jeff Koons
Ο Jeff Koons (γενν. 1955, York, Πενσυλβάνια), ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους σύγχρονους καλλιτέχνες, είναι γνωστός για την πρόκληση των ορίων της τέχνης, καθώς μεταμορφώνει καθημερινές εικόνες και αντικείμενα σε έργα τέχνης που εμπλέκουν τον θεατή σε έναν διάλογο της σύγχρονης εποχής με το παρελθόν του. Από την πρώτη του ατομική έκθεση το 1980, τα έργα του έχουν παρουσιαστεί σε μουσεία και πολιτιστικά ιδρύματα σε όλο τον κόσμο, μεταξύ των οποίων: The Museum of Modern Art (Νέα Υόρκη), Tate Gallery (Λονδίνο), The Whitney Museum of American Art (Νέα Υόρκη), Centre Pompidou (Παρίσι) και Guggenheim Bilbao (Μπιλμπάο).
Ο Jeff Koons είναι ευρέως γνωστός για τα εμβληματικά γλυπτά του Rabbit και Balloon Dog, καθώς και για τα μνημειακής κλίμακας έργα του με λουλούδια, Puppy και Split-Rocker. Χρησιμοποιώντας αντικείμενα της καθημερινής ζωής, το έργο του περιστρέφεται γύρω από θέματα όπως η αυτό-αποδοχή και η υπερβατικότητα. Ο Jeff Koons ζει και εργάζεται στη Νέα Υόρκη.
«Από τις τέσσερις εκδοχές της Balloon Venus που δημιούργησα, η “Αφροδίτη του Lespugue” μοιάζει να συνδέεται περισσότερο με την ιδέα του μοντερνισμού, καθώς θέτει ιστορικές μορφές της Παλαιολιθικής εποχής σε διάλογο με το μοντερνιστικό κίνημα. Μεταξύ άλλων, είναι εμφανείς οι αναφορές στα γλυπτά του Giacometti και του Brancusi. Στο σχήμα και τη φόρμα της Balloon Venus διαφαίνεται ακόμα και ο αντίκτυπος της Κυκλαδικής τέχνης στον μοντερνισμό.»
Jeff Koons, 2026
Συλλογή Homem Sonnabend
Η Συλλογή Homem Sonnabend αποτελεί την ιδιωτική συλλογή των Antonio Homem Sonnabend και Phokion Potamianos Homem. Στη συλλογή εντάσσονται έργα της Αναγέννησης σε διάλογο με αντιπροσωπευτικά δείγματα από την τέχνη της Αφρικής και της Ωκεανίας, καθώς και των διακοσμητικών τεχνών των αρχών του 20ού αιώνα. Παράλληλα, αναδεικνύει σημαντικούς εκπροσώπους της μεταπολεμικής και σύγχρονης τέχνης, από την Pop Art έως την Arte Povera, καθώς και δημιουργίες των δεκαετιών 1980 και 1990. Η συλλογή καλύπτει ποικίλα εκφραστικά μέσα, όπως φωτογραφία, γλυπτική και ζωγραφική, συγκεντρώνοντας έργα καλλιτεχνών όπως οι Andy Warhol, Cy Twombly, Roy Lichtenstein, Jasper Johns, Robert Rauschenberg, Claes Oldenburg, Michelangelo Pistoletto, Mario Schifano, Lucio Fontana, Jannis Kounellis, Bernd και Hilla Becher, Hiroshi Sugimoto και Jeff Koons, μεταξύ άλλων.
