Ο ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ φιλοξενεί περίπου 86 δισεκατομμύρια νευρώνες. Αυτοί είναι οι «μυστηριώδεις πεταλούδες της ψυχής», τα κύρια κύτταρα του νευρικού συστήματος, υπεύθυνα για τη μεταφορά όλων των πληροφοριών που μας επιτρέπουν να σκεφτόμαστε, να γελάμε, να θυμόμαστε ή να αναπνέουμε. Αυτό το δίκτυο νευρικών οδών που κατοικούν στον εγκέφαλο δεν είναι στατικό· αλλάζει και αναδιαμορφώνεται καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής μας. Μια έρευνα που δημοσιεύτηκε την προηγούμενη εβδομάδα στο περιοδικό «Nature Communications» εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται αυτές οι δομές με την πάροδο του χρόνου και προσδιόρισε πέντε κρίσιμες ηλικίες του ανθρώπινου εγκεφάλου, δηλαδή πέντε διακριτές περιόδους νευρικής ανάπτυξης. Οι συντάκτες της έρευνας, μια ομάδα επιστημόνων από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ (Ηνωμένο Βασίλειο), κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι κρίσιμες αλλαγές συμβαίνουν σε αυτήν τη διάταξη των νευρικών δικτύων γύρω στις ηλικίες των 9, 32, 66 και 83 ετών.
Από την ηλικία των 66 ετών μπορεί να αρχίσει να εμφανίζεται άνοια ή υπέρταση, που συνδέεται επίσης με γνωστική έκπτωση και επιταχυνόμενη γήρανση.
Αφού συνέκριναν τους εγκεφάλους περισσότερων από 3.800 ατόμων ηλικίας από 0 έως 90 ετών, χρησιμοποιώντας μαγνητικές τομογραφίες που χαρτογραφούν τις νευρικές συνάψεις, οι επιστήμονες εντόπισαν τέσσερα βασικά σημεία καμπής που σηματοδοτούν την αρχή και το τέλος των «ηλικιών του εγκεφάλου». Το εύρημα αυτό είναι σημαντικό, ιδίως αν ληφθεί υπόψη ότι ο τρόπος με τον οποίο είναι «καλωδιωμένος» ο εγκέφαλος συνδέεται με νευρολογικές, ψυχικές και νευροαναπτυξιακές διαταραχές. «Κατανοώντας αυτά τα βασικά σημεία καμπής, μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα σε τι είναι πιο ευάλωτος ο εγκέφαλος σε διαφορετικές ηλικίες. Όσο περισσότερα μαθαίνουμε για τις αναμενόμενες αλλαγές στις συνδέσεις του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια της ζωής μας τόσο καλύτερα μπορούμε να διακρίνουμε τι θεωρείται υγιής και τυπική αλλαγή και ποια είναι τα σημάδια που σχετίζονται με κάποια ασθένεια ή διαταραχή», εξηγεί η Alexa Mousley, κύρια συντάκτρια της μελέτης.
Το πρώτο σημείο καμπής που εντοπίζουν οι ερευνητές συμβαίνει γύρω στην ηλικία των 9 ετών. Μέχρι τότε, υποστηρίζουν, ο εγκέφαλος των παιδιών υφίσταται μια «παγίωση του νευρωνικού δικτύου», διαδικασία κατά την οποία επιβιώνουν οι πιο ενεργές συνάψεις και παρατηρείται αύξηση τόσο της φαιάς ουσίας (που περιέχει νευρώνες) όσο και της λευκής ουσίας (που αποτελείται από συνδέσεις). Ωστόσο, στο τέλος αυτής της πρώτης φάσης της παιδικής ηλικίας, που συμπίπτει με την έναρξη της εφηβείας, ο εγκέφαλος υφίσταται μια ριζική αλλαγή στη γνωστική του ικανότητα και στην κοινωνικο-συναισθηματική και συμπεριφορική του ανάπτυξη.
Το δεύτερο στάδιο, το οποίο στη μελέτη ονομάζεται «εφηβεία», εκτείνεται από τα 9 έως τα 32 έτη. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η οργάνωση όλων των συνάψεων παραμένει περισσότερο ή λιγότερο σταθερή: ολόκληρο αυτό το δίκτυο γίνεται όλο και πιο εξελιγμένο και οι συνδέσεις όλο και πιο αποτελεσματικές. Ωστόσο, το γεγονός ότι αυτή η δεύτερη φάση διαρκεί μέχρι την ηλικία των 30 ετών δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος παραμενει εφηβικός μέχρι τότε. Η μελέτη προσδιορίζει πότε αλλάζουν τα μοτίβα αναδιοργάνωσης των νευρωνικών συνδέσεων του εγκεφάλου, όχι πότε ο εγκέφαλος ωριμάζει, γερνάει ή υποβαθμίζεται από λειτουργική άποψη. Στην πραγματικότητα, επισημαίνεται ότι «η μετάβαση στην ενηλικίωση επηρεάζεται από πολιτισμικούς, ιστορικούς και κοινωνικούς παράγοντες», γεγονός που καθιστά την αλλαγή αυτή περισσότερο εξαρτώμενη από το γενικό πλαίσιο παρά από τη βιολογία.
Στην ηλικία των 32 ετών εντοπίζουν οι ερευνητές το επόμενο σημείο καμπής, την «ισχυρότερη αλλαγή στην οργάνωση των νευρωνικών δικτύων στην ανθρώπινη ζωή», όπως αναφέρουν. Αυτό συμπίπτει με την κορύφωση της ωρίμανσης της λευκής ουσίας –άλλες μελέτες είχαν ήδη επισημάνει ότι η συνδεσιμότητα του εγκεφάλου κορυφώνεται στις αρχές της τρίτης δεκαετίας– και τις αλλαγές στην αρχιτεκτονική του νευρωνικού δικτύου, οι οποίες μέχρι τότε συνέβαιναν με ταχείς ρυθμούς και αρχίζουν να επιβραδύνονται. Αυτή η ηλικία του εγκεφάλου είναι η μακρύτερη φάση, που κυμαίνεται από τα 32 έως τα 66 έτη. «Αυτή η περίοδος σταθερότητας του δικτύου αντιστοιχεί επίσης σε ένα πλατό στη νοημοσύνη και την προσωπικότητα», διευκρινίζει η μελέτη.
Το επόμενο σημείο καμπής εμφανίζεται γύρω στην ηλικία των 66 ετών και συμπίπτει με μια σημαντική μεταβολή στην υγεία και τη γνωστική λειτουργία, σημειώνουν οι επιστήμονες. Από αυτή την ηλικία και μετά μπορεί να αρχίσει να εμφανίζεται άνοια ή υπέρταση, που συνδέεται επίσης με γνωστική έκπτωση και επιταχυνόμενη γήρανση. Αυτή η αρχική φάση της γήρανσης διαρκεί μέχρι την ηλικία των 83 ετών. Περίπου τότε εμφανίζεται το τελευταίο από τα σημεία καμπής, σηματοδοτώντας την αρχή του τελικού σταδίου του εγκεφάλου. Αν και παραδέχονται ότι τα δεδομένα σ’ αυτήν τη φάση είναι περιορισμένα, παρατηρούν ότι διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου έχουν μεγαλύτερη δυσκολία στη μεταξύ τους επικοινωνία.
Σύμφωνα με τον Rafael Romero García, διευθυντή του Εργαστηρίου Νευροαπεικόνισης και Εγκεφαλικών Δικτύων του Πανεπιστημίου της Σεβίλλης, πρόκειται για «μια ενδελεχή και αυστηρή μελέτη» και, παρόλο που έχει περιορισμούς που αναγνωρίζονται από τους ίδιους τους συγγραφείς της –για παράδειγμα, η ανάλυση δεν διαχωρίστηκε ανά φύλο και οι άνδρες και οι γυναίκες μπορεί να έχουν διαφορετικούς ρυθμούς ανάπτυξης–, επισημαίνει ότι «η συμβολή είναι σημαντική και μας επιτρέπει να προσδιορίσουμε τα σημεία καμπής στην ανάπτυξη, κι αυτό θα μπορούσε να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τις εγκεφαλικές αλλοιώσεις που σχετίζονται με τις νευροαναπτυξιακές διαταραχές και την άνοια». Διευκρινίζει, ωστόσο, ότι αυτά τα στάδια ωρίμανσης του εγκεφάλου δεν πρέπει να ερμηνεύονται ως «αυστηρά όρια». «Η διάκριση μεταξύ ωρίμανσης και γήρανσης είναι σχετικά αυθαίρετη. Επιπλέον, είναι σημαντικό να έχουμε κατά νου ότι η μελέτη εστιάζει μόνο στη συνδεσιμότητα του εγκεφάλου και δεν αναλύει πώς αλλάζουν κατά τη διάρκεια αυτών των σταδίων γνωστικές πτυχές όπως η μάθηση, η μνήμη, οι ικανότητες επίλυσης προβλημάτων».
Με στοιχεία από «El Pais»
