Ο ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣ, Ο ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ, ο διπλωμάτης, ο άνθρωπος, ο μύθος. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της χώρας μας, η οποία σφράγισε τον περασμένο αιώνα. Πρωταγωνίστησε στα κρισιμότερα γεγονότα της εποχής του και ήταν ο ηγέτης που οραματίστηκε την Ελλάδα των «δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών», καταφέρνοντας να την κάνει πραγματικότητα. Όλα αυτά τα σκέφτομαι καθώς περπατώ στα όμορφα σοκάκια της Χαλέπας Χανίων, έχοντας ως προορισμό το πατρικό σπίτι του Ελευθέριου Βενιζέλου, χαρακτηριστικό δείγμα αρχοντικού του 19ου αιώνα με δυτικές επιρροές, στο οποίο έζησε επί τριάντα και πλέον χρόνια, από το 1880 μέχρι το 1910 και αργότερα κατά διαστήματα από το 1927 μέχρι το 1935.
Στα Χανιά έχει έρθει και ο Βρετανός διπλωμάτης και ιστορικός σερ Μάικλ Λουέλιν-Σμιθ για να συμμετάσχει στο 2ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων. Πρόκειται για ένα πρόσωπο που έχει ασχοληθεί ενδελεχώς με το έργο και την προσωπικότητα του μεγάλου Έλληνα πολιτικού. Ο Μάικλ Λουέλιν-Σμιθ γεννήθηκε το 1939. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης κλασική φιλολογία, αρχαία ιστορία και φιλοσοφία. Το 1970 έγινε μέλος του Βρετανικού Διπλωματικού Σώματος, στο οποίο υπηρέτησε επί τριάντα χρόνια, σε πόλεις όπως το Λονδίνο, η Μόσχα, το Παρίσι, η Βαρσοβία και η Αθήνα. Έχει διατελέσει πρέσβης του Ηνωμένου Βασιλείου στην Αθήνα και θεωρεί μεγάλη τιμή ότι ήταν ένοικος της περίφημης κατοικίας του Ελ. Βενιζέλου στο εμβληματικό οικοδόμημα στη συμβολή της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας με την οδό Λουκιανού.
Ήταν ένας σπουδαίος άνθρωπος, ένας ευφυής και δραστήριος πολιτικός. Μια ξεχωριστή και ελκυστική προσωπικότητα που άλλαξε την Ελλάδα. Ασκούσε μεγάλη γοητεία, όταν εκείνος επέλεγε να το κάνει, και ήταν τρομερός στις κοινοβουλευτικές συζητήσεις.
Η συζήτησή μας γίνεται με αφορμή την κυκλοφορία του πρώτου τόμου της βιογραφίας του σημαντικού Έλληνα πολιτικού στα αγγλικά (στα ελληνικά αναμένεται από τις εκδόσεις Εστία), ενώ, όπως μου λέει, ετοιμάζει ήδη τον δεύτερο. Ο σπουδαίος διπλωμάτης και ιστορικός έχει περάσει άπειρο χρόνο στην Κρήτη αλλά και σε άλλα σημεία της χώρας μας προκειμένου να μελετήσει και να γράψει για την ελληνική ιστορία και τον πολιτισμό.
Είναι ευγενής, ακούραστος και χαμογελαστός. Λατρεύει τα τοπία και τους ανθρώπους της Κρήτης, ενώ στο βιβλίο του φωτίζει την πολιτική μαεστρία, τον φιλελευθερισμό και τον εθνικισμό του Βενιζέλου, περιγράφοντας και τη μοιραία φιλία του με τον Βρετανό πρωθυπουργό Λόιντ Τζορτζ.
Η σχέση του με τον Ελ. Βενιζέλο ξεκινά από την περίοδο που ήταν μεταπτυχιακός φοιτητής και έκανε μια εργασία για την ελληνική ανάμειξη στη Μικρά Ασία. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να γνωρίσει και να εντρυφήσει περισσότερο στην προσωπικότητα του Ελευθέριου Βενιζέλου. Στη σημαντική βιογραφική του μελέτη υφαίνει ένα εξαιρετικό πορτρέτο του εξέχοντος πολιτικού. «Προσπάθησα να εξετάσω το ιστορικό περιβάλλον στο οποίο έζησε και εργάστηκε ο Βενιζέλος αλλά και να παρουσιάσω τα πολιτικά ζητήματα που αντιμετώπισε με σχολαστικότητα και έναν δίκαιο τρόπο», τονίζει.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για την Κρήτη, για τον πολιτικό αλλά και τον άνθρωπο Ελευθέριο Βενιζέλο, για τη Μικρασιατική Εκστρατεία και τα λάθη που οδήγησαν στην Καταστροφή του 1922, για την εποχή μας αλλά και για το τι θεωρεί σημαντικό στη ζωή.
— Τι εποχή είναι αυτή που ζούμε;
Αναμφίβολα, είναι μια εποχή ακραίας αβεβαιότητας και έντονων προκλήσεων για το ανθρώπινο γένος.
— Στο Φεστιβάλ Βιβλίου των Χανίων μιλήσατε για την επιρροή της Κρήτης στη ζωή και το έργο σας. Πείτε μου λίγα λόγια για αυτή την εμπειρία.
Επισκέφτηκα για πρώτη φορά την Κρήτη όταν ήμουν φοιτητής στην Οξφόρδη, μαζί με έναν φίλο μου. Είχαμε προγραμματίσει και σχεδιάζαμε να πάμε στη δυτική Κρήτη για να ηχογραφήσουμε τη λαϊκή μουσική και τους χορούς που βρήκαμε εκεί: τα ριζίτικα τραγούδια, τη μουσική της κρητικής λύρας και του λαούτου. Είχαμε αγοράσει ένα μικρό μαγνητόφωνο, και με τη μεγάλη βοήθεια του Γιώργου Ψυχουντάκη στην Ασή Γωνιά, το ιστορικό χωριό του δήμου Αποκορώνου, συναντήσαμε μια θερμή υποδοχή και μερικούς στιβαρούς τραγουδιστές. Οι ηχογραφήσεις μας υπάρχουν ακόμα στα αρχεία του BBC. Ήταν η αρχή αυτού που στη συνέχεια εξελίχθηκε σε μια διαρκή αγάπη για την Κρήτη, τα ορεινά τοπία της και τους ανθρώπους της. Έκτοτε, επέστρεψα και επιστρέφω πολλές φορές.
— Τι σας ώθησε να γράψετε τη βιογραφία του Ελευθέριου Βενιζέλου;
Ήταν μια φυσική εξέλιξη στην καριέρα μου ως διπλωμάτη, επειδή η σύζυγός μου και εγώ ζούσαμε στο σπίτι του Ελ. Βενιζέλου, το οποίο σήμερα είναι η έδρα της Βρετανικής Πρεσβείας στην Αθήνα. Έτσι, τον θυμόμασταν συνεχώς. Η παρουσία του ήταν συνεχής στο σπίτι. Επίσης, οι επαφές μου με την Κρήτη μού θύμιζαν διαρκώς τον Ελ. Βενιζέλο. Μελέτησα, λοιπόν, τη σταδιοδρομία του, επισκέφθηκα τον τάφο του πάνω από τα Χανιά, ταξίδεψα φυσικά στη γενέτειρά του, στις Μουρνιές, και προφανώς βρέθηκα και στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Ε.Κ. Βενιζέλου στη Χαλέπα. Μάλιστα, ο κ. Νίκος Παπαδάκης, ο διευθυντής του ιδρύματος, και τα μέλη του προσωπικού του με βοήθησαν πολύ όταν αποφάσισα να γράψω τη βιογραφία.
— Υπήρξε κάτι κατά τη διάρκεια της έρευνάς σας που σας άγγιξε πραγματικά σχετικά με τη διαδρομή αυτού του σπουδαίου πολιτικού;
Ναι. Τα δάκρυά του όταν έμαθε την απόφαση που του ανακοίνωσε ο Ντέιβιντ Λόιντ Τζορτζ σε συνεννόηση με τον Κλεμανσό, προτείνοντάς του να στείλει ειρηνευτική δύναμη στη Σμύρνη. Κι εκείνος επέτρεψε την ελληνική απόβαση στη Σμύρνη το 1919. Αυτό ήταν όχι μόνο εξαιρετικό αλλά και ασυνήθιστο. Και ξέρετε γιατί με συγκινεί; Γιατί ως επί το πλείστον δεν ήταν άνθρωπος των δακρύων.
— Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίσατε κατά τη συγγραφή της βιογραφίας;
Σίγουρα θα σας έλεγα ότι τα μεγαλύτερα εμπόδια ήταν η δική μου βραδύτητα και η τάση να αποσπάται η προσοχή μου από άλλα ενδιαφέροντα.
— Πώς θα περιγράφατε τον Ε. Βενιζέλο ως άνθρωπο αλλά και ως πολιτικό;
Ήταν ένας σπουδαίος άνθρωπος, ένας ευφυής και δραστήριος πολιτικός. Μια ξεχωριστή και ελκυστική προσωπικότητα που άλλαξε την Ελλάδα. Ασκούσε μεγάλη γοητεία, όταν εκείνος επέλεγε να το κάνει, και ήταν τρομερός στις κοινοβουλευτικές συζητήσεις. Είχε απίστευτη πειθώ και όλοι έχουν να λένε πόσο εξαιρετικός συνομιλητής ήταν. Φυσικά, όμως, συνέβαλε στη διαίρεση της χώρας, όσο άξιοι και αν ήταν οι λόγοι που τον οδήγησαν σε αυτή.
— Εσείς ποιο θα λέγατε ότι ήταν το μεγαλύτερο λάθος του;
Η απόφαση για την κατάληψη της Σμύρνης και της ενδοχώρας της − με τα καλύτερα κίνητρα, αλλά και πάλι ήταν ένα λάθος που οδήγησε σε άλλα λάθη.
— Η φορτισμένη σχέση του με τον βασιλιά Κωνσταντίνο είχε απροσδόκητες συνέπειες για την Ελλάδα με την Εθνική Μεραρχία. Τι θα μπορούσε να είχε γίνει διαφορετικά;
Δεν ξέρω. Πρόκειται για δύο άνδρες πεισματάρηδες και πεπεισμένους ότι είχαν δίκιο, οι οποίοι αντιπαρατέθηκαν μεταξύ τους σε έναν πικρό αγώνα. Καταλαβαίνω τα κίνητρα του Κωνσταντίνου, αλλά ήταν αυταρχικός και έκανε λάθος. Ο Βενιζέλος έγινε επίσης αυταρχικός, αλλά η πίστη του στην κοινοβουλευτική δημοκρατία και στη θέληση του λαού ήταν προτιμότερη, όπως και η πίστη του στον εκσυγχρονισμό της Ελλάδας και στην προσέγγισή της με τη δυτική Ευρώπη.
— Οι ξένοι ηγέτες σε όλο τον κόσμο επαίνεσαν τον Ελ. Βενιζέλο για τις διπλωματικές του ικανότητες. Στην Ελλάδα, ωστόσο, έχασε τις εκλογές του 1920. Πώς το σχολιάζετε αυτό;
Κατά τη γνώμη μου, ο κυριότερος λόγος που έχασε εκείνες τις εκλογές ήταν η ανάμειξη των συμμάχων της Αντάντ στις ελληνικές υποθέσεις κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου, όπως και η υψηλή δημοτικότητα του Κωνσταντίνου. Ουσιαστικά, το πολιτικό σκηνικό και η ισχυρή προσωπικότητα του τέως βασιλιά δεν βοήθησαν σε όσα εκείνος είχε στο μυαλό του. Ας μην ξεχνάμε, επιπλέον, ότι πρόκειται για έναν πολιτικό ο οποίος επιδίωκε να οδηγήσει την Ελλάδα πιο κοντά στις χώρες της δυτικής Ευρώπης και προσδοκούσε όχι μόνο τον εκσυγχρονισμό της χώρας αλλά και την ενδυνάμωση των θεσμών της.
— Πιστεύετε ότι η Μικρασιατική Εκστρατεία αποφασίστηκε τελικά σε στρατιωτικό ή διπλωματικό επίπεδο;
Και τα δύο − αλλά η απόβαση στη Σμύρνη ήταν το μοιραίο βήμα που οδήγησε στην ελληνική αποτυχία.
— Ποια πτυχή της προσωπικότητας του Ελ. Βενιζέλου σας γοητεύει και ποια σας απωθεί;
Δεν υπάρχει κάτι που να με απωθεί. Ωστόσο, συνολικά, προσπάθησα να εξηγήσω σημαντικές πτυχές της γοητευτικής προσωπικότητάς του στο βιβλίο μου γι’ αυτόν. Κάτι το οποίο θα συνεχίσω να κάνω στον δεύτερο τόμο που γράφω.
— Σήμερα υπάρχουν μεγάλοι ηγέτες;
Αμφιβάλλω, αλλά αυτή είναι η τυπική άποψη ενός ηλικιωμένου ατόμου (γέλια). Εν πάση περιπτώσει, είναι πολύ νωρίς για να πούμε.
— Όταν ακούτε τη λέξη «Κρήτη», τι σκέψεις σας έρχονται στο μυαλό;
Βουνά, μια ηρωική ιστορία, ομορφιά, υπέροχοι άνθρωποι εκ των οποίων μερικοί έχω ευτυχήσει να είναι φίλοι μου.
— Τι θεωρείτε σημαντικό στη ζωή;
Την οικογένεια και τους φίλους. Και, επίσης, ο καθένας να κάνει ό,τι μπορεί προκειμένου να επιτύχει να ζήσει μια καλή ζωή.
