Η ιστορία του αρώματος, συνυφασμένη με την παγκόσμια πολιτισμική ιστορία, χάνεται στα βάθη των αιώνων. Υπήρξε εργαλείο της λατρευτικής ιεροτελεστίας και της ιατρικής φροντίδας, μέσο γοητείας και τρόπος φροντίδας του σώματος.
Στην Αναγέννηση, την εποχή του Λεονάρντο ντα Βίντσι, η τέχνη της δημιουργίας περίπλοκων αρωμάτων ανήκε στους αλχημιστές. Οι πρώτες ύλες έφταναν από τους εξερευνητές και τους ταξιδιώτες έμπορους –κακάο, βανίλια, ταμπάκο, βάλσαμο, πιπέρι, γαρίφαλο–, ενώ οι πλούσιοι συνήθιζαν να έχουν επάνω τους μικρά σφαιρικά κοσμήματα γεμάτα μόσχο ή αρωματικές ρητίνες, ροδόξυλο και άρκευθο.
Ζωγράφος, εφευρέτης των ιπτάμενων μηχανών, ιδιοφυής προσωπικότητα, ο Ντα Βίντσι ερεύνησε και πειραματίστηκε εκτενώς και με τα αρώματα. Μια έκθεση στο Château du Clos Lucé στο Amboise, στην κεντρική Γαλλία, εξερευνά αυτήν τη συναρπαστική και ελάχιστα γνωστή πτυχή του έργου του πολυμαθούς δημιουργού.
Τον Οκτώβριο του 1515, ο βασιλιάς Φραγκίσκος Α' της Γαλλίας ανακατέλαβε το Μιλάνο. Ο Λεονάρντο ήταν εκεί, στη συνάντηση του πάπα Λέοντα Ι' με τον Φραγκίσκο που έγινε στην Μπολόνια στις 19 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους, και το 1516 δέχτηκε να τεθεί στην υπηρεσία του Γάλλου βασιλιά. Του δόθηκε ως κατοικία το αρχοντικό του Κλο-Λισέ, κοντά στην κατοικία του ηγεμόνα, στο βασιλικό κάστρο του Αμπουάζ.
Η έκθεση διαφημίζεται ως μια πολυαισθητηριακή, οσφρητική εμπειρία, που δείχνει ότι ο Λεονάρντο ενδιαφέρθηκε για τα αρώματα, αφού συνέλεξε αρώματα που υπήρχαν στο εμπόριο, πολλά από αυτά φτιαγμένα από λάδια, λουλούδια, ζωικά και φυτικά λίπη, και κατέγραψε τις συνταγές τους.
Ο Φραγκίσκος επισκεπτόταν συχνά τον Ντα Βίντσι, που έφτιαχνε τα σχέδια μιας μεγάλης καστροπολιτείας την οποία ο βασιλιάς σκόπευε να αναγείρει στο Ρομοραντίν. Ακόμα, έφτιαξε ένα μηχανικό λιοντάρι το οποίο κατά τη διάρκεια μιας παρέλασης προχώρησε προς το μέρος του βασιλιά και –με το χτύπημα ενός ραβδιού– άνοιξε το στέρνο του για να αποκαλύψει ένα μπουκέτο κρίνα.
Η έκθεση διαφημίζεται ως μια πολυαισθητηριακή, οσφρητική εμπειρία, που δείχνει ότι ο Λεονάρντο ενδιαφέρθηκε για τα αρώματα, αφού συνέλεξε αρώματα που υπήρχαν στο εμπόριο, πολλά από αυτά φτιαγμένα από λάδια, λουλούδια, ζωικά και φυτικά λίπη, και κατέγραψε τις συνταγές τους. Κράτησε σημειώσεις για τις τεχνικές απόσταξης, διάλυσης και ανάμειξης. «Αφαιρέστε αυτή την κίτρινη επιφάνεια που καλύπτει τα πορτοκάλια και βάλτε τα σε ένα αποστακτήριο», έγραψε στο Codex Forster, «μέχρι να βεβαιωθείτε ότι η απόσταξη είναι τέλεια».
Κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης, τα αρώματα τοποθετούνταν συχνά σε υποδοχείς καύσης ως θυμίαμα, λειτουργώντας ως αποσμητικά χώρου που κάλυπταν τις πανταχού παρούσες δυσάρεστες οσμές. Ο Λεονάρντο σχεδίασε μερικά από αυτά τα αντικείμενα. Τα αρώματα χρησιμοποιούνταν επίσης για την προστασία από ασθένειες, καθώς εκείνη την εποχή πίστευαν ότι αυτές εξαπλώνονταν μέσω του βρόμικου ή του μολυσμένου αέρα.
Ο Λεονάρντο σχεδίασε μια συσκευή καύσης σύμφωνα με ένα περίτεχνο κλουβί πουλιού από την Κύπρο (oiselet de cyphre) και στην έκθεση παρουσιάζεται μια σύγχρονη ανακατασκευή της. Οι επισκέπτες μπορούν επίσης να μυρίσουν το μαύρο κεχριμπαρένιο κολιέ που φορούσε η γυναίκα που απεικονίζεται στον πίνακα του 1489 «Η κυρία με την ερμίνα», το οποίο αναδίδει μια γλυκιά, γήινη μυρωδιά.
Άλλα αντικείμενα που παρουσιάζονται στην έκθεση φωτίζουν περαιτέρω τον κόσμο των αναγεννησιακών αρωμάτων: τα βιβλία συνταγών αναδεικνύουν την τέχνη της αρωματοποιίας του 15ου αιώνα. Η μόδα εκείνης της περιόδου δείχνει μια τάση για επίδειξη, η οποία ταιριάζει με τα αρώματα που χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν την κοινωνική τάξη και την ευμάρεια. Εκτίθενται επίσης πορτρέτα των Giovanni Pietro Rizzoli και Giovanni Antonio Boltraffio τα οποία ενισχύουν την εικόνα της πολυτέλειας της Αναγέννησης.
Το ενδιαφέρον του Λεονάρντο για τα αρώματα ίσως να είχε ως έμπνευση τη μητέρα του, Κατερίνα, μια μυστηριώδη γυναίκα που εικάζεται ότι ήταν χειραφετημένη σκλάβα, η οποία μεταφέρθηκε στην Ιταλία από τον Καύκασο μέσω της Κωνσταντινούπολης, σύμφωνα με μια εκδοχή, ακολουθώντας στην ουσία την καθιερωμένη εμπορική οδό μεταξύ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και των ιταλικών πόλεων-κρατών. Η άφιξή της συνέπεσε με τον ερχομό των αρωμάτων, τα οποία χρησιμοποιούνταν στην Ασία πολύ πριν γίνουν ευρέως διαθέσιμα στην Ευρώπη.
Ο Carlo Vecce, καθηγητής Ιταλικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Νάπολης και ένας από τους κύριους επιμελητές της έκθεσης, κατέγραψε το ταξίδι της προς τα δυτικά στην έρευνά του. Για την ταυτότητα της μητέρας του Ντα Βίντσι υπάρχουν αρκετές εκδοχές από διάφορους ιστορικούς, όπως αυτή του Μάρτιν Κεμπ, σύμφωνα με τον οποίο η γυναίκα λεγόταν Κατερίνα ντι Μέο Λίπι.
Η έκθεση μεταφέρει τους επισκέπτες σε θεματικές αίθουσες που αναδεικνύουν τους διαφορετικούς πολιτισμούς αρωμάτων που θα είχε συναντήσει η μητέρα του Λεονάρντο στον δρόμο για την Ιταλία. Από τις αγορές της Κωνσταντινούπολης, όπου τα αρώματα χρησιμοποιούνταν για διαφορετικούς σκοπούς, όπως η θεραπεία, η δίαιτα και η θρησκευτική λατρεία, μέχρι τα καταστήματα των Spezieri, ενός τάγματος εμπόρων φαρμάκων και μπαχαρικών που είχαν έδρα στη Βενετία. Και στα δύο μέρη, η Κατερίνα θα είχε συναντήσει αρώματα φτιαγμένα από μπαχαρικά, όπως πιπέρι, μύρο και κανέλα.
Οι νέες εξελίξεις για το «Salvator Mundi»
Εν τω μεταξύ, το έπος του «Salvator Mundi», του έργου που αποδίδεται στον Λεονάρντο Ντα Βίντσι και το οποίο είναι μέχρι σήμερα το πιο ακριβό έργο τέχνης στον κόσμο, συνεχίζεται. Το πού βρίσκεται εξακολουθεί να είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια του κόσμου της τέχνης σήμερα. Ο πίνακας πουλήθηκε για 450 εκατομμύρια δολάρια στον οίκο Christie's στη Νέα Υόρκη το 2017. Αγοράστηκε από τον Σαουδάραβα διάδοχο πρίγκιπα Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν (ή MBS, όπως τον ονομάζουν) και δεν έχει εμφανιστεί δημόσια από τότε, παρά το γεγονός ότι ο οίκος Christie's είχε δηλώσει την εποχή της δημοπρασίας ότι θα εκτεθεί στο Λούβρο του Άμπου Ντάμπι.
Ωστόσο, το BBC ανέφερε πριν από λίγες ημέρες ότι το έργο βρίσκεται σε αποθήκη στη Γενεύη. Ο Μπέρναρντ Χάικελ, φίλος του διαδόχου και καθηγητής Σπουδών της Εγγύς Ανατολής στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον, λέει ότι παρά τις φήμες ότι ο «Salvator Mundi» κρέμεται στο γιοτ ή το παλάτι του πρίγκιπα, ο πίνακας βρίσκεται στην πραγματικότητα σε αποθήκη στην ελβετική πόλη και ότι ο MBS σκοπεύει να τον κρεμάσει σε ένα μουσείο στο Ριάντ που δεν έχει ακόμη κατασκευαστεί. «Θέλω να φτιάξω ένα πολύ μεγάλο μουσείο στο Ριάντ», έχει πει στον Χάικελ ο MBS. «Και θέλω να υπάρχει ένα έργο που θα προσελκύει τους ανθρώπους, όπως ακριβώς κάνει η "Μόνα Λίζα"».
Το BBC σημειώνει ότι «η αγορά ενός διάσημου πίνακα από τον MBS το 2017 μάς λέει πολλά για το πώς σκέφτεται και την προθυμία του να είναι ριψοκίνδυνος, χωρίς φόβο να έρθει σε αντίθεση με τη θρησκευτικά συντηρητική κοινωνία που κυβερνά. Και πάνω απ' όλα, ότι είναι αποφασισμένος να ξεπεράσει τη Δύση σε εμφανείς επιδείξεις ισχύος». Ο Hartwig Fischer, ο πρώην διευθυντής του Βρετανικού Μουσείου που παραιτήθηκε πέρυσι μετά από ένα καταστροφικό σκάνδαλο κλοπής, διορίστηκε πρόσφατα ως ιδρυτικός διευθυντής του νέου Μουσείου Παγκόσμιων Πολιτισμών στο Ριάντ, σύμφωνα με δήλωση της Επιτροπής Μουσείων της Σαουδικής Αραβίας. Το μουσείο πρόκειται να ανοίξει το 2026.
Η έκθεση «Leonardo da Vinci and the Perfumes of the Renaissance» στο Amboise της Γαλλίας θα διαρκέσει έως τις 15 Σεπτεμβρίου.
Με πληροφορίες από BBC, artnet
