«Επιτέλους, μια πράξη»! Η ατάκα-κραυγή ανήκει στην πιο μοναχική, αμετακίνητη και αυτοκαταστροφική ηρωίδα του παγκόσμιου ρεπερτορίου, την Έντα Γκάμπλερ.
Έντα Γκάμπλερ είναι το πατρικό της ονοματεπώνυμο και ο τίτλος του αριστουργήματος του Ίψεν.
Από την πρεμιέρα του έργου το 1891 στο Μόναχο, στη Γερμανία, μέχρι σήμερα το πρόσωπο της ηρωίδας δεν έπαψε να απασχολεί τους μελετητές του θεάτρου και να αποτελεί ρόλο-φετίχ για τις ηθοποιούς όλου του κόσμου. Η λίστα με τις διάσημες ηθοποιούς που την ενσάρκωσαν είναι ατελείωτη. Από την Ελεονόρα Ντούζε και την Άλα Ναζίμοβα μέχρι την Ίνγκριντ Μπέργκμαν, την Ιζαμπέλ Ιπέρ, την Φιόνα Σο, τη Μάγκι Σμίθ, την Ανέτ Μπένινγκ και την Κέιτ Μπλάνσετ.
Πόσο καλά γνωρίζουμε την Έντα Γκάμπλερ;
- Είναι κόρη στρατηγού και ανήκει στην ξεπεσμένη αστική τάξη.
- Δε ζει κανένας από την οικογένειά της και το περιβάλλον της και έχει κάνει ένα γάμο συμβιβασμού.
- Λέει ότι τα παιδιά δεν είναι για εκείνη, για την ελεύθερη ζωή που θέλει
- Παντρεύτηκε μεγάλη, για να τηρήσει τον κοινωνικό κανόνα.
- Στο έργο βλέπουμε τις δυο τελευταίες μέρες της ζωής της.
- Χωρίς να έχει ιδιαίτερη καλλιέργεια και μόρφωση, το ιδεώδες της είναι το αισθητικό επίπεδο. Αυτό της δημιουργεί ασφάλεια.
- Όταν δεν υλοποιούνται τα πιστεύω της είναι δυστυχισμένη.
- Είναι μια γυναίκα εγκλωβισμένη που στην ουσία εκβιάζεται εύκολα.
- Είναι άνθρωπος απόλυτος. Το τέλος της είναι μια διαφυγή προς την ελευθερία.
Στην Έντα Γκάμπλερ ο Ίψεν συμπυκνώνει με αριστουργηματικό τρόπο την οικονομική, κοινωνική, ηθική, ψυχολογική και συναισθηματική κατάπτωση της ξεπεσμένης αριστοκρατίας, αλλά και την επηρμένη, περιφρονητική, συμπεριφορά της προς κάθε ταξικά κατώτερό της. Η Έντα αναζητά σύζυγο με σκοπό να κερδίσει την κοινωνική και οικονομική αίγλη, καθώς είναι επηρμένη αλλά άφραγκη. Ερωτεύεται τον φτωχό επιστήμονα-συγγραφέα Λέβμποργκ, αλλά επιλέγει να παντρευτεί τον Τέσμαν, με τον όρο να ζήσουν μια πλούσια ζωή. Του δείχνει περιφρόνηση και μίσος, τον κρατά μακριά της.
Μισεί τους πάντες και κυρίως τον εαυτό της και τον εγκλωβισμό της σε μια τάξη η οποία αργοπεθαίνει και της οποίας δε θα μπορέσει ποτέ να είναι μέρος. Καταστρέφει τα πάντα γύρω της. Εγκληματεί κατά του Λέβμποργκ, καίγοντας το σύγγραμά του και τον οδηγεί στην απελπισία και το θάνατο. Οδηγείται και η ίδια στο θάνατο μη μπορώντας να αντιμετωπίσει τα αδιέξοδα της ζωής που έχει επιλέξει.
Για κανένα άλλο έργο του Ίψεν δεν έχουν διασωθεί τόσες προκαταρκτικές σημειώσεις του συγγραφέα όσες για την Έντα Γκάμπλερ. (Διάβασε πέντε από αυτές)
- Αυτή η παντρεμένη γυναίκα φαντάζεται όλο και περισσότερο ότι είναι μια σημαντική προσωπικότητα και αισθάνεται υποχρεωμένη να δημιουργήσει για τον εαυτό της ένα εντυπωσιακό παρελθόν.
- Τον μισεί τον άντρα της, γιατί αυτός έχει ένα στόχο, μια αποστολή στη ζωή του
- Αισθάνεται τρομερή έλξη για τις καινούργιες τάσεις ων καιρών. Αλλά της λείπει το θάρρος. Οι σκέψεις της παραμένουν θεωρίες, απραγματοποίητα όνειρα.
- Η Εντα στην ουσία θα ήθελε να ζήσει τη ζωή της σαν άντρας. Αλλά παρεμβαίνουν οι φόβοι και οι ενδοιασμοί, αλλοι κληρονομημένοι, άλλοι εμφυτευμένοι.
- Η Έντα είναι η τυπική γυναίκα ως προς την θέση που βρίσκεται και ως προς τον χαρακτήρα της. Παντρεύεται τον Τέσμαν , αλλά αφιερώνει την φαντασία της στον Λέβμποργκ. Τον φέρνει στα όριά του αλλά κάνει πίσω μόνο με την έννοια του σκανδάλου.
Πολλοί θεωρούν την Έντα μια παρεξηγημένη ηρωίδα, ακατανόητη και αρνητική. Σε πολλές περιπτώσεις έχει τη μοίρα του συγγραφέα της.
«Αισθάνομαι ότι πρέπει να κάνω κάποια πράγματα για να κατανοήσουν τον Ίψεν λιγάκι παραπάνω» είπε η κόρη του Καρλ Μαρξ, Ελεονόρα, το χρονιά κατά την οποία παρουσίασαν στο σπίτι τους στην Αγγλία το Κουκλόσπιτο του Ίψεν.
«Ο Ιψεν είναι ένας πολύ παρεξηγημένος συγγραφέας. Τον μισούμε και τον αγαπάμε κατά εποχές. Ενώ τον θεωρούμε μοντερνιστή του αρνούμαστε τη θέση στον μοντερνισμό, ενώ τον θεωρούμε κλασικό τον θεωρούμε πεπερασμένο, ενώ τον θεωρούμε επαναστάτη τον δείχνουμε ως ρεαλιστή. Οι -ισμοί του αιώνα έκλεισαν την πόρτα στον Ίψεν. Όπως και οι σύγχρονες θεωρίες. Θεωρούσαν ότι ο ρεαλισμός του έκλεινε ιδεολογικά τα έργα. Ότι πρόκειται για ένα κλειστό ιδεολόγημα. Πάντα το έργο του θα ανασύρονται λεπτομέρειες και ερμηνείες στο σώμα των ιψενικών κειμένων. Ο κόσμος του δεν είναι ερμητικά κλειστός» υποστηρίζει ο κριτικός και καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σάββας Πατσαλίδης.
Στις 22 Δεκεμβρίου, στη Στέγη, η ομάδα Blindspot θα παρουσιάσει τη δική της εκδοχή πάνω στο έργο του Ίψεν, σε σκηνοθεσία Μιχάλη Κωνσταντάτου.
Πόσο παρεξηγημένο πρόσωπο είναι η Έντα Γκάμπλερ; Πόσο την έχουμε κατανοήσει; Η Γιώτα Αργυροπούλου που υποδύεται την Έντα επιχειρεί να μας φέρει πιο κοντά στην ηρωίδα την οποία υποδύεται.
«Η Έντα είναι ένας αναγνωρίσιμος χαρακτήρας», λέει. «Όπως και οι άλλοι χαρακτήρες του έργου. Ανεβάζουμε αυτό το έργο επειδή τα πρόσωπα του έργου υπάρχουν γύρω μας. Με κάθε λεπτομέρεια. Στο πρόσωπο του δικαστή Μπρακ βλέπουμε έναν άνθρωπο του συστήματος, του νόμου, ο οποίος επιχειρεί να χειραγωγήσει τους ανθρώπους με πληροφορίες που έχει εναντίον τους. Η Έντα είναι ένας άνθρωπος πολύ μόνος και εύθραυστος κάτω από ένα κέλυφος σκληρότητας, το οποίο προκύπτει από φόβο. Έχει το βάρος της κριτικής της κοινωνίας στο πρόσωπό της. Είναι ποτισμένη από φόβο και αμύνεται συνεχώς. Με τον χειρότερο τρόπο».
Ποιό είναι το πιο αδύνατο σημείο της;
Ότι δε μπορεί να πράξει. Φαντάζεται σχεδιάζει αλλά δε μπορεί να κάνει τίποτα. Είναι ο φόβος να δράσει και να υπάρξει, πράγμα που συμβαίνει και σήμερα σε εμάς. Είμαστε και εμείς κλεισμένοι και εγκλωβισμένοι σε ένα δωμάτιο. Και έχουμε ζήσει κενές, φαντασιακές περιόδους που είναι οι χειρότερες της ζωής μας. Όταν τολμάμε να βγούμε εκεί έξω στον κόσμο, καταλαβαίνουμε πόσο χρόνο έχουμε σπαταλήσει. Και εκεί μέσα είναι εγκλωβισμένη η όποια ευαισθησία και τρυφερότητα μπορεί να έχει κάποιος.
Ο Ίψεν έχει διάφορες «ανθρώπινες ασυνέπειες» στο έργο του. Κανένας δεν είναι μόνο κακός ή καλός. Όλοι έχουν πολλές όψεις. Επίσης αυτοί που καταστρέφονται είναι οι πιο εγωιστές και νάρκισσοι. Αυτοί που συμφωνούν και πάνε με το ρεύμα συνεχίζουν να επιβιώνουν
Πόσο εύκολο είναι να βγάλετε ένα τέτοιο έργο από το ισχυρό ρεαλιστικό του πλαίσιο και να το συνδέσετε με την σύγχρονη κοινωνία;
Προσπαθούμε να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον μη ρεαλιστικό. Ο Ίψεν έχει διάφορες «ανθρώπινες ασυνέπειες» στο έργο του. Κανένας δεν είναι μόνο κακός ή καλός. Όλοι έχουν πολλές όψεις. Επίσης αυτοί που καταστρέφονται είναι οι πιο εγωιστές και νάρκισσοι. Αυτοί που συμφωνούν και πάνε με το ρεύμα συνεχίζουν να επιβιώνουν. Είναι ένα κείμενο σημερινό και άμεσο, όταν το απογυμνώσεις από τον τρόπο με τον οποίο φερόντουσαν κοινωνικά εκείνη την εποχή. Μας ενδιαφέρει ο εγκλεισμός και ο εγκλωβισμός των προσώπων σε μια συνθήκη και ένα σχήμα. Σήμερα είναι κάτι που μπορεί να συμβεί πολύ εύκολα. Το σπίτι πολλές φορές είναι ένα κλουβί.
Τα σημάδια των συμπεριφορών που είναι ευανάγνωστα και σήμερα ποιά είναι;
Η καχυποψία και έλλειψη επικοινωνίας. Όλοι είναι κλεισμένοι στο κουτάκι τους αλλά υπάρχει μια ψεύτικη φιλικότητα που δε σημαίνει τίποτα. Και εμείς σήμερα δεν μπορούμε εύκολα να επικοινωνήσουμε αυτά που θέλουμε, αυτά που μας απασχολούν. Η Έντα είναι σε μια περίοδο κρίσης και αυτό την κλείνει περισσότερο στον εαυτό της. Γιαυτό είναι σύγχρονα και σήμερα αυτά τα πρόσωπα, είναι παντοτινά, είναι ανθρώπινα. Όλοι προσπαθούν και έχουν ανάγκη να γαντζωθούν από κάπου και να μη χάσουν τη θέση τους. Είναι σαν να βλέπεις τους ανθρώπους σήμερα γύρω σου και πόσο προσπαθούν να μη χάσουν ούτε πόντο από τη θέση που βρίσκονται.
Info:
Έντα Γκάμπλερ του Ερρίκου Ίψεν
Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών
Από τις 22 έως τις 30 Δεκεμβρίου 2014
Σκηνοθεσία: Μιχάλης Κωνσταντάτος
Απόδοση, δραματουργική επεξεργασία: Γιώτα Αργυροπούλου & Μιχάλης Κωνσταντάτος
Σύλληψη σκηνικής εγκατάστασης: Μιχάλης Κωνσταντάτος
Σκηνικά-Κοστούμια: Kenny MacLellan
Μουσικός σχεδιασμός: Γιώργης Σακελλαρίου
Φωτισμοί: Γιάννης Φώτου
Κίνηση: Ίρις Καραγιάν
Ηθοποιοί: Γιώτα Αργυροπούλου, Βάσω Καβαλιεράτου, Μάξιμος Μουμούρης, Χρήστος Σαπουντζής, Γιώργος Φριντζήλας
σχόλια