Ιστορίες από το παρελθόν και το παρόν, και από διαφορετικούς τόπους, συγκεντρώνει το Fenix, το νέο και πολυαναμενόμενο μουσείο μετανάστευσης στο Ρότερνταμ που άνοιξε τις πόρτες του στο κοινό στις 16 Μαΐου 2025.
Στο Fenix μπορεί ο επισκέπτης να βιώσει τη μετανάστευση μέσα από τα μάτια διεθνών καλλιτεχνών όπως η Shilpa Gupta, ο Steve McQueen, η Rineke Dijkstra και η Kimsooja· να παρασυρθεί από τις εκατοντάδες φωτογραφίες της έκθεσης «Η oικογένεια των μεταναστών»· να ακούσει προσωπικές ιστορίες από τους ίδιους τους ταξιδιώτες· και να έρθει σε επαφή με τους κατοίκους του Ρότερνταμ ή να δοκιμάσει πιάτα από τις μαγειρικές παραδόσεις των ανθρώπων που ταξίδεψαν σε όλο τον κόσμο μέχρι να φτάσουν στον προορισμό τους.
Το μουσείο Fenix πήρε το όνομά του από τον φοίνικα που αναγεννιέται μέσα από τις στάχτες του, και βρίσκεται στις ιστορικές αποβάθρες του Ρότερνταμ, συγκεκριμένα σε μια πρώην αποθήκη μεταφόρτωσης της ναυτιλιακής γραμμής Ολλανδία-Αμερική, η οποία μετέφερε περισσότερους από 3 εκατομμύρια μετανάστες από και προς την Ολλανδία στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Κάποιοι έφυγαν για την Αμερική ή τον Καναδά, ενώ άλλοι έφτασαν από χώρες όπως η Κίνα, η Ελλάδα ή το Πράσινο Ακρωτήριο. Διάσημες προσωπικότητες όπως ο Άλμπερτ Αϊνστάιν και ο καλλιτέχνης Μαξ Μπέκμαν αναχώρησαν από το Ρότερνταμ με προορισμό την Αμερική.
Έχοντας στόχο να γίνει ένας σημαντικός πολιτιστικός προορισμός, το Fenix παρουσιάζει τη σκληρή πραγματικότητα της εμπειρίας των μεταναστών, παράλληλα με μια εικόνα της πολιτικής αναταραχής που προκαλεί το θέμα.
Αποκαθιστώντας την ιστορική αποθήκη στην οποία εδρεύει, το Fenix τιμά το παρελθόν της, προσθέτοντας παράλληλα μια μοντέρνα αρχιτεκτονική πινελιά, το Tornado, μια σκάλα σχεδιασμένη από τους MAD Architects που περιστρέφεται σαν ανεμοστρόβιλος και οδηγεί σε μια πλατφόρμα, απ’ όπου έχεις μια 360° θέα του Ρότερνταμ.
Η αποθήκη αυτή κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1920 και ανακαινίστηκε για να φιλοξενήσει μια συλλογή που συγκρότησε ο Wim Pijbes, ο διευθυντής του ιδιωτικού ιδρύματος Droom en Daad και πρώην γενικός διευθυντής του Rijksmuseum. Το ίδρυμα Droom en Daad –που ιδρύθηκε το 2016 για την ανάπτυξη θεσμών τέχνης και πολιτισμού στην ιστορική πόλη-λιμάνι της Ολλανδίας– ξεκίνησε το Fenix και χρηματοδότησε την αγορά του χώρου. Το μουσείο βρίσκεται σε μια περιοχή που φιλοξένησε την πρώτη Chinatown στην Ευρώπη – και τη νέα συλλογή του μουσείου.
Η εναρκτήρια έκθεση, με τίτλο «All directions: Art that moves you», περιλαμβάνει έργα ιστορικών καλλιτεχνών –όπως οι Honoré Daumier, Max Beckmann και Alfred Stieglitz– και σύγχρονων δημιουργών, συμπεριλαμβανομένων των Sophie Calle, Omar Victor, Diop, Steve McQueen, Cornelia Parker, Gordon Parks, Yinka Shonibare και Danh Vō. Ανήκουν στη συλλογή Fenix, αποκτήθηκαν τα τελευταία έξι χρόνια και παρουσιάζονται μαζί με αντικείμενα-αναμνηστικά των κατοίκων του Ρότερνταμ που αφηγούνται προσωπικές ιστορίες μετανάστευσης.
Στην «Οικογένεια των μεταναστών» εκτίθεται μια επιλογή από εντυπωσιακές φωτογραφίες με θέμα τη μετανάστευση, εμπνευσμένη από την περίφημη έκθεση «Family of Man» του Edward Steichen που έγινε το 1955 στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στη Νέα Υόρκη. Περιλαμβάνει τη δουλειά 136 φωτογράφων από 55 χώρες, μεταξύ άλλων των Fouad Elkoury, Dorothea Lange, Steve McCurry, Yasuhiro Ogawa και Emin Özmen.
Στο Fenix υπάρχει ένας μεγάλος, κοινόχρηστος, εσωτερικός-εξωτερικός χώρος που ονομάζεται Plein και είναι ανοιχτός, όλη μέρα, κάθε μέρα, δωρεάν για όλους. Πρόκειται για μια σκεπαστή πλατεία σε μεγάλη κλίμακα, που θα διαμορφωθεί από και με τη βοήθεια της τοπικής κοινότητας, που είναι ίσως από τις πιο ποικιλόμορφες στην Ευρώπη. Παιχνίδια, μαγειρική και μαθήματα oλλανδικών είναι μερικές από τις δραστηριότητες που φιλοξενεί ο χώρος, στον οποίο μπορείς απλώς να κάτσεις, να διαβάσεις εφημερίδα ή να χαζέψεις όσα συμβαίνουν τριγύρω.
Έχοντας στόχο να γίνει ένας σημαντικός πολιτιστικός προορισμός, παρουσιάζει τη σκληρή πραγματικότητα της εμπειρίας των μεταναστών παράλληλα με μια εικόνα της πολιτικής αναταραχής που προκαλεί το θέμα.
Τι κοινό έχουν ένα πλοίο που κατασχέθηκε από το ιταλικό νησί Λαμπεντούζα, ένα κομμάτι του Τείχους του Βερολίνου, δύο γιγάντιες φωτεινές μπλε παντόφλες και ένα νεοϋορκέζικο λεωφορείο φτιαγμένο από ύφασμα με πίνακες του Χανς Χόλμπαϊν του Νεότερου και του Βίλεμ ντε Κούνινγκ; Όλα βρίσκουν τη θέση τους στο νέο μουσείο που επικεντρώνεται εξ ολοκλήρου στη μετανάστευση, στην οποία εξαναγκάζονταν ανέκαθεν οι άνθρωποι, αλλά τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει μια νέα πλευρά, αυτή της πολιτικής τοξικότητας.
Tο μουσείο αποτελεί το κεντρικό κομμάτι ενός έργου που στοχεύει στην αναγέννηση του Katendrecht, μιας περιοχής όπου υπήρχαν τα «κόκκινα φανάρια» της πόλης. Απέναντι από τον χώρο στον οποίο βρίσκεται σήμερα ήταν η έδρα της ναυτιλιακής εταιρείας η οποία μετέφερε χιλιάδες Ολλανδούς, άνδρες και γυναίκες, στην Αμερική και στον Καναδά, όπου θα ξεκινούσαν μια καινούργια ζωή. Τις τελευταίες δεκαετίες, βέβαια, η κίνηση στο μεγαλύτερο λιμάνι της Ευρώπης έχει την αντίστροφη κατεύθυνση. Έτσι, σήμερα το Ρότερνταμ φιλοξενεί πλέον 170 εθνικότητες. Η μετανάστευση είναι ένα διαχρονικό και παγκόσμιο φαινόμενο. Σύμφωνα με τους επιμελητές του μουσείου, «όσο υπάρχουμε, ως ανθρώπινα όντα, είμαστε σε κίνηση. Είναι μέρος αυτού που είμαστε».
Δεδομένου ότι στην Ολλανδία επικρατεί το ακροδεξιό Κόμμα για την Ελευθερία (PVV) του Γκέερτ Βίλντερς, που έχει αλλάξει δραματικά τη μεταναστευτική πολιτική, αποκλείοντας σχεδόν την είσοδο στη χώρα για πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο, η συζήτηση για τη μετανάστευση συνοψίζει τις ταραχώδεις εποχές που ζούμε. Το μουσείο δεν είναι πολιτικό αλλά θέλει να προκαλέσει μια περιήγηση στον κόσμο. Γι’ αυτό δεν έχει να αφηγηθεί μόνο ιστορίες ταλαιπωρίας αλλά και ιστορίες ανθρώπων που ξεριζώνονται για την αγάπη, για την περιπέτεια αλλά και για να βρουν δουλειά.
Στον πρώτο όροφο του μουσείου ο επισκέπτης συναντά μια μοναχική φιγούρα ντυμένη στα ροζ και πράσινα, φορά ένα χοντρό μαύρο κράνος και κουβαλάει στην πλάτη ένα δίχτυ γεμάτο με τα υπάρχοντά της: μια τσαγιέρα, ένα ψάθινο καλάθι, μια λάμπα. Πρόκειται για έναν νομάδα αστροναύτη που αναζητά έναν ασφαλή πλανήτη, ένα καταφύγιο στη Γη, η οποία έχει καταστραφεί από την κλιματική αλλαγή. Πρόκειται για το «Refugee Astronaut IX», έργο του Βρετανού καλλιτέχνη Yinka Shonibare.
Ο πίνακας «Άντρας στο Γουέινσκοτ», ένα έργο του Βίλεμ ντε Κούνινγκ από το 1969, δεσπόζει στο μουσείο και αποτελεί έναν στοχασμό πάνω στη θάλασσα έτσι όπως την έβλεπε από το στούντιό του στην άκρη του Λονγκ Άιλαντ. Αυτός ο καλλιτέχνης είναι μια περίπτωση μετανάστη: ένα πρωινό του Ιουλίου του 1926, σε ηλικία 22 ετών, έφυγε βιαστικά από το Ρότερνταμ, χωρίς να το αποχαιρετήσει, με προορισμό τη Νέα Υόρκη και όνειρο να ξεκινήσει μια καινούργια ζωή.
Ένα άλλο σημαντικό έργο είναι το πορτρέτο του Έρασμου –θεολόγου, ουμανιστή, ταξιδιώτη–, ζωγραφισμένο στο εργαστήριο του Χόλμπαϊν τη δεκαετία του 1530.
Ελκυστικό για το κοινό έργο είναι το «Λεωφορείο» του Red Grooms, καλλιτέχνη γεννημένου στο Νάσβιλ. Πρόκειται για ένα λεωφορείο της Νέας Υόρκης σε φυσικό μέγεθος στο οποίο οι επισκέπτες μπορούν να επιβιβαστούν και να θαυμάσουν τους πολύχρωμους χαρακτήρες-επιβάτες του που είναι φτιαγμένοι από ύφασμα. Αυτό το ετερόκλητο πλήθος αποδίδει το προφίλ της υιοθετημένης πόλης του καλλιτέχνη.
Οι άνθρωποι του μουσείου θέλουν να διατηρήσουν την ατμόσφαιρα ανάλαφρη· ένα από τα πιο περίεργα έργα του προέρχεται από τη Νοτιοκορεάτισσα καλλιτέχνιδα Chae Eun Rhee. Το «Εμείς, στο μάτι του ανέμου» είναι ένα τρίπτυχο και χωρισμένο και από κάθε πλευρά του ξεπροβάλλουν χαρακτήρες. Τη μια στιγμή δείχνει αστροναύτες με λευκές στολές από την ταινία του Στάνλεϊ Κιούμπρικ «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος», την άλλη απειλητικές φιγούρες με ράμφη στο στυλ του Ιερώνυμου Μπος. Σκηνές από το βιντεοπαιχνίδι Minecraft αντιπαραβάλλονται με μεσαιωνικά προσευχητάρια, δείχνοντας τη μετανάστευση περισσότερο ως συναισθηματική κατάσταση παρά ως σωματική κίνηση.
Μόλις λίγα μέτρα μακριά, συνδυάζοντας τα έργα τέχνης με τη συχνά σκληρή πραγματικότητα της εμπειρίας των προσφύγων, μια πραγματική βάρκα που είχε κατασχεθεί από τις ιταλικές αρχές και είχε μεταφέρει μετανάστες από την Τυνησία επαναφέρει τον επισκέπτη στη ρεαλιστική διάσταση της κατάστασης όσων αποφασίζουν ή αναγκάζονται να αλλάξουν τόπο.
Στο ισόγειο του μουσείου υπάρχει ο «Λαβύρινθος της βαλίτσας», μια συλλογή από 2.000 βαλίτσες όλων των σχημάτων και μεγεθών, που βρέθηκαν ακόμα και σε σπίτια μεταναστών σε όλη την πόλη. Βαλίτσες με πολύχρωμες ετικέτες, θήκες μουσικών οργάνων και καπελιέρες αφηγούνται τις περιπέτειες ανθρώπων από όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης.
Με πληροφορίες από Fenix Rotterdam
